Шөл дақылдары: Тепари бұршағының сипаттамасы мен тарихы
Phaseolus acutifolius
Төрт қабатты бұршақ (Phaseolus acutifolius) – құрғақшылыққа төзімді, ежелгі дәуірден өсірілген Мексика мен АҚШ өсімдігі. Су талаптары төмен, шөлде өседі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Өсімдік түрі
Species of plant
Phaseolus acutifolius, сондай-ақ тепари бұршағы деп белгілі, АҚШ-тың оңтүстік-батысы мен Мексикаға тән бұршақ және Колумбтан бұрынғы дәуірден бері жергілікті халықтар оны осы аймақтарда өсіріп келеді. Ол қарапайым бұршаққа (Phaseolus vulgaris) қарағанда құрғақшылыққа төзімдірек және Аризонадан Мексика арқылы Коста-Рикаға дейінгі шөл және жартылай шөлді жағдайларда өсіріледі. Суға талаптары төмен. Егін жылдық жауын-шашын мөлшері аз болатын жерлерде де өсе алады.
Phaseolus acutifolius, also known as the tepary bean, is a legume native to the southwestern United States and Mexico and has been grown there by the native peoples since pre Columbian times. It is more drought resistant than the common bean (Phaseolus vulgaris) and is grown in desert and semi desert conditions from Arizona through Mexico to Costa Rica. The water requirements are low. The crop will grow in areas where annual rainfall is less than .
Сипаттама
Тепари бұршағы бір жылдық өсімдік және өрмелеуге, жерге жаюға немесе тік өсуге қабілетті, сабақтары ұзынға дейін жетеді. Акутифолиус деген атау латын тіліндегі acutus (ұшты, өткір) және folius (жапырақты) сөздерінен шыққан. Тар жапырақты tenuifolius және кең жапырақты latifolius түрлері белгілі. Шаршылыққа қолданылатын сорттар latifolius түрінен шығарылған. "Шектеулі сандағы" жабайы түрлерді байқау нәтижесінде "гүлдер жазғы жаңбырлармен бірге ашылады, алғаш рет тамыздың соңында пайда болып, құрғақ күзде, әсіресе қазан айында пісе бастайды" деген қорытындыға келді. Бұршақтардың түсі алуан түрлі болуы мүмкін. Көптеген жергілікті сорттары бар. Бұршақтың мөлшері әртүрлі, бірақ көбінесе кішкентай болады. Егілгеннен кейін 60-тан 120 күнге дейін піседі. Бұл жергілікті бұршақтың басқаша атаулары: Пави, Пави, Тепари, Эскомит, Йори муи, Йоримуни және Йори муни. Тепари атауы тохоно о'одам тіліндегі tʼpawi сөзінен, яғни "Бұл бұршақ" деген мағынадан туындаған болуы мүмкін. Кішкентай бұршақтың атауы 17 ғасырда, қазір жойылып кеткен Солтүстік Мексиканың эудев тілінде tépar (айыптау райы, tépari) деп жазылған. Атауларында "йори" сөзі бар бұршақтар көбінесе жергілікті емес түрлерге жатады, себебі бұл атаулар "үнді емес адамның бұршағы" дегенді білдіреді.
The tepary bean is an annual and can be climbing, trailing, or erect, with stems up to long. The specific epithet, acutifolius, is derived from Latin acutus (pointed, acute), and folius ( leaved). A narrow leafed, variety tenuifolius, and a broader leafed, variety latifolius, are known. Domestic varieties are derived from latifolius. Observation of "a limited number" of wild specimens suggested that "the flowers concur with the summer rains, first appearing in late August, with the pods ripening early in the fall dry season, most of them in October". The beans can be of nearly any color. There are many local landraces. Beans vary in size but tend to be small. They mature 60 to 120 days after planting. Other names for this native bean include Pawi, Pavi, Tepari, Escomite, Yori mui, Yorimuni and Yori muni. The name tepary may derive from the Tohono O'odham phrase tʼpawi or "It's a bean". The name for a small bean was recorded in the 17th century, in the now extinct Eudeve language of northern Mexico, as tépar (accusative case, tépari). Names that contain yori in them typically refer to non native species of beans, since those names mean "non Indian person's bean".
Өсіру
Тепари бұршағын жергілікті американдықтар мыңдаған жылдар бойы өсіріп келді; Мексикадағы Техуакан аңғарында б.з.д. 500 жылға дейінгі егілген бұршақтар табылды. Тепари бұршағы генетикалық дәлелдерге сүйенсек, Мексиканың солтүстігінде бір рет қолданылған. Тепари бұршағы өте құрғақшылыққа төзімді. Оның тұқымының өнуі үшін ылғалды топырақ қажет, бірақ өсімдіктер орнықтырғаннан кейін құрғақ жағдайда да гүлдейді. Тепари бұршағын ең қиын жағдайларда да өсіруге болады. Құмды Папаго тайпасы (Hia C eḍ O'odham) көбінесе аңшы-жинақшылар болған, бірақ ылғал жеткілікті болған кезде тепари бұршағы және басқа да дақылдарды өсірген. 1912 жылы этнограф Карл Лумгольц Сонораның Пинакате Пикс аймағында тепари бұршағынан негізінен тұратын шағын егістіктерді тапты. Пинакатеде орташа жылдық жауын-шашын мөлшері және температурасы 40°C-қа дейін жетеді, Папаго және мексикалық фермерлер сирек жаңбырдан ағып шыққан суды пайдаланып егін өсірген. 1980 жылдары жазушы Гэри Пол Набхан осы аймаққа сапар шегіп, алты жылдан бері алғашқы ірі жаңбырдан пайда тапқан бір шаруа отбасының ылғалды жерге тұқым себіп, екі айдан кейін егін жинағанын көрді. Ең табысты дақылдар – тепари бұршағы және құрғақшылыққа бейімделген қабақ. Набханның есептеуінше, Пинакате аймағы – жаңбырға тәуелді егіншілікпен айналысатын әлемдегі ең құрғақ аймақ. Мексиканың солтүстік-батысы – тепари бұршағының негізгі өндіріс аймағы. Тепари Африка, Австралия және Азияның көптеген елдерінде де өсіріледі. Үндістанда тепари бұршағы "bhujia" және Haldiram's өндірген "Punjabi Tadka" тағамдарының құрамына кіреді.
