Тәтті картоп – сипаттамасы мен ерекшеліктері

Кіріспе

Тамаққа жарамды өсімдік түрі

Тәтті картоп (Ipomoea batatas) – конвольвула тұқымдасына жататын екіжарнақты өсімдік. Оның ірі, крахмалды, тәтті дәмі бар түйінді тамырлары тамырауыш көкөніс ретінде қолданылады. Жас сабақтары мен жапырақтары кейде жасыл жеміс ретінде желінеді. Тәтті картоптың сорттары әртүрлі түсті қабықшалы және еті бар түйіндерді беру үшін селекцияланған. Тәтті картоп пен обыкновенный картоптың (Solanum tuberosum) туыстығы алыс, екеуі де Solanales орнына жатады. Солтүстік Американың кейбір аймақтарында қара түсті тәтті картопты "ямс" деп атағанмен, ол нағыз ямстардан – Dioscoreales орнындағы бір жарнақты өсімдіктерден мүлдем өзгеше. Тәтті картоптың тегі Оңтүстік Американың тропикалық аймақтарында, қазіргі Эквадор жерінде жатыр. Конвольвула тұқымдасының шамамен 50 туы мен 1000-нан астам түрі бар. I. batatas – маңызды егіс дақылы болып табылатын жалғыз өсімдік. Кейбіреулері жергілікті жерде қолданылады (мысалы, I. aquatica "kangkong" – жасыл көкөніс ретінде), бірақ көпшілігі улы. Тәтті картопты қамтитын Ipomoea туысы таңғы даңқ деп аталатын бірнеше бау гүлдерін де қамтиды, бірақ бұл термин әдетте I. batatas-қа қолданылмайды. I. batatas-тың кейбір сорттары сәндік өсімдік ретінде, "түйінді таңғы даңқ" деген атпен өсіріліп, көріктік мақсаттарда қолданылады. Солтүстік Америкада тәтті картопты "ямс" деп те атайды. Бұл аймақта жұмсақ сорттарды алғаш рет коммерциялық мақсатта өсірген кезде, екеуін ажырату қажет болды. Құлдыққа алынған африкалықтар Африкадағы туыс емес ямстарға ұқсас болғандықтан, "жұмсақ" тәтті картопты "ямс" деп атаған. Осылайша, "жұмсақ" тәтті картопты "қатты" сорттардан ажырату үшін "ямс" деп атау қалыптасқан.

