Кіріспе

Қала Атлант мұхитына жақын Луара эстуарийінің оң жағалауында орналасқан ірі порты бар. Қала Францияның "la Brière" деп аталатын екінші үлкен батпағының оңтүстігінде жатыр. Географиялық орнының арқасында Сен-Назерде балық аулау және кеме жасаудың ұзақ тарихы бар. Chantiers de l'Atlantique, әлемдегі ірі кеме жасаушылықтардың бірі, 2022 жылға дейін әлемдегі ең үлкен жолаушылар кемесі болған, , , және круиздік кеме сияқты танымал мұхит лайнерлерін құрастырды. Сен-Назер өнеркәсіптік революцияға дейін шағын ауыл болған, бірақ теміржол құрылысы мен теңіз портының дамуының нәтижесінде 19 ғасырдың екінші жартысында үлкен қалаға айналды. Сен-Назер Луара эстуарийіндегі басты белім ретінде Нантты жоғары ағыста бірте-бірте ығыстырды. Кригсмарине үшін маңызды суасты кемелер базасы болғандықтан, Сен-Назер 1942 жылы британдық шабуылға ұшырады және 1945 жылға дейін одақтастар тарапынан ауыр бомбалауға түсті. Атлантикалық аймақтардың бірі болған Сен-Назер Еуропада неміс оккупациясынан азат болған соңғы аймақтардың бірі болды, ол 1945 жылдың 11 мамырында болды. Бұл қала Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Франциядағы ең көп қираған қалалардың бірі еді.

Ежелгі дәуір

Археологтар Сен-Назаир Корбилоның қалдықтары үстіне салынған деп санайды, ол Намнет тайпасы қоныстанған арморикалық галл қаласы. (Грек теңізшісі Пифейдің сөзіне сүйенсек) бұл қала Массилиядан (қазіргі Марсельден) кейін екінші ірі галл қаласы болған. Археологиялық зерттеулер көрсеткендей, бұл аймақта кем дегенде неолит дәуірінен бері адамдар тұрған, мұны Диссиньяк обасы, қазіргі қала орталығындағы дольмен және айналадағы ежелгі қола заттары сияқты ескерткіштер дәлелдейді. 15-ғасырдың жылнамашысы Ален Бушардың айтуынша, бритондардың мифтік атасы – Троялық Брут, өз халқының жаңа отанына аяқ басу үшін Сен-Назаирге келген. Тарихи мәліметтерде Рим империясы құлағаннан кейін, бір топ британ Луара сағасын, содан кейін Геранда түбегін жайлап алғаны айтылады. Луара аймағында бретон тілінің таралу шегі Сен-Назаирдің шығысындағы Донгс ауданында тоқтаған.

Орта ғасырлар

VI ғасырдың соңында өмір сүрген Григорий Турскийдің айтуынша, Рим шіркеуі шейіт Назарийдің қабірлерін жергілікті базиликада сақтап қалды. Аңыз бойынша, бретондық басшы Варох II осы қасиетті реликвияларды ұрлау үшін елші жіберді. Бірақ, елші шіркеу есігінің жоғары жағына соқтығып, бас сүйегін жарып алды, осылайша жоспарлары орындалмады. Варох бұл оқиғаны құдайдың танысы ретінде қабылдап, әрекеттен бас тартты, ал ауыл сол кезде Санктус Назариус де Синуарио деп аталды. Осыдан кейін Сен-Назердің тарихы, Еуропаның көп бөлігі сияқты, Қараңғы ғасырларда толық жазылмаған. Мысалы, 1380 жылы Жан д’Уст Бреттань герцогы Иоанн V (Францияда Жан IV деп белгілі) атынан жүз жылдық соғыс кезінде Кастилия флотына қарсы қаланы қорғады. Осыдан кейін Сен-Назер, Сен-Назер виконттығының бір бөлігі болған Пенхоэттен Порнишетке дейінгі аумақтың орталығына айналды. Бүкіл Бретань сияқты, Сен-Назер де 1532 жылға дейін Бретань герцогтығының құрамында болды, содан кейін Францияға қосылды. 1756 жылы Бреттань губернаторының бұйрығымен 600 тұрғыны бар қаланы қорғау үшін бекініс салынды. Француз революциясына дейін Сен-Назер Бретань провинциясына қарасты.

