Кіріспе
Fabaceae тұқымдасына жататын бірнеше түрдің тұқымы. Бұршақтар – адамдар мен жануарларға тағам ретінде қолданылатын Fabaceae тұқымдасының бірнеше өсімдіктерінің тұқымдары. Оларды қайнату, қуыру, пісіру сияқты әртүрлі тәсілдермен дайындауға болады және олар әлемнің көптеген дәстүрлі тағамдарында қолданылады.
A bean is the seed of several plants in the family Fabaceae, which are used as vegetables for human or animal food. They can be cooked in many different ways, including boiling, frying, and baking, and are used in many traditional dishes throughout the world.
Терминология
"Бөген" сөзі және оның герман тілдеріндегі туыстары (мысалы, неміс тіліндегі Bohne) 12-ғасырға дейін Батыс герман тілдерінде кеңінен қолданылып келді, бұл сөз бұршақ, нут және басқа да қауымдағы тұқымдарды білдірді. Бұл, Еуропаға Phaseolus туысы таныс болғанға дейін болған. Еуропа мен Америка арасындағы Колумбиялық алмасу кезінде, бұл сөз Phaseolus туысының тұқымдарына, мысалы, қара бұршақ пен жүгіргіш бұршаққа, сондай-ақ Vigna туысына қолданыла бастады. Бұл термин ұзақ уақыттан бері соя, бұршақ, басқа да ветчтер мен люпин сияқты ұқсас пішіндегі көптеген тұқымдарға, тіпті кофе дәндері, ваниль дәндері, қастор дәндері және какао дәндері сияқты кейбір ұқсастықтары бар тұқымдарға да қолданылып келеді. Осылайша, "бөген" термині жалпы қолданыста әртүрлі түрлерді білдіруі мүмкін. "Бөген" деп аталатын тұқымдар көбінесе "көкөніс" (бақша дақылдары) деп аталатын дақылдардың қатарына жатады. Көптеген бұршақтар өрмелегіш өсімдіктер болып табылады, сондықтан оларға сыртқы қолдау қажет, ол арнайы "бұршақ қоршаулары" немесе тіреулер түрінде болуы мүмкін. Американың жергілікті халқы оларды жүгері мен қызанақпен бірге өсірген (оларды "Үш әпке" деп атаған), ал биік жүгері сабақтары бұршақтарға тіреу қызметін атқарған. Соңғы уақыттарда, қолдауды қажет етпейтін және барлық қауымдары бірдей уақытта жетілетін ("мамық бұршақтардан" айырмашылығы, олар кезең-кезеңмен дамиды) "бұта бұршағы" деп аталатын түр өрбітілді. Бұл бұта бұршағын коммерциялық өндіріс үшін тиімді етеді.
Тарих
Бұршақ ежелгі және жаңа әлем тарихында маңызды ақуыз көзі болды және қазір де солай. Бұршақ – тарихта ең ұзақ уақыттан бері өсіріліп келе жатқан өсімдіктердің бірі. Кең бұршақ, сондай-ақ фава бұршағы деп те аталады, жабайы күйінде кішкентай тырнақтай ғана болады және алғаш рет Ауғанстан мен Гималайдың етегінде жиналған. Таиландтағы алғашқы өсірілген түрлер біздің заманымыздан бұрын VII мыңжылдықтың басында, керамика пайда болғанға дейін өсірілген. Ежелгі Египетте бұршақтарды өлгендермен бірге жерлейтін. Эгей аймағында, Иберияда және Альпіден соңғы Еуропада ірі тұқымды кең бұршақтар тек біздің заманымыздан бұрын екінші мыңжылдықта ғана өсірілді. "Илиадада" (біздің заманымыздан бұрын 8-ғасыр) бұршақ пен нуттың астық сарқыпқыштарда шашылғаны туралы айтылады. Америкадағы ең көне үйреншікті бұршақтар Перудегі Гитарреро үңгірінен табылған археологиялық қазбалардың нәтижесінде анықталды және олардың шамамен біздің заманымыздан бұрын