Кіріспе
Өз үйінен күштеп шығарылып, ел ішінде қалған адам.
Ішкі көшіп қонған адам (IDP) – өз үйінен шығуға мәжбүр болған, бірақ мемлекетінің шекарасы ішінде қалатын адам. Олар көбінесе босқындар деп аталады, бірақ олар босқындардың заңдық анықтамасына жатпайды. 2022 жылы әлем бойынша 70,5 миллион ішкі көшіп қонған адам бар екені бағаланды. Сирия (7,6 миллион), Эфиопия (5,5 миллион), Конго Демократиялық Республикасы (5,2 миллион), Колумбия (4,9 миллион), Йемен (4,3 миллион), Ауғанстан (3,8 миллион), Ирак (3,6 миллион), Судан (2,2 миллион), Оңтүстік Судан (1,9 миллион), Пәкістан (1,4 миллион), Нигерия (1,2 миллион) және Сомали (1,1 миллион). 2024 жылдың қаңтарына қарай, Газадағы палестиналықтардың 85%-дан астамы (1,9 миллион) ішкі көшіп қонғандар болып тіркелді. Біріккен Ұлттар Ұйымы мен БҰҰ-ның Қашқындар Жоғары комиссариаты (UNHCR) Женевадағы Ішкі көшіп қонғандарды мониторингілеу орталығы арқылы әлем бойынша ішкі көшіп қонғандарды бақылау және талдауды қолдайды.
Анықтама
1951 жылғы босқындар туралы конвенцияда «босқын» терминінің нақты анықтамасы бар болғанымен, ішкі қоныс аударушылардың (ІҚА) жалпыға бірдей құқықтық анықтамасы жоқ; мұндай анықтама тек Африка елдері үшін арналған аймақтық шартта – Кампала конвенциясында ғана бар. Дегенмен, Біріккен Ұлттар Ұйымының «Ішкі қоныс аудару жөніндегі басшылық қағидалар» есебінде мынадай анықтама қолданылады: қарулы қақтығыстар, кең ауқымды зорлық-зомбылық, адам құқықтарының бұзушылықтары немесе табиғи немесе техногендік апаттардың салдарынан немесе олардан қашу үшін өз үйлерінен немесе тұрақты тұратын жерлерінен күштеп шығуға немесе кетуге мәжбүр болған жеке адамдар немесе адамдар тобы, бірақ халықаралық танылған мемлекеттік шекараны кесіп өтпегендер. Жоғарыда айтылғандар ішкі қоныс аударудың екі маңызды аспектісіне (күштеу және ішкі қозғалыс) назар аударғанымен, басшылық қағидалар нақты анықтама емес, «басшылық қағидаларға қатысты адамдар тобының қажеттіліктерін сипаттауға» бағытталған. Осылайша, құжат «заңдық дәлдікке қарағанда икемділікке ұмтылады», себебі «әсіресе» деген сөз тізімнің толық емес екенін көрсетеді. Алайда, Эрин Муни атап көрсеткендей, «ішкі қоныс аудару бойынша жаһандық статистикада көбінесе тек қақтығыстар мен адам құқықтарының бұзушылықтарынан шығарылған ІҚА есепке алынады. Сонымен қатар, жақында жасалған зерттеу ІҚА түсінігін тарылтуды ұсынады, оны зорлық-зомбылықтан туындаған қоныс аударумен шектеуді ұсынады». Бірақ бұл көзқарас ескірген, себебі соңғы жылдары табиғи апаттар мен климаттың жайлап нашарлауы ішкі қоныс аударудың басты себебіне айналды, бірақ жалпы алғанда, бұрыннан бар ІҚА үшін қақтығыс негізгі себеп болып қала береді. Сондықтан климаттың салдарынан қоныс аударғандарға статистикалық деректерде ерекше назар берілуде. Осылайша, ішкі қоныс аударудың себептері толық емес болғанына қарамастан, көптеген адамдар ІҚА-ны халықаралық шекараны кесіп өткен жағдайда босқын деп танылар еді деп санайды, сондықтан ІҚА-ға «аты жоқ босқын» деген термин жиі қолданылады.