XIX ғасырдағы индустрияландыру

XIX ғасырдың басында порт тек бір қарапайым жағажайдан тұрды. Қаланың ішкі аймақта орналасқандығына байланысты, оның негізгі экономикасы коммерциялық балық аулауға емес, ірі кемелердің ең төменгі навигациялық нүктесі ретіндегі стратегиялық орналасуына және Луара өзенінің жоғары ағысына кеме жүргізуге пилоттармен қамтамасыз етуге негізделген. 1800 жылы Сен-Назер қаласында 3216 адам тұрды. Қазіргі Сен-Назер Наполеон III әкімшілігінің басшылығымен құрылған. 1800 жылғы 3216 тұрғыны оның ауыр тарихын көрсетеді, көбінесе жергілікті (Бриер), Төменгі Бретань (Финистердің оңтүстігіндегі Морбиан) және Францияның басқа аймақтарынан келген аз топтардан тұрады. Осы кезден бастап Сен-Назер халқының саны экспоненциалды түрде өсті, бұл оның «Кішкентай Бретон Калифорниясы» немесе «Батыстың Ливерпулі» деген лақап атын алды. 1802 жылы портты дамыту үшін жол салынды, ол 1835 жылға қарай навигациялық маякпен аяқталатын толқын тосқауылға дейін созылды. Дамуға өзен бойымен жүк тасымалдайтын баржаларға түсірілетін кемелерге арналған жаңа бассейндер кірді. Бұл даму қаланы қазір «Кішкентай Марокко» ауданы деп аталатын қалалық аймаққа жылжытты. Бұл даму қаланы Нант-Сен-Назер желісінің жолаушылар кемелерінің базасына айналдырды, сондай-ақ Нантқа кіре алмайтын кемелер үшін балама портқа айналдырды. 1856 жылы «Халлуард Сити» қаласында алғашқы ылғалды док қазылды, бұл кемелерге тоқтауға және бұрылуға мүмкіндік берді. Бұл қаланың алғашқы теміржол байланысын салуға әкелді. 1857 жылы Париж-Орлеан теміржолы (Орлеан теміржол компаниясы) Сен-Назерді Нантпен байланыстырды. 1862 жылы Франциядан Оңтүстік Америкаға алғашқы трансатлантикалық телеграф желілері орнатылды, олар Сен-Назерде жағаға жетті. 1862 жылы ірі кеме жасау нысандары, соның ішінде Chantier Scott құрылды, ол алғашқы француздық металл корпусты кемелерді жасады. 1868 жылы Сен-Назер Савенэ қаласының аудандық орталығы болды. 1881 жылы Пеноэтте үлкен кемелерді қабылдауға мүмкіндік беру үшін екінші док бассейні салынды, бірақ оған кіру үшін салынған шлюз қақпасы қаланы екіге бөлді, осылайша Ескі Сен-Назер және «Кішкентай Марокко» деп аталатын жасанды арал пайда болды. 1870 жылдың басында Нант қаласында туған Пьер Вальдек Руссо Сен-Назердегі адвокаттар алқасына қосылды. Қыркүйекте ол жас болса да, қалалық комиссияның хатшысы болып тағайындалды, ол уақытша қаланың ісін жүргізуге бекітілді. Ол Сен-Назерде Ұлттық қорғанысты ұйымдастырды және контингентімен бірге шықты, бірақ оқ-дәрі жетіспеушілігіне байланысты (олардың жеке қоймасы мемлекетке тәркіленгендіктен) активті қызмет көрген жоқ. 1873 жылы ол Үшінші Республиканың құрылғаннан кейін Ренн қаласындағы адвокаттар алқасына ауысты. 1894 жылдың 30 наурызында Триньяк қаласындағы балқыту зауыттарында жұмыс күшін қысқартуға қарсылық білдіріп ереуіл болды. Кішкентай дау-жанжал Формидегі атыс-шабыстан кейін күшейіп, қала «Қызыл қала» деген ұлттық лақап атын алды. Социалистер ереуілдегі жұмысшыларды қорғау үшін қалаға ағылып келді, «Фузиляде де Фурми» жариялауға қосылды. 1900 жылы Порнише коммунасы Сен-Назер коммунасынан бөлініп құрылды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала одақтас әскерлердің, әсіресе АҚШ армиясының соңғы кезеңдерінде маңызды портына айналды. 1917 жылы соғысқа қатысқанда олар қала мен порт инфрақұрылымын дамытты. Қаланың су тазарту станциялары үшін қосымша ауыз су сақтау тоғандарын және әскерлерін ет және сүт өнімдерімен қамтамасыз ету үшін доктарға тоңазытқыш терминалын қосты. Алайда, заңды бордельдердің (Maisons Tolérée) болуы дипломатиялық инцидентке әкелді. АҚШ-тағы қатаң реформаторлық қоғамдық денсаулық сақтау алаңдаушылығының нәтижесінде, Америка экспедициялық корпусы Maisons Tolérée-ді тыйым салды, бұл қалалық бордель иелері мен әкімшіліктің қолдауымен АҚШ армиясы арасында дауға әкелді. Даудың шиеленісуімен премьер-министр Жорж Клемансо генерал Джон Першингке келісім туралы хабарлама жіберді: американдық медициналық органдар американдық сарбаздарға ғана арналған белгілі бір бордельдерді бақылайды. Першинг бұл ұсынысты Реймонд Фосдикке жіберді, ол оны соғыс министрі Ньютон Д. Бейкерге көрсеткенде, дереу: "Құдайға шүкір, Реймонд, мұны президентке көрсетпе, әйтпесе ол соғысты тоқтатады" деді. 1918 жылдың қарашасындағы келісімге қол қойылғаннан кейін ғана, АҚШ армиясы демалысты шектеу үшін әскери қажеттіліктерді пайдалана алмады, АҚШ армиясының әскерлері арасындағы жеке аурулардың көрсеткіші күрт өсті.