Сипаттама

Өсімдік – шөптесін көпжылдық жүзім, кезектесіп орналасқан үшбұрышты немесе алақан тәрізді бөлінген жапырақтары және орташа мөлшердегі симпетальды гүлдері бар. Сабақтары көбінесе жер бетімен жатыр және түйіндерінде қосымша тамырлар түзеді. Жапырақтар сабақ бойымен спираль тәрізді орналасқан. Жапырақ сабағы ұзын. Жапырақ жүзі өте өзгергіш, ұзын, пішіні жүрек, бүйрек, жұмыртқа тәрізді, дөңгелек немесе үшбұрышты, сондай-ақ сүйір пішіндес болуы мүмкін, жиектері тұтас, тісті немесе көбінесе үштен жетіге дейін бөлінген, тілімделген немесе кесілген. Жапырақ бетінің көп бөлігі жалаңаш, сирек түкті, ал ұшы дөңгелек немесе сүйір. Жапырақтар көбінесе жасыл түсті, бірақ антоциандардың жиналуы, әсіресе жапырақ тамырлары бойында, оларды күлгін түске бояуы мүмкін. Әртүрлі сорттарына байланысты сабақтың жалпы ұзындығы арасында болуы мүмкін. Кейбір сорттары ұзындығына дейін жететін өрмелерді де құрайды. Алайда, олар жер астындағы сақтау мүшелерін қалыптастырмайды. Екі жынысты, бес мүшелі және қысқа сабақты гүлдер жалғыз немесе аздаған санда сабақты, зигоморфты гүлшоғырларда орналасқан, олар жапырақ қойнауларынан өсіп тік тұрады. Қысқа күнде гүлдейді. Кішкентай тостаған жапырақтары сопақталып, ұшына қарай тартылып, тікенді және (сирек жағдайда 7) ұзын, көбінесе ұсақ түктермен немесе кірпікшелермен жабылған. Ішкі үш тостаған жапырағы сәл ұзын. Ұзын, кеңейген және түтік тәрізді, бүктелген тәж, қысқа жиегі лавандадан күлгін лавандаға дейін боялған, ал гүлдің ішкі бөлігі әдетте қараңғырақ түсті, бірақ ақ тәждер де кездеседі. Ішкі жіңішке жіпшелері бездік. Екі камералы жұмыртқалық қысқа түйіншесімен жоғары орналасқан. Тұқым тек тозаңдану арқылы пайда болады. Гүлдер күн шығудан бұрын ашылып, бірнеше сағат бойы ашық қалады. Таңертең қайтадан жабылып, солғып бастайды. Тамаққа жарамды түйіртәрізді тамыры ұзын және сопақталып, сары, қызыл, қоңыр, күлгін және беже түсті тегіс қабықпен жабылған. Оның қабығы бежеден ақ, қызыл, қызғылт, күлгін, сары, қызыл-сары және күлгін түстерге дейін өзгереді. Ақ немесе ашық сары қабықты сорттары қызыл, қызғылт немесе қызыл-сары қабықты сорттарға қарағанда аз тәтті және ылғалды болады. Тәтті картоптың тегі Оңтүстік Америкада, қазіргі Эквадорда пайда болған. Орталық Америкада үйретілген тәтті картоп кем дегенде 5000 жыл бұрын болған, ал I. batatas Мексиканың Юкатан түбегі мен Венесуэладағы Ориноко өзенінің сағасы арасында пайда болған болуы мүмкін. Бұл өсімдіктің жергілікті халықтар арқылы б.з.д. 2500 жылға дейін Кариб теңізі мен Оңтүстік Америкаға таралуы мүмкін. I. trifida, диплоид, - тетраплоид пен басқа диплоид ата-анасының араласқаннан пайда болған тәтті картоптың ең жақын жабайы туысы, содан кейін геномның толық еселеуі орын алған. Бүгінгі таңда белгілі тәтті картоптың ең көне радиокөміртектік жасы Перудің оңтүстік-орталық аймағындағы Чилька каньонындағы үңгірлерде табылды және 8080 ± 170 ж.б.д. екені анықталды.

The plant is a herbaceous perennial vine, bearing alternate triangle shaped or palmately lobed leaves and medium sized sympetalous flowers. The stems are usually crawling on the ground and form adventitious roots at the nodes. The leaves are screwed along the stems. The leaf stalk is long. The leaf blades are very variable, long, the shape is heart , kidney to egg shaped, rounded or triangular and spear shaped, the edge can be entire, toothed or often three to seven times lobed, cut or divided. Most of the leaf surfaces are bare, rarely hairy, and the tip is rounded to pointed. The leaves are mostly green in color, but the accumulation of anthocyanins, especially along the leaf veins, can make them purple. Depending on the variety, the total length of a stem can be between Some cultivars also form shoots up to in length. However, these do not form underground storage organs. The hermaphrodite, five fold and short stalked flowers are single or few in stalked, zymous inflorescences that arise from the leaf axils and stand upright. It produces flowers when the day is short. The small sepals are elongated and tapering to a point and spiky and (rarely only 7) long, usually finely haired or ciliate. The inner three are a little longer. The long, overgrown and funnel shaped, folded crown, with a shorter hem, can be lavender to purple lavender in color, the throat is usually darker in color, but white crowns can also appear. The enclosed stamens are of unequal length with glandular filaments. The two chamber ovary is upper constant with a relatively short stylus. Seeds are only produced from cross pollination. The flowers open before sunrise and stay open for a few hours. They close again in the morning and begin to wither. The edible tuberous root is long and tapered, with a smooth skin whose color ranges between yellow, orange, red, brown, purple, and beige. Its flesh ranges from beige through white, red, pink, violet, yellow, orange, and purple. Sweet potato cultivars with white or pale yellow flesh are less sweet and moist than those with red, pink or orange flesh.]] The sweet potato originates in South America in what is present day Ecuador. In Central America, domesticated sweet potatoes were present at least 5,000 years ago, with the origin of I. batatas possibly between the Yucatán Peninsula of Mexico and the mouth of the Orinoco River in Venezuela. The cultigen was most likely spread by local people to the Caribbean and South America by 2500 BCE. I. trifida, a diploid, is the closest wild relative of the sweet potato, which originated with an initial cross between a tetraploid and another diploid parent, followed by a second complete genome duplication event. The oldest radiocarbon dating remains of the sweet potato known today were discovered in caves from the Chilca Canyon, in the south central zone of Peru, and yield an age of 8080 ± 170 BC.