persons or groups of persons who have been forced or obliged to flee or to leave their homes or places of habitual residence, in particular as a result of or in order to avoid the effects of armed conflict, situations of generalized violence, violations of human rights or natural or human made disasters, and who have not crossed an internationally recognized State border. While the above stresses two important elements of internal displacement (coercion and the domestic/internal movement), rather than a strict definition the Guiding Principles offer "a descriptive identification of the category of persons whose needs are the concern of the Guiding Principles". In this way, the document "intentionally steers toward flexibility rather than legal precision" as the words "in particular" indicate that the list of reasons for displacement is not exhaustive. However, as Erin Mooney has pointed out, "global statistics on internal displacement generally count only IDPs uprooted by conflict and human rights violations. Moreover, a recent study has recommended that the IDP concept should be defined even more narrowly, to be limited to persons displaced by violence." This outlook has become outdated, however, as natural disasters and slow onset climate degradation have become the primary driving force behind internal displacement in recent years, although conflict remains the primary reason for pre existing IDPs overall. Climate displaced IDPs are therefore being given more attention overall through being recorded in statistics. Thus, despite the non exhaustive reasons for internal displacement, many consider IDPs as those who would be defined as refugees if they were to cross an international border, hence, the term refugees in all but the name is often applied to IDPs.
Шекті түрде жер аударылғандар
Ішкі жер аударылғандардың нақты санын анықтау өте қиын, себебі халық саны тұрақты емес. Кейбіреулері үйлеріне оралып жатса, енді біреулері қашып барады, ал басқалары гуманитарлық көмек алу үшін уақыт-уақытпен жер аудару лагерьлеріне оралуы мүмкін. Суданның батысындағы Дарфурдағы сияқты ірі лагерьлердегі ішкі жер аударылғандардың жағдайы салыстырмалы түрде жақсы жарияланғанмен, ірі қалаларға және қалаларға қашып бара жатқандарды бағалау өте қиын. Көп жағдайда ресми деректерді жергілікті гуманитарлық ұйымдардан алынған қосымша ақпаратпен толықтыру қажет. Осылайша, 24,5 миллиондық көрсеткішті бағалау ретінде қарастыру керек. Сонымен қатар, көптеген ресми деректерде тек қақтығыстар мен табиғи апаттардың салдарынан жер аударылғандар ғана есептеледі. Дамуға байланысты жер аударулар көбінесе бағалауларға енгізілмейді. Болжам бойынша, барлық ішкі жер аударылғандардың 70-80 пайызы әйелдер мен балалар құрайды. 2010 жылы ішкі жер аударылғандар мен босқындардың 50 пайызы қалалық аймақтарда болды деп есептелді, олардың көпшілігі ұзақ мерзімді жер аударуға тап болды және үйлеріне оралу мүмкіндігі аз болды. 2013 жылғы зерттеу көрсетті, бұл ұзақ мерзімді қалалық жер аударуларға халықаралық көмек және басқару тиісті мән бермеген, себебі олар негізінен ауылдық жер аударуларға назар аударған. Зерттеудің пікірінше, қалалық жер аударуларға қатысты көзқарасты түбегейлі өзгерту қажет, сондай-ақ жер аударылғандар мен оларды қабылдаған қоғамдарға да жаңаша қарау керек. Олар қалалық жер аударуларға жауап беруді қайта қарастыру адам құқықтары және даму саласындағы мамандарды, сондай-ақ жергілікті және ұлттық үкіметтерді қамтуы тиіс екенін атап өтті. Бұл мәселе бойынша хабарламаны өзгерту қажет, бұл жер аударылғандардың тапқырлығы мен қайраткерлігін, қалалық аймақтарда өзін-өзі қамтамасыз ету және қауіпсіздік мүмкіндіктерін көрсетуге, сондай-ақ жер аударылғандардың қабылдаушы қоғамдастыққа үлес қоса алатынын көрсетуге бағытталған.
Қорғау және көмек
Шалғайда қоныс аударған адамдарды қорғау және оларға көмек көрсету мәселесі жаңа емес. Халықаралық құқық бойынша, елдегі жер аударылғандарға көмек көрсету және қорғау – тиісті үкіметтің міндеті. Дегенмен, олардың көпшілігі азаматтық қақтығыстар мен зорлық-зомбылықтың салдарынан немесе орталық мемлекет билігі күмәнді болғандықтан, көмек пен қорғауды ұсынуға дайын жергілікті билік табылмайды. 11 елдегі шамамен 5 миллион жер аударылған адам "өз үкіметтерінен ешқандай маңызды гуманитарлық көмек алмай отыр" деп бағаланған. Босқындардан өзгеше, босқындар мен ішкі қоныс аударғандарды қорғау және оларға көмек көрсетуге жауапты халықаралық гуманитарлық мекеме жоқ. Көптеген ұйымдар белгілі бір жағдайларда осы мәселені шешуге кіріскен.