екінші мыңжылдыққа жататыны дәлелденді. Бүгінде кеңінен таралған бұршақтардың көпшілігі Америкада пайда болған Phaseolus туысына жатады. Оларды алғаш рет Багам аралдарын зерттеу кезінде Христофор Колумб тапқан. Колумбқа дейінгі халықтар бес түрлі Phaseolus бұршағын өсірген: Чилиден қазіргі АҚШ-тың солтүстік бөлігіне дейін өсірілген қарапайым бұршақ (P. vulgaris); лима және сива бұршақтары (P. lunatus); сондай-ақ аз таралған тепарилер (P. acutifolius), қызыл жүзімді бұршақ (P. coccineus) және полиантус бұршақтары. Колумбқа дейінгі халықтардың Атлант жағалауында бұршақты кеңінен қолдануының бір мысалы – "Үш әпке" әдісі: көптеген тайпалар бұршақты жүгерімен немесе "дұрыспен" және қабақпен бірге өсірген. Жүгері еуропалық шаруашылықтағыдай қатарластырылып отырғызылмаған, керісінше, бір-алты сабақтан тұратын бөлек учаскелерге, шағын тіктөртбұрыш немесе алтыбұрыш тәрізді етіп отырғызылған. Бұршақтар сабақтың түбіне отырғызылып, сабақ өскенде оларға өрмелеуге мүмкіндік берілген. Сол кездегі Америка бұршақтарының барлығы өрмелегіш болған; "бұталы бұршақтар" жақында ғана өсіріле бастады. Жүгері сабақтары бұршақ өсімдіктері үшін тірек қызметін атқарса, бұршақтар жүгеріге қажетті азотты қамтамасыз еткен. Қабақтар жүгері егістігінің арасына отырғызылған. Олар күннен сәл қорғаныш алып, топырақты көлеңкелеп, булануды азайтады, сондай-ақ қабықтары мен жалпақ, қатаң жапырақтарының арқасында бұршақ пен жүгеріге зиян келтіретін жануарлардың шабуылдауын болдырмаған. Чилиде бұршақтар Испаниялық отарлау кезеңінен бұрын өсірілген, мүмкін, Чили архипелагына дейін. Құрғақ бұршақтар Ескі әлемнің кең бұршақтарынан (фава бұршақтары) және Жаңа әлемнің түрлерінен (бүйрек, қара, жусан, пинто, ақ бұршақ/гарик) алынады.
Ортақ тұқымдар мен түрлер
Біз "бұршақ", "көкөніс", "бұршақ" және "дәнді" деп атаған тағамдардың көпшілігі бір тұқымдас, Fabaceae ("көкөніс" өсімдіктері) туысына жатады, бірақ әр түрлі туыстар мен түрлерден, әр түрлі отандарынан және бүкіл әлемде олардың бейімделу қабілетіне байланысты таралған. Көптеген сорттар жаңа піскен (барлық қабықшасы, піспеген бұршақтар ішке кіре алады) немесе қабықшасынан босатылған (піспеген тұқымдар, піскен және жаңа піскен тұқымдар немесе піскен және кептірілген тұқымдар) желінеді. Көптеген көкөніс өсімдіктері ұқсас көрінеді және әлемнің әр жерінде табиғи болып өседі, бұл әртүрлі түрлерге ұқсас атауларға әкеледі. +ТуысТүрлері және Жалпы СорттарыМүмкін МекениЖағдай, Өсіру және КлиматТүсіндірмелерPhaseolusP. vulgaris: Бүйрек бұршағы, Пинто бұршағы, Флот бұршағы (Каннеллини, Харикота бұршағы/Француз бұршағы/Поль бұршағы/Буш бұршағы), Қара бұршақ, Борлотти бұршағы P. lunatus: Лима бұршағы P. coccineus: Жүгіруші бұршақ, Жеткі бұршақ P. acutifolius: Тепари бұршағы АмерикаТропикалық, субтропикалық, жылы температуралықАйрым сорттарында улы фитогемаглютининнің жоғары деңгейі бар. Суға батырып, содан кейін 100°C-та немесе одан жоғары температурада кемінде 30 минут, ал идеалды жағдайда одан да ұзақ пісіру қажет. PisumP. sativum: Жасыл бұршақ/бақша