Трансгендік

Өсірілетін тәтті картоптың геномында Агробактериядан (sensu lato; атап айтқанда, Rhizobium rhizogenes-ке жақын) ДНК тізбектері кездеседі, және бұл гендер өсімдіктерде белсенді түрде экспрессияланады. Т-ДНК трансгендері тәтті картоптың жақын туыс түрлерінде байқалған жоқ.

Таралу тарихы

Еуропалықтар Америкаға келгенге дейін Полинезияда тәтті картоп өсірілген. Кук аралдарындағы тәтті картоптың радиокөміртектік жасы 1210–1400 жылдар аралығында екені анықталды. Басты гипотеза бойынша, Оңтүстік Америкаға сапар шегіп қайтқан Полинезиялықтар жүзімді кесу арқылы Орталық Полинезияға әкелді, ал ол жерден Полинезия арқылы Пасха аралына, Гавайиге және Жаңа Зеландияға тарады. Полинезиялықтар мен Оңтүстік Американың жергілікті халқы арасында генетикалық ұқсастықтар табылды, соның ішінде қазіргі Колумбияның Тынық мұхиты жағалауында тұратын зену тайпасы, бұл Полинезиялықтардың еуропалықтармен қарым-қатынас жасамас бұрын Оңтүстік Америкаға барып, тәтті картоп алып келген болуы мүмкін екенін көрсетеді. Голланд лингвистері және Америка тілдері мамандары Виллем Аделаар мен Питер Муйскен тәтті картоп сөзінің Полинезия тілдері мен Оңтүстік Америка тілдерінде ортақ екенін болжайды: протополинезиялық *кумала (рапа нуи кумара, гавай және маори kūmara сөздерімен салыстырыңыз) кечуа және аймара тілдеріндегі k'umar ~ k'umara сөзімен байланысты болуы мүмкін. Аделаар мен Муйскеннің пікірінше, тәтті картоп сөзінің ұқсастығы Орталық Анд пен Полинезия арасындағы кездейсоқ немесе сирек болатын байланыстың дәлелі болып табылады. Кейбір зерттеушілер, уақыт аралығын есепке алғанда, тәтті картоптың Полинезияда адамдар келгенге дейін мыңдаған жылдар бұрын болған болуы мүмкін деп санайды. Дегенмен, қазіргі ғылыми консенсус Колумбқа дейінгі байланыс моделін қолдайды. Тәтті картоп Колумбиямен алмасу арқылы Еуропаға жетті. Мысалы, 1604 жылы Англияда құрастырылған Элинор Феттиплейстің «Рецепттер кітабында» бұл туралы жазылған. Тәтті картоп алғаш рет Филиппинге испан отарлау кезеңінде (1521–1898) Манила галеондары арқылы, Жаңа әлемнің басқа да дақылдарымен бірге әкелінді. Бұл өсімдік 1594 жылы Қытайдың Фуцзянь провинциясына Лусоннан әкелінді. Картоп өсіруге губернатор Цинь Сюэцзэн (Цзин Сюэцзэн) қолдау көрсетті. Тәтті картоп 1600 жылдардың басында португалдықтар арқылы Риукю корольдігіне, қазіргі Окинаваға, Жапонияға әкелінді. Тәтті картоп Жапонияда маңызды азыққа айналды, себебі күріш өнімі нашар болған кезде ашаршылықтың алдын алуға көмектесті. Аоки Коньё Жапонияда тәтті картоп өсіруді кеңінен танымал етуге үлкен үлес қосты, ал Токугава бакуфу оның тәтті картоп туралы зерттеу монографиясының жапон тіліндегі аудармасын демеушілікке алып, жариялады және таратуға көмектесті. Тәтті картоп шогун Токугава Ёсимуненің жеке бағында отырғызылды. Ол алғаш рет 1764 жылы Кореяға әкелінді. Кан Пхильри мен И Кванрё 1764 жылдан бастап Туннаэде үйренген жапондық өсірушілердің білімін пайдалана отырып, 1766 жылы Сеулде тәтті картоп өсіру жобасын бастады. Жоба бір жыл бойы сәтті аяқталды, бірақ 1767 жылғы қыста Канның күтпеген өлімінен кейін сәтсіз аяқталды.

