Вабаш өзені: АҚШ-тың Огайо өзенінің саласы

Кіріспе

Огайо өзенінің саласы Америка Құрама Штаттарында.

Уабаш өзені (француз тілінде: Ouabache) – 503 миль (809 км) ұзындығындағы өзен. Ол Индиана штатының көп бөлігін және Иллинойс штатының маңызды бөлігін суландырады. Өзен Огайо штатында, Индиана шекарасына жақын бастау алып, содан кейін солтүстік-батысқа қарай Индиананың солтүстігі арқылы ағып, Иллинойс шекарасына жақын оңтүстікке бұрылады. Оның оңтүстік бөлігі Индиана мен Иллинойс штатарының шекарасын құрайды, содан кейін Огайо өзеніне құяды. Уабаш – Огайо өзенінің ең үлкен солтүстік саласы және жалпы үшінші ірі саласы (Камберленд және Теннесси өзендерінен кейін). Индиана штатының Хантингтон қаласы маңындағы бөгеттен Огайо өзеніне құятын жеріне дейін 411 миль (661 км) қашықтықта өзен еркін ағып жатыр. Типпекано өзені, Уайт өзені, Эмбаррас өзені және Кішкентай Уабаш өзені – өзеннің ірі салалары. Өзеннің аты Майами тайпасының тілінен келген, «ақ тастардың үстіндегі су» деген мағынаны білдіреді, себебі оның түбі ақ әктаспен қапталған, бірақ қазір ол лаймен жабылып қалған. Уабаш – Индиана штатының ресми өзені және Пол Дрессердің «Вабаш жағасында, алыс-алыс жерде» атты штат әнінің тақырыбы. Өзеннің атымен екі округ (Индиана және Иллинойс штатарында), Иллинойс, Индиана және Огайо штаттарындағы сегіз шағын қала, бір Иллинойс округі, бір қала, бір кент, екі колледж, бір орта мектеп, бір канал, бір бұрынғы I класс темір жол, бірнеше көпірлер мен авенюлер аталған. Сонымен қатар, төрт АҚШ Әскери-теңіз күштерінің кемелері өзеннің атымен немесе оның жанында болған шайқастардың құрметіне аталған.

Этимология

Уабаш атауы – өзеннің французша атауы Оуабаштің ағылшынша транслитерациясы. Француз саудагерлері өзен үшін Майами-Иллинойс тайпасы қолданған ваапаахики сөзін қабылдады, ол «ақ түспен жарқырайды», «құдай сүтіндей ақ» немесе «ақ тастардың үстінен ағатын су» деген мағынаны білдіреді және оны өздерінің дыбысталу жүйесіне сәйкес жазуға тырысты. Майами тайпасы берген атау Индиана штатының Хантингтон округіндегі өзеннің мөлдірлігін көрсетеді, онда өзеннің түбі әктастан құралған.