бұршағы, ақ бұршақ, сары бұршақ, дала бұршағы, қар бұршағы, шұбар бұршақ Жерорта теңізіСубтропикалық, температуралық, кейде салқын тропикалықVignaV. radiata: Mung Bean V. mungo: Urad V. unguiculata (Cowpeas): Yardlong bean, Black eyed Peas V. aconitifolia: Moth bean V. angularis: Adzuki bean Көбінесе Оңтүстік АзияЭкваторлық, Пантропикалық, Жылы субтропикалық, Ыстық температуралықCajanusC. cajan: Pigeon Pea Үнді субконтинентіПантропикалық, ЭкваториалдықLensL. culinaris (Лентиль): Қызыл Лентиль, Жасыл Лентиль, Пуа ЛентиліЖақын Шығыс/Жар ШығысТемпературалық, Субтропикалық, Салқын ТропикалықCicerC. arietinum: Ноқат (гарбанцо бұршағы) Түркия/ Левант/ Таяу ШығысТемпературалық, субтропикалық, салқын тропикалықViciaV. faba: Fava Beans (Broad Beans) V. ervilia: Bitter vetch V. sativa: Common vetchЖақын ШығысСубтропикалық, ТемпературалықСезімтал адамдарда фавизмге себеп болуы мүмкін. ArachisA. hypogaea: Жер жаңғағы (Аңғақ) Оңтүстік АмерикаЖылы субтропикалық, салқын тропикалықGlycineG. max: СояШығыс АзияЖылы, орташа температуралық, субтропикалық, салқын тропикалықMacrotylomaM. uniflorum: HorsegramОңтүстік АзияТропикалық, СубтропикалықMucunaM. pruriens: Velvet BeanТропикалық Азия және АфрикаТропикалық, Жылы СубтропикалықL-DOPA және басқа да психоактивті қосылыстардың аз мөлшерін қамтиды. Сонымен қатар, бұл заттармен жанасқанда, қышыма мен бөртпе пайда болуы мүмкін. LupinusL. albus: White Lupin L. mutabilis: Tarwi/Andean LupinЖерорта теңізі, Балқан, Левант (albinus), Анд таулары (mutabilis) Субтропикалық, ТемпературалықУлы қосылыстарды азайту үшін дұрыс жолмен ұзақ уақыт бойы суға батыру қажет. CeratoniaC. siliqua: Кароб бұршағыЖерорта теңізі, Таяу ШығысСубтропикалық, Құрғақ Субтропикалық, Ыстық ТемпературалықCanavaliaC. gladiata: Қалқан бұршағы C. ensiformis: Джек бұршағыОңтүстік Азия немесе Африка (C. gladiata), Бразилия және Оңтүстік Америка (C. Ensiformis) ТропикалықCyamopsisC. tetragonoloba: Гуар бұршағыАфрика немесе Оңтүстік АзияТропикалық, жартылай құрғақ жерГуар саңырауқұлағының көзіLablabL. purpureus: Hyacinth Bean/Lablab BeanОңтүстік Азия, Үндістан субконтиненті немесе АфрикаТропикалықPsophocarpusP. tetranoglobulus: Қанатты бұршақЖаңа ГвинеяТропикалық, ЭкваториалдықClitoriaC. ternatea: Бүркіт бұршақЭкваторлық және тропикалық АзияТропикалық, СубтропикалықТабиғи тағамдық бояу ретінде қолданылатын гүлдерLathyrusL. sativus: Grass Pea L. tuberosus: Tuberous PeaБалқан, Үндістан немесе АзияСубтропикалықНегізгі тағам ретінде қолданылса, латиризмді тудыруы мүмкін. TrifoliumT. repens: White Clover T. pratense: Red CloverЕуропа және Орталық АзияСубтропикалық, ТемпературалықMedicagoM. sativa: AlfalfaОрталық АзияСубтропикалық, ТемпературалықMelilotusM. officinalis: Sweet CloverЕуропа және Орталық АзияСубтропикалық, Жылы аймақтарКүміриндер бар, олар парфюмерияның маңызды құрамдас бөлігі. Кумарин қанды сұйытатын зат болып табылады. TamarindusT. indica: ТамариндАфрикаТропикалық, Субтропикалық
P. lunatus: Lima Beans
P. coccineus: Runner Beans, Flat Beans