Соғыс аралығы

Соғыстан кейінгі кезең кеме жасаушылар үшін экономикалық дағдарыс тудырды, олар 1922 жылдан бастап гидроұшақтар салуға көшті. 1926 жылы Пеймбёф ауданы Сент-Назер ауданымен біріктірілді, бұл Луара өзенінің оңтүстік жағалауындағы қаланың ықпалын күшейтті. 1913-1921 жылдар аралығында және 1925-1926 жылдар аралығында салынған кемелерге қарамастан, 1930 жылдардағы Ұлы депрессия нәтижесінде француз үкіметі ұлттық экономикалық қызметке көмектесу үшін бірқатар мемлекеттік бағдарламаларды іске қосты. Мемлекеттік кеме компаниясы Compagnie Générale Transatlantique Сент-Назер кеме жасаушыларына жаңа, ірі жолаушылар кемесін салуды тапсырды, нәтижесінде 1928-1934 жылдар аралығында Альберт Како жобалаған «Луи Жубер» құрғақ догы салынды – сол кезде әлемдегі ең ірі құрғақ док, бұл кеменің құрылысын жүргізуге қажет болды. 1932 жылы Сент-Назер казиносы банкротқа ұшырады және Нант қаласына қайта сатылды: ол 1935 жылы қазіргі Сент-Луи мектебінің алғашқы ғимараты ретінде қайта жаңартылды. 1936 жылғы маусымдағы жалпы ұлттық ереуілдің нәтижесінде, ұлттық мақтанышқа айналған SS Normandie жобасын аяқтауды қамтамасыз ету үшін үкімет жеке кеме жасаушылық орындарын мемлекеттік меншікке біріктіріп, 1861 жылы құрылған Chantiers de l'Atlantique компаниясын құрды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, нацистік Германияның Вермахт армиясы Польшаға басып кіргеннен кейін, француз армиясы мен британдық экспедициялық корпусының біріккен күштері шабуылды тоқтатуға күш жеткізбеді. "Аэропорт" операциясының аясында Сент-Назер, Дюнкерк сияқты, британдықтарды Англияға эвакуациялау орталығы болды, және сол жерден жазушы Джон Реншо Старр та эвакуацияланды.