Геология

14000-15000 жыл бұрын Лорентид мұздық қабаты қазіргі Солтүстік Индиана және Солтүстік-Батыс Огайодан шегіне бастағанда, ол үш бөлек жарыққа бөлінді. Шығыс немесе Эри жарығы Форт-Уэйн моренасының үстінде және артында орналасқан. Мұздықтың еріген суы екі мұздық арнасына құйылды, олар Сент-Жозеф және Сент-Мэри өзендеріне айналды. Олардың біріккен ағыны, әдетте, Уабаш өзенінің проглациальді жүйесінің негізгі су көзі болды. Мұздықтың Эри жарығы кері шегінуді жалғастырғанда, оның еріген суы шығыстағы мұз фронты мен батыстағы Форт-Уэйн моренасы арасында уақытша тұтқындалып, қазіргі Эри көлінің ата-бабасы – Моми көлін құрды. Шамамен 11000 жыл бұрын Моми көлінің суы жеткілікті тереңдікке жетіп, Форт-Уэйн моренасындағы «түсілім» немесе әлсіз жерін бұзды. Бұл көлдің катастрофалық құрғауына әкелді, ол өз кезегінде Уабаш-Эри каналын немесе «слюз» деп аталатын кең аңғарды аралап өтті. Кіші (Уабаш) өзені осы арна арқылы ағады. 24-ші автожол Форт-Уэйн мен Хантингтон арасында осы арнадан өтеді. Аңғар – Индиана штатының Аллен округіндегі ең ірі топографиялық нысан. 18 ғасырда Мауми өзені мен Уабаш өзендері арасындағы 8 мильдік тиімді портты Кекионгадағы Майами тайпасы бақылады. АҚШ өзенде немесе оның жанында бес отарлық және шекаралық кезеңдегі шайқаста күресті: Винсенс шайқасы (1779), Сент-Клэрдің жеңілісі (1791), Форт-Рекуариге шабуыл (1794), Типпекано шайқасы (1811) және Форт-Харрисон қоршауы (1812). Бірнеше қақтығыстар «Уабаш шайқасы» деп аталды. Уабаш өзенінің бұрынғы қалың орманның қалдықтары Иллинойс штатындағы Кармел тауының жанындағы Беалл Вудс мемлекеттік саябағында сақталған. 19 ғасырдың ортасында өзеннің көп бөлігі бойында әлемдегі ең ұзын каналдардың бірі – Уабаш және Эри каналы салынды. Оның кейбір бөліктеріне қазір де қол жеткізуге болады, бірақ тасталған каналдың көп бөлігі жойылды. Көліктік салаға оның үлесі бәсекелес теміржолдардың салынуымен асып кетті. Уабаш өзені Терре-Хаут пен Огайо өзені арасында 19 ғасырдың көп бөлігінде үлкен кемелермен жүзуге болатын және бу кемелерінің тоқтау орны болды. 19 ғасырдың соңында егіншілік және су ағынынан туған эрозия Уабашты мұндай кемелер үшін өткісіз етіп қойды. Бұл мәселені дреджинг арқылы шешуге болар еді, бірақ теміржол көліктің басым түрі болғандықтан, ол іске асырылмады. Терре-Хауттан оңтүстікке қарай 200 мильдік аралықта бірнеше жұмыс істемейтін айналмалы көпірлер бар. Бұл жер Миссиссинева өзенінің, Стиллвотер өзенінің және Уайт өзенінің Батыс саласының бастаулары үшін де порт болып табылады, олар бірнеше шақырым қашықтықта орналасқан. Өзеннің бастауынан Форт-Рекуариге дейін ағыс жылдам және су өте жай, нашар анықталған арнамен ағады. Судың жайлылығы мен көпірдің төмен арақашықтығы ең қолайлы жағдайлардан басқа, қайықпен өтуді қиын жасайды. Жетінші және тоғызыншы мильде екі сала өзеннің көлемін едәуір арттырады, ал он бірінші мильде өзен Форт-Рекуариден өтеді. Тағы екі сала Форт-Рекуари мен Македон аралығында 18 мильде өзеннің көлемін арттырады, бұл өзеннің қалған бөлігінде жүзуге мүмкіндік береді. Өзен солтүстікке қарай ағып, 23 мильде Уабаш қауымын өтеді, содан кейін батысқа қарай күрт бұрылып, 28 мильде Индианаға кіреді. Индианаға кіргеннен кейін өзенде көптеген өткір бұрылыстар бар; олар өзенді бөгеп тастайтын бүркемелерді тудырады. Өзендегі көптеген бұрылыстарға байланысты 1830 жылдары штат штаттық шекара мен Форт-Уэйн арасындағы жолды қысқарту үшін бірнеше бөлек канал арналарын жасады. Бәсекелес теміржолдар өз орнын иеленгеннен кейін каналдар тасталды; бұл өзеннің бағытын бірнеше рет өзгертуге мүмкіндік берді, нәтижесінде көптеген кесілген және шығанағы жоқ шығанақтар пайда болды. Өзеннің Индианаға кіретін алғашқы 17 миль (27 км) бөлігі лабиринт сияқты. 