Tepary beans have been grown by Native Americans for thousands of years; cultivated beans have been found dating to 500 BCE in the Tehuacán Valley in Mexico. Tepary beans appear to have been domesticated in a single event in northern Mexico, based on genetic evidence. Tepary beans are very drought tolerant. Germination requires wet soil, but plants will flourish in dry conditions once established. Cultivation of tepary beans is possible under the most extreme conditions. The Sand Papago (Hia C eḍ O'odham) were mainly hunter gatherers but cultivated tepary beans and other crops when moisture made it possible for them to do so. In 1912, ethnographer Carl Lumholtz found small cultivated fields primarily of tepary beans in the Pinacate Peaks area of Sonora. In the Pinacate, with an average annual precipitation of and temperatures up to , Papago and Mexican farmers utilized runoff from sparse rains to grow crops. In the 1980s, author Gary Paul Nabhan visited this area, and found one farm family taking advantage of the first large rain in six years, planting seeds in the wet ground and harvesting a crop two months later. The most successful crops were tepary beans and a drought adapted squash. Nabhan calculated that the cultivation in the Pinacate was the most arid area in the world where rain fed agriculture is practiced. Northwestern Mexico is the primary area of production for tepary beans. The tepary is also cultivated in many countries in Africa, Australia, and Asia. In India, tepary beans are an ingredient in the snacks "bhujia" and Punjabi Tadka by Haldiram's.
Жылуға төзімділік
P. acutifolius – P. vulgaris-тің туыс түрі; геномдық зерттеулер оның P. vulgaris-тен шамамен 2,1 миллион жыл бұрын бөлініп шыққанын көрсетеді. Осы эволюциялық айырмашылықтың нәтижесінде түрлер құрғақ аймақтардағы абиотикалық стресске төзімділікті қамтамасыз ететін гендерді дубликациялады: хитинмен байланысатын ақуыздарды кодтайтын гендер, киназа активтігі, жасуша қабырғасының макромолекулалық катаболизмі/метаболизмі және амин қанттарының метаболизмі (мысалы: глюкозамин). Тепари бұршағы осы амин қанттарын жылу стрессіне қарсы қорғаныс механизмі ретінде пайдаланады, бұл өсімдік денесіндегі ақуыздардың денатурациялану процесін болдырмайды. 2021 жылы жарияланған зерттеуге сәйкес, тепари бұршағы жоғары температураға ұшырағанда жасуша бөлінуіне қатысты гендердің белсенділігі төмендейді (GO:0048523; GO:0045786), ал тоқтату процесіне қатысты гендердің белсенділігі артады (GO: 0007050). Бұл 37°C-тан жоғары температурада жасуша бөліну циклындағы жасушалардың G1/S фазасында тоқтатылатынын көрсетеді; жасуша мұны организмнің дамуын болдырмау және энергияны сақтау үшін жасайды деп болжануда. Сондай-ақ, трехалоза синтез гендерінің артық экспрессияланғаны анықталды; трехалоза – жоғары концентрацияда жасуша мембраналарын және ақуыздарды денатурациялаудан қорғай алатын қант. Синтениялық талдау 2 және 9 хромосомалардағы интрахромосомалық рекомбинацияны көрсетті; бұл өнімді гибридтерді алудағы қиындықтардың себебі болуы мүмкін.
P. acutifolius is a sister species of P. vulgaris; genomic studies estimate that it diverged from P. vulgaris around ~2.1 Mya. As part of this divergence, the species duplicated genes that supported resistance to abiotic stress in arid zones: binding genes coding for chitin binding proteins, kinase activity, cell wall macromolecule catabolic/metabolic processes and amino sugar metabolism (Example: Glucosamine). The tepary bean uses these amino sugars as a protection mechanism against heat stress, preventing proteins within the body of the plant from starting a denaturation process. A study, published in 2021, showed that when the tepary bean plant is exposed to high temperatures there is a negative regulation of the genes involved in cell division (GO:0048523; GO:0045786) and a positive regulation of those involved in arrest (GO: 0007050). This suggests that above 37°C cells that are in the cell division cycle is arrested in the G1 S phase; it seems that this is done by the cell in order to avoid the development of organism and thus conserve energy. Trehalose synthesis genes were also found to be overexpressed; trehalose is a sugar that in high concentrations is capable of protecting cell membranes and proteins from the denaturation process. A synteny analysis revealed that there is an intrachromosomal rearrangement on chromosomes 2 and 9; this could be a factor in the difficulties in developing fertile hybrids
Медициналық қолданыстар
АҚШ және Мексикада жүргізілген зерттеулер тепари бұршағындағы лектин токсиндері мен басқа да заттардың қатерлі ісікті емдеу үшін химиялық терапияда қолданылуы мүмкін екенін ұсынады. Дегенмен, толық зерттеулер қажет.
Research in the United States and Mexico suggests that lectin toxins and other compounds from tepary beans may be useful in chemotherapy for treating cancer. However, further research is needed.