P. acutifolius: Tepary BeanThe AmericasTropical, Subtropical, Warm TemperateCertain varieties contain high levels of toxic phytohemagglutinin. Requires soaking and then cooking at or above 100C for a minimum of 30 minutes, and ideally much longer. PisumP. sativum: Green Peas/Garden Peas, White Peas, Yellow Peas, Field Peas, Snow Peas, Snap Peas MediterraneanSubtropical, Temperate, Occasionally Cool TropicalVignaV. radiata: Mung Bean
V. mungo: Urad
V. unguiculata (Cowpeas): Yardlong bean, Black eyed Peas
V. aconitifolia: Moth bean
V. angularis: Adzuki beans Mostly South AsiaEquatorial, Pantropical, Warm Subtropical, Hot TemperateCajanusC. cajan: Pigeon PeaIndian SubcontinentPantropical, EquatorialLensL. culinaris (Lentils): Red Lentil, Green Lentil, Puy LentilNear East/LevantTemperate, Subtropical, Cool TropicalCicerC. arietinum: Chickpeas (Garbanzo Beans)Turkey/Levant/Near EastTemperate, Subtropical, Cool TropicalViciaV. faba: Fava Beans (Broad Beans)
V. ervilia: Bitter vetch
V. sativa: Common vetchNear EastSubtropical, TemperateCauses Favism in those susceptible. ArachisA. hypogaea: Peanut (Groundnut)South AmericaWarm Subtropical, Cool TropicalGlycineG. max: SoybeanEast AsiaHot Temperate, Subtropical, Cool TropicalMacrotylomaM. uniflorum: HorsegramSouth AsiaTropical, SubtropicalMucunaM. pruriens: Velvet BeanTropical Asia and AfricaTropical, Warm SubtropicalContains L DOPA, and smaller amounts of other psychoactive compounds. Can also cause itching and rashes on contact. LupinusL. albus: White Lupin
L. mutabilis: Tarwi/Andean LupinThe Mediterranean, Balkans, Levant (albinus), The Andes (mutabilis) Subtropical, TemperateRequires prolonged soaking in the correct way to reduce toxic compounds. CeratoniaC. siliqua: Carob beanMediterranean, Middle EastSubtropical, Arid Subtropical, Hot TemperateCanavaliaC. gladiata: Sword Bean
C. ensiformis: Jack BeansSouth Asia or Africa (C. gladiata), Brazil and South America (C. Ensiformis) TropicalCyamopsisC. tetragonoloba: Guar Bean Africa or South AsiaTropical, Semi AridSource of Guar gumLablabL. purpureus: Hyacinth Bean/Lablab BeanSouth Asia, Indian Subcontinent or AfricaTropicalPsophocarpusP. tetranoglobulus: Winged BeanNew GuineaTropical, EquatorialClitoriaC. ternatea: Butterfly PeaEquatorial and Tropical AsiaTropical, SubtropicalFlowers used as a natural food colouringLathyrusL. sativus: Grass Pea
L. tuberosus: Tuberous Pea Balkans, India or AsiaSubtropicalCan cause Lathyrism if used as staple. TrifoliumT. repens: White Clover
T. pratense: Red Clover Europe and Central AsiaSubtropical, TemperateMedicagoM. sativa: AlfalfaCentral AsiaSubtropical, TemperateMelilotusM. officinalis: Sweet CloverEurope and Central AsiaSubtropical, TemperateContains Coumarins, an important class of perfume ingredients. Coumarin is also a blood thinner. TamarindusT. indica: TamarindAfricaTropical, Subtropical
Сабақ тұқымын сақтау
2023 жылға қарай Норвегияның Шпицберген жаһандық тұқым сақтағышында Phaseolus бұршақ түрлерінің 40 000-нан астам түрі сақталған.