45-ші мильде өзен бірнеше өткір бұрылыстармен түзу болады. Тағы он жеті сала өзеннің тереңдігін едәуір арттырып, оны үлкен кемелерге жарамды етеді. 59-шы мильде өзен Оуабаше мемлекеттік паркі арқылы өтеді, онда ол кеңейе бастайды және тереңдігі төмендейді. Өзеннің ақ әктас түбін кейде осы аймақта көруге болады, ал төмен ағыста ластанудан көрінбейді. Сол жерде өзен Маркл қаласындағы бөгет пен бөгенге байланысты 81 мильге дейін тыныш және тереңдейді. Бұрынғы құлып тасталып, бөгеттің айналасынан өту үшін тар су бұрғысы ғана бар. Тас бұрғыда өзен деңгейі төрт футқа төмендейді, бұл оны өзендегі ең қауіпті нүктелердің біріне айналдырады. Каноэшілерге бөгеттің айналасынан өтуге емес, өзеннен шығып, бөгеттің екінші жағынан қайтадан суға түсуге кеңес беріледі. 89-шы мильде үлкен Хантингтон бөгеті өзенді тоқтатады. Армия инженерлік корпусымен резервуар жасау үшін салынған бөгет J. Edward Roush көлін құрайды. Көл парктік жерлермен және демалыс аймақтарымен қоршалған және ең кең жерінде шамамен бес миль (8 км) ұзындығында және бір миль енінде. Хантингтон бөгетінен кейінгі бір мильдік аралық сирек жүзуге болады. Екі бөлік өзенді байланыстыратын құлып жоқ, және су көбінесе өте жай. 91-ші мильдегі екінші кішкентай бөгет қауіпті қауіпті құрайды, ал Хантингтон бөгеті мен оның арасындағы бөлік қайықпен жүруге жабық. 93-ші мильде өзенге бірінші ірі саласы – Кіші өзен қосылады. Хантингтон қаласы екі өзеннің қосылған жерінде дамыды. Сала Уабаштағы су көлемін осы жерде едәуір арттырады. Уабаштағы бөгеттерге байланысты, Кіші өзен көбінесе Уабаштан көбірек су тасымалдайды. Хантингтон мен Уабаш қаласы арасындағы қосалқы салалар су деңгейін көтереді. Өзен Уабаш қаласынан өтіп, Перуға қарай жылжығанда, ол бөлінеді, бірқатар аралдарды құрайды; осы аралықта құмдар жиі кездеседі. Өзен Перуда қайтадан бір арнаға бірігіп, Логанспортқа дейін ең тегіс бөліктерінің бірі арқылы ағып өтеді. Бұл жерде өзен қайтадан аралдармен бөлінген бірнеше арналарға бөлінеді. Кейбір арналар тар және тасты, ал үлкен арналар жүзуге жарамды. Логанспорт пен Делфи арасында, 176-шы мильде Уабаш және Эри каналының қалған аз бөліктерінің бірі орналасқан. Оған Делфиден қол жеткізуге болады. Делфиден өткеннен кейін Уабаш өзенінің екінші ірі саласы – Типпекано өзені қосылады. Екі өзеннің қосылған жері 1811 жылғы Типпекано шайқасының орны болған Профетстаун мемлекеттік паркінің бөлігі болып табылады. Типпеканоның Уабашқа құйылуы оның деңгейін едәуір көтереді. Осы жерде көптеген үлкен моторлы қайықтар круиздік жылдамдықпен оңай жүзе алады. Бұрын үлкен кемелермен жүзуге болатын болса да, қалған бөлігі эрозия мен лайдың салдарынан кейбір жерлерде жай болады. Өзен оңтүстікке қарай біртіндеп кеңейеді. Ол 316-шы мильде Иллинойс штатымен шекараласады және осы аралықта Индианамен штатымыздың шекаралық желісі болып табылады. Дарвинде фермерлік кооперативі Уабаш өзеніндегі жалғыз паромды қызметті жүргізеді. Ол ауыр шаруашылық жабдықтарын өзен арқылы тасымалдау үшін қолданылады. Дарвиннен оңтүстікке қарай, 410-шы мильден бастап үлкен жартас біртіндеп көтеріледі, ақырында өзен үстінен екі жүз футқа дейін көтеріледі. Бұл өзеннің ең шалқары аймақтарының бірі, және ол көбінесе ашық жерге шығады. Қалаға жақындағанда аймақ тығыз халыққа ие болады. 441-ші мильдегі Винсенс қаласына жақындағанда. Шамамен 1720 жылы француздықтар құрған Винсенс Индианадағы ең көне еуропалық қоныс және Американдық Орта Батыстағы ең көнелердің бірі. Қала өзен трафигін бақылауға мүмкіндік берген өзеннің стратегиялық иілісінде орналасқан. Батысқа қарай төрт мильде, өзен оңтүстікке бұрылғанда, тағы бір ірі сала – Эмбаррас өзені қосылады. Винсенстен өткеннен кейін Уабаш өзеніне ең үлкен саласы қосылады...