Before the arrival of Europeans to the Americas, sweet potato was grown in Polynesia, generally spread by vine cuttings rather than by seeds. Sweet potato has been radiocarbon dated in the Cook Islands to 1210–1400 CE. A common hypothesis is that a vine cutting was brought to central Polynesia by Polynesians who had traveled to South America and back, and spread from there across Polynesia to Easter Island, Hawaii and New Zealand. Genetic similarities have been found between Polynesian peoples and indigenous Americans including the Zenú, a people inhabiting the Pacific coast of present day Colombia, indicating that Polynesians could have visited South America and taken sweet potatoes prior to European contact. Dutch linguists and specialists in Amerindian languages Willem Adelaar and Pieter Muysken have suggested that the word for sweet potato is shared by Polynesian languages and languages of South America: Proto Polynesian *kumala (compare Rapa Nui kumara, Hawaiian , Māori kūmara) may be connected with Quechua and Aymara k'umar ~ k'umara. Adelaar and Muysken assert that the similarity in the word for sweet potato is proof of either incidental contact or sporadic contact between the Central Andes and Polynesia. Some researchers, citing divergence time estimates, suggest that sweet potatoes might have been present in Polynesia thousands of years before humans arrived there. However, the present scholarly consensus favours the pre Columbian contact model. The sweet potato arrived in Europe with the Columbian exchange. It is recorded, for example, in Elinor Fettiplace's Receipt Book, compiled in England in 1604. Sweet potatoes were first introduced to the Philippines during the Spanish colonial period (1521–1898) via the Manila galleons, along with other New World crops. It was introduced to the Fujian province of China in about 1594 from Luzon, in response to a major crop failure. The growing of sweet potatoes was encouraged by the Governor Chin Hsüeh tseng (Jin Xuezeng). Sweet potatoes were also introduced to the Ryukyu Kingdom, present day Okinawa, Japan, in the early 1600s by the Portuguese. Sweet potatoes became a staple in Japan because they were important in preventing famine when rice harvests were poor. Aoki Konyō helped popularize the cultivation of the sweet potato in Japan, and the Tokugawa bakufu sponsored, published, and disseminated a vernacular Japanese translation of his research monograph on sweet potatoes to encourage their growth more broadly. Sweet potatoes were planted in Shōgun Tokugawa Yoshimune's private garden. It was first introduced to Korea in 1764. Kang P'il ri and Yi Kwang ryŏ embarked on a project to grow sweet potatoes in Seoul in 1766, using the knowledge of Japanese cultivators they learned in Tongnae starting in 1764. The project succeeded for a year but ultimately failed in winter 1767 after Kang's unexpected death.