"Ланкастрияның" батуы

1940 жылы 17 маусымда шамамен 9 мың британдық әскер Клайдта салынған, кейіннен әскер тасымалдау кемесіне айналдырылған лайнерге мінгізілді. Оған неміс Junkers Ju 88 бомбалаушылары, негізінен Kampfgeschwader 30 құрамынан, шабуыл жасап, батырды, салдарынан шамамен 4000 адам қаза тапты. Бұл Ұлыбритания теңіз тарихындағы ең ауыр апат және Екінші дүниежүзілік соғыста британдық әскерлердің барынша көп шығыны болды. Уинстон Черчилль осы апат туралы жаңалықтарды жариялауға тыйым салды және осы оқиға тарихтан көбінесе ұмытылып қалды. Ланкастрия ескерткіші Сен-Назердегі U қайықтарының бекінісіне жақын орналасқан.

Сен-Назердегі керемет

Американдық B 17F бомбалаушысының шарлы мұнаралы пулеметшісі парашюты неміс зениттік артиллериясымен (флаг) ұшақта болғанда қиратылған болатын, тіпті солай болса да теміржол станциясының шыны шатырына 6096.00 метр биіктіктен құлады. АҚШ әскери қызметкері Алан Маги құлаудан аман қалды. Неміс әскери хирургі оның дерлік кесілген қолын сақтап қалды. Ұшқыш, құлағанда есін жиғанда Құдайға дұға еткендігіне байланысты аман қалғанын айтты.

Сент-Назер шабуылдары

SS Normandie үшін салынған үлкен Joubert құрғақ док Атлантика мұхитындағы неміс линкоры Bismarck және неміс линкоры Tirpitz-ге қызмет көрсетуге қабілетті жалғыз порт болды. Бұл портты Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Орталық державалар мен одақтастар үшін стратегиялық маңызды етті. 1941 жылдың 18-27 мамырында өткен "Рейнюбунг" операциясы нәтижесінде Bismarck кемесі батып, одақтастардың Joubert құрғақ докын істен шығару қажеттілігі арта түсті. Bismarck және Tirpitz Сен-Назердегі шабуылдарын аяқтауға тиіс болған. 1942 жылдың 28 наурызында 611 британдық коммандос және Корольдік теңіз күштері Сен-Назер кеме жасау орындарына қарсы "Шарлот" кодолық атымен операция жүргізді. Америкалық ескірген эсминец жарылғыш заттармен толтырылып, тарау кемесі ретінде пайдаланылды. Ол және коммандостар Joubert құрғақ доктың қақпаларын және машиналарын қиратып, соғыс кезінде немістердің оны пайдалануына кедергі келтірді. 600-дан астам теңізші және коммандос жасағының 220-і қайтып келді, олардың жартысы жараланды. Бес Виктория кресі және 69 басқа да ордендер табысталды. Joubert құрғақ док 1948 жылға дейін қайта іске қосылған жоқ.