ҚҰЖК
БҰҰ-ның босқындар жөніндегі жоғарғы комиссарының (БҰҰЖК) кеңсесі 1950 жылғы 14 желтоқсандағы Бас Ассамблеяның 428 (V) қарарымен "1951 жылғы босқындардың мәртебесі жөніндегі БҰҰ конвенциясы және оның 1967 жылғы хаттамасына сүйене отырып, босқындарды әлемдік деңгейде қорғау және босқындар мәселелерін шешу жөніндегі халықаралық іс-қимылды басқару және үйлестіру" міндетімен тапсырылды. БҰҰЖК дәстүрлі түрде өзінің ел ішіндегі жер аударылғандар (IDP) үшін ерекше мандаты жоқ екенін айтады, бірақ 1972 жылдан бері ел ішінде жер аударылғандарға көмек және оңалту бағдарламаларын жүзеге асырып келеді. 2000 жылдардың ортасына дейін, БҰҰ Бас хатшысының арнайы өтініші және тиісті мемлекеттің келісімі болған жағдайларда ғана IDP-лерге көмек көрсетуге дайын болды. 2005 жылы ол 25 миллионнан астам IDP-нің 5,6 миллионына көмек көрсетті, оның ішінде Африкадағылардың саны шамамен 1,1 миллионды құрады. 2005 жылы БҰҰЖК басқа гуманитарлық ұйымдармен келісімге келді. "Осы келісімге сәйкес, БҰҰЖК ел ішіндегі жер аударылғандарды қорғау, төтенше жағдайларда баспана беру және лагерьтерді басқару бойынша басты жауапкершілікті өз мойнына алады". 2019 жылы БҰҰЖК жаңа IDP саясатын жариялады, ол ел ішіндегі жер аударылғандардың жағдайларына белсенді және болжамды түрде араласуға деген міндеттемесін қайта растады.
ХҚКҰ
Халықаралық Қызыл Крест комитетінің міндеті – халықаралық гуманитарлық құқықтың қарулы қақтығыс кезінде азаматтық тұрғындарға қатысты қолданылуын қамтамасыз ету болып табылады. Олар дәстүрлі түрде өз ішінде ығысқан және үйлерінде қалған азаматтар арасында ешқандай айырмашылық жасамайды. 2006 жылғы саясат мәлімдемесінде ХҚКК былай деді:
ХҚКК-нің жалпы мақсаты – қарулы қақтығыстар мен басқа да зорлық-зомбылық жағдайларына тап болған адамдардың күйзелісін жеңілдету. Осы мақсатта ұйым, басқа гуманитарлық ұйымдардың әрекеттерін ескере отырып, осындай адамдарға – олар ығысқан болса да, болмаса да – тиімді және нәтижелі көмек пен қорғау көрсетуге тырысады. Әлемнің әртүрлі аймақтарындағы ұзақ жылдар бойы жинаған тәжірибесіне сүйене отырып, ХҚКК азаматтық тұрғындарға қатысты жалпы операциялық тәсілді анықтады, ол ығысқан адамдардың, жергілікті және қабылдаушы қауымдастықтардың ең шұғыл гуманитарлық қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталған. Алайда, ұйымның операциялар жөніндегі директоры бұрын "баспанасынан айырылып, әдеттегі тамақ, су, дәрі-дәрмек және қаржы көздерінен қол үзілген" ішкі ығысушылардың "әртүрлі және көбінесе шұғыл материалдық қажеттіліктері бар екенін" мойындаған болатын.
The ICRC's overall objective is to alleviate the suffering of people who are caught up in armed conflict and other situations of violence. To that end, the organization strives to provide effective and efficient assistance and protection for such persons, be they displaced or not, while taking into consideration the action of other humanitarian organizations. On the basis of its long experience in different parts of the world, the ICRC has defined an operational approach towards the civilian population as a whole that is designed to meet the most urgent humanitarian needs of both displaced persons and local and host communities. However, its Director of Operations has earlier recognized that IDPs "deprived of shelter and their habitual sources of food, water, medicine and money, they have different, and often more urgent, material needs."
