Хаждуктар – Балқандағы 16-19 ғасырлардағы басыбайлылар мен партизандар. Осман империясына қарсы христиандарды қорғаған ерліктерімен танымал. Тарих, әскери тактика.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шаруалардың бейресми жаяу әскері – Балқанның бұрынғы заңсыздық жасағандар мен партизандары.
Peasant irregular infantry
the former outlaws and guerrilla fighters of the Balkans
Хаджук (hajdúk, хаджуктар – көпше түрі) – 16-шы ғасырдың соңынан 19-шы ғасырдың ортасына дейін Орталық, Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Еуропаның кейбір аймақтарында кездесетін бейресми жаяу әскердің бір түрі. Олардың беделі уақытқа, жерге және жауларына байланысты, қарақшылардан бастап бостандық күрескерлеріне дейін өзгереді. Осман империясының Еуропалық жерлерінде «хаджук» термині Балқандағы қарақшылар мен тонаушыларды сипаттау үшін қолданылса, Орталық Еуропада батыс славян, венгр және неміс халықтары үшін, ал Шығыс Еуропада украиндер үшін – христиандарды Османның қастық әрекеттерінен қорғайтын заңсыздық жасағандарды білдірді. 17-шы ғасырға қарай, салықтардың артуы, Осман империясына қарсы христиандардың жеңістері және жалпы қауіпсіздіктің төмендеуі салдарынан олар Осман Балқанында берік орнады. Хаджук отрядының құрамында әдетте жүз шамасында адам болып, қатаң иерархиялық жүйеде бір басшыға бағынышты болды. Олар Осман өкілдерін және байларды, көбінесе бай түріктерді тонауға немесе зорлық-зомбылық көрсеткен Османдықтарды жазалауға, кек алуға немесе осылардың барлығын бірге жасауға тырысты. Оларды ағылшын жұмбағы Робин Гуд пен оның серіктерімен салыстыруға болады, олар байлардан (хаджуктар сияқты, олар да шетелдік басқыншылар болған) ұрлап, кедейлерге таратып, теріс заңдар мен билікке қарсы тұрды. Хаджуктарға көмектескен адамдарды жатактар деп атады. Жатактар ауылдар мен қалаларда тұрып, хаджуктарды тамақпен және баспанамен қамтамасыз етті. Ал хаджуктар оларға олжаның бір бөлігін сыйлады. 17-шы, 18-шы және 19-шы ғасырлардағы хаджуктар Осман билігіне қарсы партизандық күрес жүргізгендерімен қатар, Осман империясы мен олардың жергілікті өкілдерін ғана емес, сонымен қатар жергілікті саудагерлер мен саяхатшыларды тонаған қарақшылар мен жол тонаушылары да болды. Сондықтан бұл термин кез келген тонаушыға қатысты болуы мүмкін және жағымсыз мағынаға ие.
A hajduk (hajdúk, plural of hajdú) is a type of irregular infantry found in Central, Eastern, and parts of Southeast Europe from the late 16th to mid 19th centuries. They have reputations ranging from bandits to freedom fighters depending on time, place, and their enemies. In the European lands of the Ottoman Empire, the term hajduk was used to describe bandits and brigands of the Balkans, while in Central Europe for the West Slavs, Hungarians, and Germans, and Eastern Europe for the Ukrainians, it was used to refer to outlaws who protected Christians against provocative actions by the Ottomans. By the 17th century they were firmly established in the Ottoman Balkans, owing to increased taxes, Christian victories against the Ottomans, and a general decline in security. Hajduk bands predominantly numbered one hundred men each, with a firm hierarchy under one leader. They targeted Ottoman representatives and rich people, mainly rich Turks, for plunder or punishment to oppressive Ottomans, or revenge or a combination of all. They are comparable to the English legendary Robin Hood and his merry men, who stole from the rich (who as in the case of the hajduk happened to also be foreign occupiers) and gave to the poor, while defying seemingly unjust laws and authority. People that helped hajduks were called jataks. Jataks lived in villages and towns and provided food and shelter for hajduks. In return, hajduks would give them part of the loot. The hajduk of the 17th, 18th and 19th centuries commonly were as much guerrilla fighters against the Ottoman rule as they were bandits and highwaymen who preyed not only on Ottomans and their local representatives, but also on local merchants and travellers. As such, the term could also refer to any robber and carry a negative connotation.