Аттар

Қара қызыл түсті жұмсақ тәтті картоп Солтүстік Американың кейбір аймақтарында "ям" деп аталғанымен, тәтті картоп космополиттік таралымы бар және Dioscoreaceae монокотиледондық тұқымдасына жататын ботаникалық ямнан (Dioscorea) ерекшеленеді. Әлемнің көптеген елдерінде басқа да өсімдік – ока (Oxalis tuberosa, ағаш шыршасының бір түрі) "ям" деп аталады. Тәтті картоп қарапайым картоппен ботаникалық жағынан тығыз байланысты болмаса да, олардың ортақ этимологиясы бар. Тәтті картопты алғаш татқан еуропалықтар 1492 жылы Христофор Колумб экспедициясының мүшелері болды. Кейінгі саяхатшылар оны көптеген жергілікті аттармен кездестірді, бірақ қолданысқа енгені – тайно тайпасының "батата" деген атауы болды. Испандықтар осы сөзді кечуа тіліндегі "картоп" деген мағынадағы "papa" сөзімен біріктіріп, қарапайым картопты білдіретін "patata" сөзін жасады. "Батато" сөзі еврей тілінде де "батат" деп аталады, бірақ ол тікелей тайно сөзінен алынған жоқ. Керісінше, испан "patata" сөзі араб тіліне "batata" түрінде қабылданды, себебі араб тілінде осындай дыбыс жоқ, ал тәтті картоп "batata ḥilwa" деп аталды, яғни "тәтті картоп". Арабша "batata" сөзі еврей тіліне тек тәтті картопты білдіру үшін алынды, өйткені еврей тілінде қарапайым картопты білдіретін өз сөзі бар еді ("tapuakh adama", сөзбе-сөз "жер алмасы"; француз тіліндегі "pomme de terre" сөзімен салыстырыңыз). Кейбір ұйымдар мен зерттеушілер өсімдіктің генетикалық ерекшелігін, жалпы картоптан және ямнан айырып көрсету және оны жалпы картоптың түрі ретінде жіктеудегі шатасуды болдырмау үшін атауды бір сөзбен – "тәттікартоп" деп жазуды ұсынады. Американдық ағылшын тілінде қазіргі қолданыста екі сөзбен жазу әлі де басым. Аргентина, Колумбия, Венесуэла, Пуэрто-Рико және Доминикан Республикасында тәтті картоп "батата" деп аталады. Бразилияда тәтті картоп "batata doce" деп аталады. Мексика, Боливия, Перу, Чили, Орталық Америка және Филиппинде тәтті картоп "camote" (Филиппинде "kamote" деп те жазылады) деп аталады, ол нахуатль тіліндегі "camotli" сөзінен шыққан. Перу мен Боливияда кэчуа тілінде тәтті картопты білдіретін жалпы сөз – "apichu", бірақ "khumara", "kumar" (Ayacucho Quechua) және "kumara" (Bolivian Quechua) сияқты түрлері де бар, олар полинезиялық "kumara" және оның аймақтық Океандық туыстарына (kumala, umala, ʻuala және т.б.) ерекше ұқсас, бұл кейбір ғалымдарды Колумбтан бұрынғы мұхиттар аралық байланысқа күдік тудырады. Бұл теорияны генетикалық дәлелдер де қолдайды. Австралияда өндірістің 90 пайызы 1981 жылы Луизиана ауылшаруашылық тәжірибе станциясы әзірлеген қызыл "Beauregard" сортына бөлінеді. Жаңа Зеландияда маори сорттарының түбірлері ұзын, терісі ақ, еті ақшыл болды, бұл еуропалықтардың Тынық мұхит арқылы саяхаттағандығын көрсетеді. "Кумара" (маори тілінен "kūmara") деп аталатын, қазіргі кезде ең көп таралған сорт – қызыл "Owairaka", бірақ қызыл ("Beauregard"), алтын, күлгін және басқа да сорттар да өсіріледі.

Although the soft, orange sweet potato is often called a "yam" in parts of North America, the sweet potato is very distinct from the botanical yam (Dioscorea), which has a cosmopolitan distribution, and belongs to the monocot family Dioscoreaceae. A different crop plant, the oca (Oxalis tuberosa, a species of wood sorrel), is called a "yam" in many parts of the world. Although the sweet potato is not closely related botanically to the common potato, they have a shared etymology. The first Europeans to taste sweet potatoes were members of Christopher Columbus's expedition in 1492. Later explorers found many cultivars under an assortment of local names, but the name which stayed was the indigenous Taino name of batata. The Spanish combined this with the Quechua word for potato, papa, to create the word patata for the common potato. Though the sweet potato is also called batata in Hebrew, this is not a direct loan of the Taino word. Rather, the Spanish patata was loaned into Arabic as batata , owing to the lack of a sound in Arabic, while the sweet potato was called batata ḥilwa ; literally ('sweet potato'). The Arabic batata was loaned into Hebrew as designating the sweet potato only, as Hebrew had its own word for the common potato, (tapuakh adama, literally 'earth apple'; compare French pomme de terre). Some organizations and researchers advocate for the styling of the name as one word—sweetpotato—instead of two, to emphasize the plant's genetic uniqueness from both common potatoes and yams and to avoid confusion of it being classified as a type of common potato. In its current usage in American English, the styling of the name as two words is still preferred. In Argentina, Colombia, Venezuela, Puerto Rico, and the Dominican Republic, the sweet potato is called batata. In Brazil, the sweet potato is called batata doce. In Mexico, Bolivia, Peru, Chile, Central America, and the Philippines, the sweet potato is known as camote (alternatively spelled kamote in the Philippines), derived from the Nahuatl word camotli. In Peru and Bolivia, the general word in Quechua for the sweet potato is apichu, but there are variants used such as khumara, kumar (Ayacucho Quechua), and kumara (Bolivian Quechua), strikingly similar to the Polynesian name kumara and its regional Oceanic cognates (kumala, umala, ʻuala, etc. ), which has led some scholars to suspect an instance of pre Columbian trans oceanic contact. This theory is also supported by genetic evidence. In Australia, about 90% of production is devoted to the orange cultivar 'Beauregard', which was originally developed by the Louisiana Agricultural Experiment Station in 1981. In New Zealand, the Māori varieties bore elongated tubers with white skin and a whitish flesh, which points to pre European cross Pacific travel. Known as kumara (from the Māori language kūmara), the most common cultivar now is the red 'Owairaka', but orange ('Beauregard'), gold, purple and other cultivars are also grown.