"Арба" операциясынан кейін

Атлантика арқылы жүретін конвойлерге U-кемелерден туған қауіп Сент-Назаирді одақтас әуе күштерінің үнемі нысанасына айналдырды, бұл Luftwaffe истребительдерінің АҚШ армиясының сегізінші әуе күштерінің бомбалаушылары жасаған шабуылдарға қарсы тұрғанымен байланысты болды. 1943 жылдың 3 қаңтарында полковник Кертис ЛеМей 85 Boeing B-17 Flying Fortress ұшағынан тұратын 1-ші бомбалау қанатын Сент-Назаирдегі U-кемелерінің бекіністеріне қарсы шабуылға жетектеді, бұл сегізінші әуе күшінің осы нысанға жасаған алтыншы шабуылы болды. ЛеМей сонымен қатар жауынгерлік формацияны – «жауынгерлік тізбек» енгізді, онда эскадрилья ішінде үш ұшақтың тобы тізбектей орналастырылып, эскадрильялар топ ішінде орналастырылды, бұл жауынгерлік ұшақтарға қарсы қорғаныс күшін күшейту үшін жасалды. Барлық ұшақтың 76-сы ғана нысананы тауып соқты, ал миссия барысында жеті бомбалаушы ұшақ атып түсірілді және 47-сі зақымдалды. Рейдтің нәтижесінде 1943 жылдың 14 қаңтарында (S.46239/?? A. C. A. S. Ops) директивасы бойынша одақтастар U-кемелерінің бекіністеріне қарсы өртке шақыратын бомбаларды қолданды, бұл «Аумақтық бомбалау» директивасының бөлігі болды. Әуе шабуылы кезінде азаматтық қазаларды азайту мақсатында одақтастар қаладан эвакуация жасау жоспарын жасады. 1943 жылы үш күн бойы Ұлыбритания Корольдік әуе күштері мен американдық ұшақтар жоспарланған өрт шабуылы туралы ескертетін көптеген парақшаларды таратты. Үшінші күннің соңында шабуыл басталды және қала толығымен өртеніп кетті. Көптеген азаматтар ескертуді тыңдап, елді мекендерге қашып кеткендіктен, қаза болғандардың саны аз болды, бірақ осы оқиғадан кейін, өздігінен қызмет ететін U-кемелерінің базасынан басқа, Сент-Назаир соғыс аяқталғанға дейін тасталып қалды. 1944 жылы «D күні» мен Францияның көп бөлігі азат етілгеннен кейін, Сент-Назаирдегі неміс су асты кемелерінің базасындағы неміс әскерлері капитуляциялаудан бас тартты және олар (Ла-Рошель мен Лориандағы әріптестері сияқты) бекініске кірді. Немістер енді базалардан жабдықтау желісіз ірі су асты операцияларын жүргізе алмағандықтан, SHAEF қолбасшысы, АҚШ генералы Дуайт Д. Эйзенхауэр осы порттарды айналып өтуге шешім қабылдады және одақтас әскерлері өз күштерін Германияға шабуыл жасауға жұмылдырды. Сент-Назаир және тағы екі неміс «қалтасы» 1945 жылдың 8 мамырында Еуропадағы соғыс аяқталғанға дейін неміс бақылауында болды.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін

Сент-Назер қаласы 1940 жылдардың соңында минималистік функционалдық стильде қайта салынды. Су асты кемелерінің базасын француз теңіз күштері 1945 жылдан 1948 жылға дейін пайдаланды. Содан кейін ол әртүрлі химиялық компаниялар мен кеме құрылысшылардың бақылауына өтті. 2016 жылдан бастап француз дизельдік су асты кемесі Espadon U қайықтарының тұрақтарында орналасқан. Су асты кемесіне экскурсиялар ұйымдастырылып, жұртшылыққа ашық. 1961 жылы соңғы Compagnie Générale Transatlantique лайнерінің құрылысынан және Суэц каналының жабылуынан кейін Chantiers de l'Atlantique ірі мұнай танкерлерін, оның ішінде Batillus, Bellamya, Pierre Guillaumat және Prairial салуды бастады. 1 000 000 тоннадан асатын танкерлерді құрылыс үшін жаңа құрғақ док (C бассейні) жоспарланған, бірақ Суэц каналының қайта ашылуымен бұл жоспар орындалмады. 2003 жылы Chantiers de l'Atlantique-де салынды.

Бретон тілі

2008 жылы балалардың 0,41 пайызы екі тілді бастауыш мектептерде оқыды.