Венгрия Корольдігі
1604-1606 жылдары Бихар иесі Истван Боцкай Габсбург императорына қарсы көтеріліс ұйымдастырды, оның әскері жақында Трансильванияны басып алып, үрейлі билік орнатыпты. Боцкай армиясының көп бөлігі соғыстан және Габсбургтердің католиктік дінге көшуді күштеп жүргізуінен қашқан немесе императорлық армиядан босатылған шаруалардан тұрды. Бұл шаруалар, жалдамалы әскерлер, хайдуктар деп аталды. Олардың қызметінің сыйақысы ретінде Боцкай хайдуктарды иелерінің билігінен босатты, оларға жер берді және меншік құқығы мен жеке бостандыққа кепілдік берді. Босатылған хайдуктар венгр феодалдық қоғамында жаңа "жауынгерлік топты" құрады. Осы кезде құрылған көптеген елді мекендер әлі де Hajdú префиксін сақтап келеді, мысалы, Hajdúbagos, Hajdúböszörmény, Hajdúdorog, Hajdúhadház, Hajdúnánás, Hajdúsámson, Hajdúszoboszló, Hajdúszovát, Hajdúvid сияқты, ал бүкіл аймақ Hajdúság (Хайдуктар елі) деп аталады (Hajdú округіне қараңыз).
In 1604 1606, István Bocskay, Lord of Bihar, led an insurrection against the Habsburg Emperor, whose army had recently occupied Transylvania and begun a reign of terror. The bulk of Bocskay's army was composed of serfs who had either fled from the war and the Habsburg drive toward Catholic conversion, or been discharged from the Imperial Army. These peasants, freelance soldiers, were known as the hajduks. As a reward for their service, Bocskay emancipated the hajduk from the jurisdiction of their lords, granted them land, and guaranteed them rights to own property and to personal freedom. The emancipated hajduk constituted a new "warrior estate" within Hungarian feudal society. Many of the settlements created at this time still bear the prefix Hajdú such as Hajdúbagos, Hajdúböszörmény, Hajdúdorog, Hajdúhadház, Hajdúnánás, Hajdúsámson, Hajdúszoboszló, Hajdúszovát, Hajdúvid etc., and the whole area is called Hajdúság (Land of the Hajduk) (see Hajdú County)
Польша-Литва одақтастығы
Хаджук сөзі бастапқыда 1570 жылдардан шамамен 1630 жылдарға дейін Польшаның жаяу әскерінің негізін құраған, венгр немесе түрік-балқандық үлгідегі жаяу әскер стиліне арналған әдеттегі тілдік термин болды. Бұл кезеңде Польша-Литва хаджуктары әдетте қызыл жағасы мен манжеттері бар сұр көгілдір жүн матадан жасалған киім киетін. Олардың басты қаруы – аркебус деп аталатын кішкентай калибрлі кремнийлі мылтық болды. Жақын арадағы шайқас үшін олар сондай-ақ жаудың найзалары мен сабын кесіп тастай алатын ауыр семсерлерді де алып жүретін. Көпшілік пікірге қарамастан, олар белдеуіне тығып қойған кішкентай балта (хаджуктар көбінесе алып жүрмейтін, жарты ай пішіндес үлкен бреджиш балтасымен шатастырылмауы керек) жауынгерлік қару емес, ағаш кесуге арналған еді. 17 ғасырдың ортасында Польша-Литвада хаджук стиліндегі жаяу әскерлер көбінесе сәннен шығып, олардың орнына батыс үлгісіндегі мылтықпен қаруланған жаяу әскерлер келді. Алайда, Польша-Литва одағының қолбасшылары немесе гетмандары 18 ғасырға дейін өздерінің ливрейлі күзетшілерін сақтап келді, тіпті олар енді дала әскерлері ретінде сирек қолданылса да. Осы күзетшілерге еліктеп, 18 ғасырда шляхтаның бай өкілдері ливрейлі үй қызметшілерін жалдады, оларды хаджук деп атады, осылайша "хаджук" терминінің қазіргі польша тіліндегі мағынасы қалыптасты.
The word hajduk was initially a colloquial term for a style of footsoldier, Hungarian or Turco Balkan in inspiration, that formed the backbone of the Polish infantry arm from the 1570s until about the 1630s. Unusually for this period, Polish Lithuanian hajduks wore uniforms, typically of grey blue woolen cloth, with red collar and cuffs. Their principal weapon was a small calibre matchlock firearm, known as an arquebus. For close combat they also carried a heavy variety of sabre, capable of hacking off the heads of enemy pikes and polearms. Contrary to popular opinion, the small axe they often wore tucked in their belt (not to be confused with the huge half moon shaped berdysz axe, which was seldom carried by hajduks) was not a combat weapon, but rather was intended for cutting wood. In the mid 17th century hajduk style infantry largely fell out of fashion in Poland Lithuania, and were replaced by musket armed infantry of Western style. However, commanders or hetmans of the Polish–Lithuanian Commonwealth continued to maintain their own liveried bodyguards of hajduks, well into the 18th century as something of a throwback to the past, even though they were now rarely used as field troops. In imitation of these bodyguards, in the 18th century wealthy members of the szlachta hired liveried domestic servants whom they called hajduks, thereby creating the meaning of the term 'hajduk' as it is generally understood in modern Polish.