Кіріспе
Мидия патшасы (Мидия: ᴴuvaxšϑra; Ежелгі парсы: ᴴuvaxštra; Акад: Waksatar; Ежелгі фригия: Ksuwaksaros; [[wikt:Κυαξάρης; Латын: Cyaxarēs) – Мидияның үшінші патшасы. Цьяксарес б.з.д. 625 жылы әкесі Фраорт ассириялықтармен болған шайқаста қаза болғаннан кейін таққа отырды. Ол вавилондықтармен бірігіп Ассирия империясын құлатты және ежелгі Иранның көптеген иран тайпаларын біріктіріп, Медияны аймақтық державаға айналдырды.
other persons of the same name
Cyaxares (Median: ᴴuvaxšϑra; Old Persian: ᴴuvaxštra; Akkadian: Waksatar; Old Phrygian: Ksuwaksaros; [[wikt:Κυαξάρης; Latin: Cyaxarēs) was the third king of the Medes. Cyaxares ascended to the throne in 625 BCE, after his father Phraortes lost his life in a battle against the Assyrians. Cyaxares collaborated with the Babylonians to destroy the Assyrian Empire, and united most of the Iranian peoples of ancient Iran, thereby transforming Media into a regional power.
Атауы
Сиаксарес есімінің латыншасы – грек тіліндегі Kuaxarēs (Κυαξαρης), ал ол өзі "жақсы билеуші" деген мағына беретін ᴴuvaxšϑra медиялық есімінің грекше нұсқасы. Грек авторы Диодор Сицилий Сиаксаресті Астибарас (Αστιβαρας) деп атаған, бұл R̥štibara медиялық есімінің грекшеленген түрі, яғни "найза ұстаушы". Бұл есім оның ұлы Астиагестің аты – R̥štivaigah медиялық түрімен ұқсас, ол "найза тастаушы" дегенді білдіреді.
Скифтер билігі
Геродоттың айтуынша, Циаксар Мидия патшасы Фраорттың ұлы болған. Б.з.д. VII ғасырдың ортасында Фраорт мидиялықтарды Ассирияға қарсы көтеріліске бастап, шайқаста қаза тапты, бұл Ассирия патшасы Ашурбанипалдың әскерлерімен болған шайқас болатын, немесе Ассирияның скиф одақтастарымен, патшасы Мадиес Мидияға шапқындап, Ассирия атынан олардың үстемдігін үш онжылдыққа жуық уақытқа орнатқан кезде. Осылайша, Геродот "Азия үстінде скифтердің билігі" деп атаған кезең басталды. Скифтердің басып кіргенінен кейін, Циаксар әкесі Фраорттың орнын басып, скифтердің билігі астында Мидия патшасы болды. Б.з.д. 620 жылдары Ашурбанипалдың қайтысынан кейін Ассирия империясы ыдырай бастады: Ассирияның өзіндегі ішкі тұрақсыздыққа қоса, Вавилон б.з.д. 626 жылы Ассирияға қарсы көтерілді. Келесі жылы, б.з.д. 625 жылы, Циаксар скиф басшыларын тойға шақырып, оларды мас етіп, содан кейін олардың барлығын, мүмкін Мадиестің өзін де қоса, өлтіріп, Мидияның скифтерге тәуелділігін жойды. Мидиялықтарды скифтердің билігінен азат еткеннен кейін, Циаксар Ассириямен соғысқа дайындалу үшін Мидия қарулы күштерін қайта ұйымдастырды: бұрын мидиялықтар туыстық байланыстарға бөлінген тайпалық жасақтар ретінде соғысып, әр жауынгер өзі ең шебер қолданатын қаруды пайдаланса, Циаксар Ассирия және Урарту әскерлерінің үлгісіндегі тұрақты армия құрды, ол мемлекет тарапынан толық жабдықталған және стратегиялық және тактикалық бөлімшелерге бөлінген. Циаксар скифтерді Мидиямен одақтасуға мәжбүрлеген болуы мүмкін, өйткені б.з.д. 615 жылдан бастап вавилондық жазбаларда скифтер Мидияның одақтастары ретінде айтылады.
three decades years on behalf of the Assyrians, thus starting a period which Herodotus called the "Scythian rule over Asia". Following the Scythian invasion, Cyaxares succeeded his father Phraortes as king of the Medes under the suzerainty of the Scythians. By the 620s BCE, the Assyrian Empire began unravelling after the death of Ashurbanipal: in addition to internal instability within Assyria itself, Babylon revolted against the Assyrians in 626 BCE. The next year, in 625 BCE, Cyaxares overthrew the Scythian yoke over the Medes by inviting the Scythian rulers to a banquet, getting them drunk, and then murdering them all, including possibly Madyes himself. After freeing the Medes from the Scythian yoke, Cyaxares reorganised the Median armed forces in preparation for a war with Assyria: whereas the Medes previously fought as tribal militias divided into kinship groups and each warrior used whatever weapons they were the most skilled at, Cyaxares instituted a regular army modelled on the Assyrian and Urartian armies, fully equipped by the state and divided into strategic and tactical units. Cyaxares might also have forced the Scythians into an alliance with the Medes after overthrowing their rule, since from 615 BCE onwards the Babylonian records mention the Scythians as the allies of the Medes.