As the Laurentide Ice Sheet began to retreat from present day Northern Indiana and Northwest Ohio between 14,000 and 15,000 years ago, it receded into three distinct lobes. The eastern or Erie Lobe sat atop and behind the Fort Wayne Moraine. Meltwater from the glacier fed into two ice marginal streams, which became the St. Joseph and St. Marys rivers. Their combined discharge was probably the primary source of water for the proglacial Wabash River system. As the Erie Lobe of the glacier continued to retreat, its meltwater was temporarily trapped between the ice front to the east and the Fort Wayne Moraine to the west, and formed proglacial Lake Maumee, the ancestor of modern Lake Erie. Around 11,000 years ago the waters of Lake Maumee became deep enough that it breached a "sag" or weak spot in the Fort Wayne Moraine. This caused a catastrophic draining of the lake, which in turn scoured a wide valley known as the Wabash Erie Channel or "sluiceway". The Little (Wabash) River flows through this channel. U. S. 24 traverses it between Fort Wayne and Huntington. The valley is the largest topographical feature in Allen County, Indiana. In the 18th century, the profitable 8 mile portage between the Maumee River and the Wabash was controlled by the Miami people at Kekionga. The United States has fought five colonial and frontier era battles on or near the river: the Battle of Vincennes (1779), St. Clair's Defeat (1791), the Attack on Fort Recovery (1794), the Battle of Tippecanoe (1811), and the Siege of Fort Harrison (1812). Several different conflicts have been referred to as the "Battle of the Wabash". A remnant of the old growth forests that once bordered the Wabash can be found at Beall Woods State Park, near Mount Carmel, Illinois. In the mid 19th century, the Wabash and Erie Canal, one of the longest canals in the world, was built along much of the river. Portions are still accessible in modern times, but most of the abandoned canal no longer exists. Its contribution to transportation was surpassed by construction of competing railroads. The Wabash River between Terre Haute and the Ohio River was navigable by large ships during much of the 19th century, and was a regular stop for steamships. By the late 19th century, erosion due to farming and runoff made the Wabash impassable to such ships. Dredging could have resolved the problem, but was not undertaken because railroads had become the preferred form of transport. The 200 mile stretch south of Terre Haute includes several inoperable swing bridges. This land is also the portage for headwaters of the Mississinewa River, Stillwater River and West Fork of the White River, which lie just a few miles away. Between the start of the river and Fort Recovery, the current is swift and the water remains very shallow and follows a poorly defined channel. The shallow depth and low bridge clearances make the section nearly impassable by boat except in the most ideal conditions. At mile seven and mile nine, two tributaries give the river a significant boost in volume, and at mile eleven the river flows past Fort Recovery. Two more tributaries add to the river's volume between Fort Recovery and Macedon at mile eighteen, making the river navigable for the remainder of its course. The river continues to flow northward passing the community of Wabash at mile twenty three and then cutting sharply west, crossing into Indiana at mile twenty eight. Upon entering Indiana, the river has many sharp turns; these regularly lead to log jams that can block the river. Because of the many turns in the river, during the 1830s, the state created several separate canal channels to shorten the journey between the state line and Fort Wayne as part of the Wabash and Erie Canal project. The canals were abandoned after competing railroads took over; this allowed the river to shift courses several times, resulting in the formation of many cut offs and coves with no outlet. The river has a maze like quality in the first seventeen mile (27 km) stretch as it enters Indiana. At mile forty five, the river becomes straighter with few sharp bends. An additional seventeen tributaries raise the depth of the river considerably, making it navigable for larger vessels. At mile fifty nine, the river passes through Ouabache State Park, where it begins to widen and become more shallow. The white limestone river bottom can sometimes be seen in the area, whereas it is not visible due to pollution elsewhere downstream. There the river becomes calm and deeper until mile eighty one, due to the dam and levee at the town of Markle. The lock that was formerly at the site is abandoned and a narrow washout is the only means to bypass the dam. In the rocky washout the river level drops four feet, making it one of the most dangerous points on the river. Boaters are advised to exit the river and reembark on the other side of the dam rather than traverse the washout. At mile eighty nine, the large Huntington Dam blocks