Бірлескен тәсіл
Халықаралық деңгейде ішкі орын аударғандардың қажеттіліктерін шешу үшін бұрынғы жүйе ынтымақтастық тәсілі деп аталды, себебі ішкі орын аударғандарды қорғау және оларға көмек көрсету жауапкершілігі БҰҰ агенттіктері арасында – яғни БҰҰ Қашқындар агенттігі, ЮНИСЕФ, Әлемдік азық-түлік бағдарламасы, БҰҰ Даму бағдарламасы, Адам құқықтары жөніндегі жоғарғы комиссардың кеңсесі, Халықаралық көші-қон ұйымы (ХМО), Халықаралық Қызыл Крест комитеті және халықаралық үкіметтік емес ұйымдар – бөлісілді. Үйлестіруді БҰҰ-ның төтенше жағдайлар бойынша жедел жеңілдету координаторы және тиісті елдегі гуманитарлық координатор жүзеге асырады. Оларға 2004 жылы құрылған және БҰҰ Гуманитарлық істерді үйлестіру кеңсесінде (OCHA) орналасқан Агенттіктер аралық орын аудару бөлімі көмектеседі. Алғашқы ынтымақтастық тәсіліне күшейе түскен сын айтылуда. Роберта Коэн хабарлайды:
БҰҰ-ның және тәуелсіз бағалаулардың көбі ішкі орын аударғандарға қатысты ынтымақтастық тәсілінің кемшіліктерін анықтады. Біріншіден, көмек көрсету және қорғау саласындағы жауапкершіліктің нақты орталығы жоқ. Сонымен қатар, іс-қимылдың болжамдылығы да жоқ, өйткені әртүрлі агенттіктер өздерінің мандаттары, ресурстары және мүдделеріне сәйкес қатысқысы келетін жағдайларды таңдауға еркін. Әрбір жаңа төтенше жағдайда қай агенттік немесе олардың комбинациясы қатысатынын ешкім анық білмейді. 2005 жылы бұл мәселені шешу үшін түрлі гуманитарлық агенттіктерге салалық жауапкершіліктер беруге тырысылды, ең бастысы – БҰҰ Қашқындар агенттігіне лагерьтерді және шұғыл баспаналарды қорғау және басқару жауапкершілігін жүктеу арқылы. Сол сияқты, босқындар туралы зерттеулер орын аударған адамдарға көмек көрсетудің маңызды құралы ретінде салалық ынтымақтастықты ұсынды.
Nearly every UN and independent evaluation has found the collaborative approach deficient when it comes to IDPs. To begin with, there is no real focus of responsibility in the field for assisting and protecting There is also no predictability of action, as the different agencies are free to pick and choose the situations in which they wish to become involved on the basis of their respective mandates, resources, and interests. In every new emergency, no one knows for sure which agency or combination thereof will become involved. In 2005 there was an attempt to fix the problem by giving sectoral responsibilities to different humanitarian agencies, most notably with the UNHCR taking on the responsibility for the protection and the management of camps and emergency shelters. Similarly, research on refugees has suggested a cross sector collaboration as a key means to assist displaced people.
Халықаралық құқық
Босқындардан өзгеше, ішкі орын ауысушыларға қатысты халықаралық әмбебап шарт жоқ. Африка елдері үшін ғана аймақтық шарт құрылды (Кампала конвенциясын қараңыз). Кейбір елдер босқындардың анықтамасын және қорғау шараларын қайта қарастыруды ұсынды, бірақ осыған дейін ешқандай нақты қадам жасалмады. Осы кемшілікті мойындаған БҰҰ Бас хатшысы Бутрос Гали 1992 жылы Франсис Денгті ел ішінде орын ауысқан адамдардың өкілі етіп тағайындады. Денг 1994 жылы БҰҰ Бас Ассамблеясының өтініші бойынша ішкі орын ауысушыларды қорғауға қатысты халықаралық заңдарды зерттеп, жүйелеу жұмысын бастады. Осы жұмыстың нәтижесінде «Ішкі орын ауысудың басшылық қағидалары» атты құжат жарық көрді. 2004 жылдың қыркүйегінде БҰҰ Бас хатшысы Вальтер Калинді ішкі орын ауысушылардың адам құқықтары жөніндегі өкілі етіп тағайындап, осы мәселеге қатысты қызметін жалғастыратынын көрсетті. Оның міндеттерінің бірі – Басшылық қағидаларды насихаттау.