Тамақ
Шикі жасыл бұршақ 90% судан, 7% көмірсулардан, 2% ақуыздан тұрады және майдың мөлшері өте аз (кесте). 100 грамдық порцияда шикі жасыл бұршақ 31 калория энергия береді және С витаминінің (күнделікті қажеттіліктің 15%) және В6 витаминінің (күнделікті қажеттіліктің 11%) орташа мөлшерін қамтиды, басқа микроэлементтердің маңызды мөлшерде қамтылуы жоқ (кесте).
Антинутриенттер
Бүйрек бұршағы сияқты көптеген түрлі бұршақтарда организмдегі кейбір ферменттік процестерді тежейтін антинутриенттердің маңызды мөлшері бар. Дәнді дақылдарда, жаңғақтарда, тұқымдарда және бұршақтарда кездесетін фит қышқылы мен фитаттар сүйек өсуіне кедергі келтіріп, D витаминінің метаболизмін тоқтатады. Фит қышқылының әсері жөніндегі алғашқы зерттеулерді Эдвард Меланби 1939 жылдан бастап жүргізген.
Токсиндер
Кейбір шикі бұршақтардың құрамында зиянды, дәмсіз токсин бар: фитогемагглютинин лектині, оны пісіру арқылы жою қажет. Қызыл бұршақ ерекше қауіпті, бірақ басқа түрлері де тамақтан улану қаупін тудырады. Тіпті шағын мөлшерде (4-5 шикі бұршақ) қатты асқазан ауыруы, құсу және диареяға шақыруы мүмкін. Бұл қауіп консервіленген бұршақтарға қатысты емес, себебі олар бұрыннан пісірілген. Ұсынылатын тәсіл – бұршақтарды кем дегенде он минут қайнату; жартылай пісірілген бұршақтар шикі бұршақтардан да уытты болуы мүмкін. Бұршақтарды қайнатпай, тек баяу пісіру арқылы, қайнау температурасынан төменде пісіргенде токсиндер толық жойылмайды. Бұршақтан улану медициналық қоғамдастықта кеңінен танымал емес, көптеген жағдайлар дұрыс диагноз қойылмай немесе хабарланбай қалуы мүмкін; нақты статистика жоқ көрінеді. Ұлыбритания Ұлттық Уыттар туралы ақпарат қызметінде, денсаулық сақтау мамандарына ғана қолжетімді деректерде, 2008 жылға дейін қызыл бұршақтардан басқа бұршақтардың қауіптілігі назарға алынбаған. Бұршақтар Кения, Малави, Танзания, Уганда және Замбияда диеталық ақуыздың маңызды көзі болып табылады.
Бағжанның көкпарларынан пайда болған бактериялық инфекция
Кейбір бұршақ түрлерін, көбінесе жасыл бұршақтарды, ылғалды және жылы ортада өсіп-өнуге мүмкіндік беру арқылы бұршақ өскіндерін жасау жиі кездеседі; бұршақ өскіндерін пісірілген тағамдардың құрамына қосуға болады, сондай-ақ оларды шикі немесе аздап пісірілген күйінде жеуге болады. Бұршақ өскіндерінің жеткілікті пісірілмегенінен бактериялармен, көбінесе сальмонелла, листерия және Escherichia coli бактерияларымен ластану салдарынан көптеген ауру ошақтары тіркелді, олардың кейбіреулері қорлық өлімге әкеп соқты.
Қалқаншалық
Көптеген жеуге жарамды бұршақтар, кең бұршақ, ақ бұршақ, бүйрек бұршағы және соя бұршағы сияқты, олигосахаридтер (әсіресе рафиноза және стахиоза) қамтиды, бұл капустада да кездесетін қант молекуласының бір түрі. Осы қант молекулаларын толыққанды қорыту үшін антиолигосахарид ферменті қажет. Адамның қалыпты ас қорыту жолында антиолигосахарид ферменттері болмағандықтан, ішкен олигосахаридтер әдетте үлкен ішектегі бактериялармен қорытылады. Бұл қорыту процесінде метан сияқты газдар қосалқы өнім ретінде түзіледі, содан кейін олар газ түрінде шығарылады.