the river. Built by the Army Corps of Engineers to make a reservoir, the dam creates the J. Edward Roush Lake. The lake is surrounded by park land and recreation areas and is about five miles (8 km) in length and a mile wide at its widest point. The mile long stretch after the Huntington Dam is rarely navigable. No lock connects the two sections of the river, and the water is often very shallow. A second smaller dam at mile ninety one presents a dangerous hazard, and the section between it and the Huntington Dam has been closed to boaters. At mile ninety three the river is joined by its first major tributary, the Little River. The city of Huntington developed at the confluence of the two rivers. The tributary dramatically increases the volume of water in the Wabash at this point. Because of the dams on the Wabash, the Little River often carries more water than the Wabash. Additional minor tributaries raise the water level between Huntington and the city of Wabash. As the river passes Wabash and moves toward Peru, it splits, creating a series of islands; sandbars are common in the stretch. The river returns to a single channel at Peru, and flows through one of its most gentle stretches until reaching Logansport. Here the river again splits into multiple channels, divided by islands. Some of the channels are narrow and rocky, while the larger channels are navigable. Between Logansport and Delphi, at mile 176, is one of the few remaining stretches of the Wabash and Erie canal. It can be accessed at Delphi. Just past Delphi, the Wabash's second major tributary, the Tippecanoe River, joins the river. The confluence of the two rivers is part of Prophetstown State Park, the site of the 1811 Battle of Tippecanoe. The flow of the Tippecanoe into the Wabash raises its level dramatically. At this point, most large power boats can easily navigate the river at cruising speed. Although navigable by large ships in the past, the remainder of the river becomes shallow in places due to erosion and silt. The river gradually widens moving south. It borders Illinois beginning at mile 316, and serves as a state boundary line with Indiana for the remainder of its course. At Darwin, a farmer's cooperative operates the Wabash's only ferry service. It is used to take heavy farm equipment across the river. South of Darwin, beginning at mile 410 a large bluff gradually rises, eventually towering two hundred feet over the river. The area is one of the most remote of the river, and it generally gives onto open land. The area becomes more densely populated as it nears the city of Vincennes at mile 441. Founded by the French about 1720, Vincennes is the oldest European settlement in Indiana, and among the oldest in the American Midwest. The city is sited on a strategic bend in the river that allowed it to control river traffic. Four miles west, as the river turns southward, another major tributary, the Embarras River joins. Past Vincennes, the Wabash is joined by its largest tributary, the White River at Mount Carmel, Illinois, significantly increasing its size, to over 750 feet wide. Roughly a mile downstream, near the Gibson Generating Station, another large tributary, the Patoka River, also joins. During low water, there are rapids at the confluence, caused by an old canal lock that was abandoned after flooding. Further downstream, the river zig zags, creating the "tail" of Gibson County, a panhandle between the river and Posey County. From the tail southward there are several cut offs from the river, resulting in several natural exclaves between Indiana and Illinois, the largest of which is at Grayville. A flood caused the river to change course, disconnecting a two mile (3 km) long stretch of the river and creating a lake entirely on the Illinois side. Between these exclaves is the historic town of New Harmony, a settlement created by Utopians during the 1810s. It is joined by the Black River on the Indiana side. At mile 460, the river again splits into several channels. The area features sandy beaches and the largest islands in the river, some a mile in length. The Little Wabash River, another major tributary, joins at mile 482 on the Illinois side, near New Haven. At mile 491 the Wabash flows into the Ohio River near Hovey Lake.

Гидрология

Уабаш – АҚШ-тағы су шығыны көлемі бойынша 24-ші, ал ұзындығы бойынша 38-ші өзен.

Фауна

Уабаш өзені мол және әртүрлі жануарлар әлемін қамтамасыз етеді. Өзен маңында кем дегенде 150 түр құс көрілген. Су құстары өзенге ең көп тәуелді. Қара және сары тағайыны бар түнгі балықшы, сондай-ақ мерлин осы аймақта мекендейді. Бірнеше түрлі жаға құстары өзен жағасында немесе оның жанында ұя салады. Өзенде басс, күнбалық, краппи, шабақ, сазан және тағы да басқалар сияқты көптеген балық түрлері бар. Өзенде жыландар мен тасбақалар сияқты су жорғалаушылары да кездеседі. Өзеннің су алабында американдық бұқа бақасы және шығыс тритон сияқты көптеген қосмекенділер таралған. Өзенде рактар да көптеп кездеседі.