Урартуды жаулап алу
609 ж.б.д., мидиялықтар Армения таулы аймағындағы Урарту патшалығының астанасына шабуыл жасады. Урартуға жасалған шабуыл Вавилондықтармен одақтасып жасалған болуы мүмкін, себебі Вавилондық жазбаларда 608 ж.б.д. Урартудағы Бит-Ханунияға жасалған ортақ мидия-вавилондық шабуыл туралы мәлімет бар. Бұл шабуыл Урартуды құлатпады, бірақ оны жаңа мидия мемлекетінің бағынышты патшалығына айналдырды. Мидиялық әскерлер 605 ж.б.д. Кархемиш шайқасында ассириялық-египеттік біріккен әскерлерге қарсы Вавилонның соңғы жеңісіне көмектескен болуы мүмкін, содан кейін мидиялықтардың Вавилон науқандарымен әскери ынтымақтастығы тоқтады және мидиялық күштер Сирия мен Палестинадағы Вавилонның келесі науқандарына қатыспады.
Лидиялықтарға қарсы соғыс
Ассирия империясының құлауынан кейін скифтердің көпшілігі Батыс Азиядан және Понт даласына б.з.д. 600-шы жылдары қуылды, ал мидиялықтар мен вавилондықтар арасындағы қарым-қатынас б.з.д. 590-шы жылдары уақытша нашарлады, бірақ екеуінің арасында соғыс болған жоқ. Оның орнына, Мидия мен скифтердің тағы бір тобы арасында соғыс басталды – бұл скифтер, қазіргі Әзербайжан аумағында патшалық құрған, ыдыраған топтың мүшелері болды. Бұл скифтер Мидияның билігіндегі Транскавказияны тастап, скифтермен одақтас болған Лидия патшалығына қашып кетті. Лидия патшасы Аляттис Сиаксардың осы скифтер босқындарын беру туралы талабын қабылдамағаннан кейін, б.з.д. 590 жылы Мидия мен Лидия империясы арасында соғыс басталды. Бұл соғыс бес жылға созылды, б.з.д. 585 жылы Талес тұтылуы деп аталатын күн тұтылуы болған кезде, Лидия және Мидия әскерлері арасында шайқас болды. Сондықтан бұл шайқас «Күн тұтылу шайқасы» деп аталды. Екі тарап та тұтылуды соғысты аяқтаудың белгісі деп түсіндірді. Вавилон мен Киликия патшалары келісімге келуге делдалдық жасады, ал келісім Мидия патшасы Сиаксардың ұлы Астиагтың Лидия патшасы Аляттистің қызы Арийенисқа үйленуімен бекітілді. Лидия мен Мидия арасындағы шекара Шығыс Анатолиядағы әлі анықталмаған жерде белгіленді; грек-рим тарихшыларының Халис өзенінің екі патшалық арасындағы шекара ретінде белгіленгені туралы дәстүрлі айтуы, гректердің Халиске Төменгі Азия мен Жоғарғы Азияны бөлетін символдық рөл бергеніне негізделген кейіннен құрастырылған повесть болуы мүмкін, сондай-ақ Халис Ахеменид империясының кейінгі провинциялық шекарасы болды.
Өлім
585 жылғы Күн тұтылуы шайқасында Сыяксар қайтыс болды, оның орнына ұлы Астиаг патшалыққа келді. Ресейлік тарихшы Игорь Диаконов Сыяксардың қабірі қазіргі Сүлейманиядағы Ирак Курдистаны тауларында, Қызқапан деп аталатын жерде болуы мүмкін деген болжам жасады.
Мұра
Дарий I Ахеменидтер империясының билігін басып алғаннан кейін, Сиаксардың мұрасын талап ету үшін көтерілістер басталды. Бұл көтерілістер жеңілген соң, Дарий Бехистун жазуында олардың екеуін атап көрсетті: "Бірі – Фраортес, мидиялық; ол: «Мен Кшатритамын, Сиаксар әулетіненмін» деп жалған айтты. Ол Мидияны көтеріліс жасауға итермеледі. Екіншісі – сагартты Тритантаэхмес; ол: «Мен Сагартианың патшасымын, Сиаксар әулетіненмін» деп жалған айтты. Ол Сагартианы көтеріліс жасауға итермеледі". Сиаксардың билігіне байланысты терең пікірталас тудырған мәселелердің бірі – зороастризм. Зороастр пайғамбардың қандай уақытта өмір сүргені және Авеста қай жылдарға жататыны туралы сұрақ әлі де нақты жауап күтуде.
"Another was Phraortes, the Mede; he lied, saying: 'I am Khshathrita, of the dynasty of Cyaxares.' He made Media to revolt. Another was Tritantaechmes, the Sagartian; he lied, saying: 'I am king in Sagartia, of the dynasty of Cyaxares.' He made Sagartia to revolt." One of the options that has sparked deep debate regarding the reign of Cyaxares is Zoroastrianism. The question of when the prophet Zoroaster lived and to which years the Avesta belongs still awaits an empirical answer.