Тіршілік ету ортасы

Өсімдік мұзды төзбейді. Ол орташа температурада жақсы өседі, күн сәулесі мол және жылы түндер қажет. Жылдық жауын-шашын мөлшері ең қолайлы болып саналады, ал өсу маусымында кеміндегі жауын мөлшері қажет. Егілгеннен кейін 50-60 күн өткен соң түйіндік тамырлар пайда бола бастағанда құрғақшылыққа сезімтал болады, сондай-ақ су басуға төзімді емес, бұл түйіндік тамырлардың шіруіне және ауа жеткіліксіз болса, сақтау тамырларының өсуінің төмендеуіне әкелуі мүмкін. Түбірлі тамырлар сорттары мен жағдайларға байланысты екі айдан тоғыз айға дейін піседі. Тиісті күтіммен ерте пісетін сорттарды АҚШ-тың шығыс бөлігі мен Қытай сияқты қоңыржай аймақтарда жазғы дақыл ретінде өсіруге болады. Күн сәулесі 11 сағаттан асып кеткенде, тропиктік аймақтардағыдай, тәтті картоп гүлдей бермейді. Олар көбінесе сабақ немесе тамыр кесінділерімен, немесе сақтау кезінде түбірлі тамырлардан өсетін "атқан өскіндер" деп аталатын қосымша бүршіктер арқылы көбейтіледі. Шын тұқымдар тек селекция үшін қолданылады. Тәтті картоп Тынық мұхиты аралдарында, Оңтүстік Үндістанда, Угандада және басқа да Африка елдерінде кең таралған азық-түлік дақылы болды. Кариб аймағында "бониато" деп аталатын тәтті картоптың бір түрі өсіріледі, оның қабығы басқа сорттардағы кең таралған қызғылт-сары түске қарағанда қаймақ түсті болады. Бониато басқа тәтті картоптардай тәтті де, ылғалды емес, бірақ олардың консистенциясы мен нәзік дәмі әдеттегі қызғылт-сары тәтті картоптан ерекшеленеді. + Тәтті картоп өндірісі – 2020 жыл Ел өндірісі (млн. тонна) 48.9 6.9 4.4 1.7 1.6 Әлем 89.5 Көз: БҰҰ-ның FAOSTAT мәліметтері. Тәтті картоп АҚШ-тың тамақтану рационының маңызды бөлігі болып келді, әсіресе Оңтүстік-Шығыста. АҚШ-та тәтті картопты жан басына шаққандағы орташа тұтыну көлемі жылына шамамен құрайды, бұл 1920 жылғы көрсеткіштен төмендеген. "АҚШ-та ең көп кездесетін түрі (қызғылт-сары тәтті картоп) сары немесе күлгін сорттарға қарағанда сыртқы түрі жағынан жақсы бағаланған". Қызғылт және сары тәтті картоптарды тұтынушылар қызғылт-сары тәтті картоптарға қарағанда жақсы көретін болған, "мүмкін, тәтті картоппен байланысты қызғылт-сары түстің таныс болуынан". Дұрыс кептіру үшін жаңа қазылған түбірді жерде екі-үш сағатқа кептіріп, содан кейін 90-95% салыстырмалы ылғалдылықта бес-он төрт күн сақтау керек. Кептірілген тәтті картопты салыстырмалы ылғалдылығы 90%-дан жоғары жерде сақтағанда он үш айға дейін сақтауға болады. Суық температура түбірге зиян келтіреді.

The plant does not tolerate frost. It grows best at an average temperature of , with abundant sunshine and warm nights. Annual rainfalls of are considered most suitable, with a minimum of in the growing season. The crop is sensitive to drought at the tuber initiation stage 50–60 days after planting, and it is not tolerant to waterlogging, which may cause tuber rots and reduce the growth of storage roots if aeration is poor. Depending on the cultivar and conditions, tuberous roots mature in two to nine months. With care, early maturing cultivars can be grown as an annual summer crop in temperate areas, such as the Eastern United States and China. Sweet potatoes rarely flower when the daylight is longer than 11 hours, as is normal outside of the tropics. They are mostly propagated by stem or root cuttings or by adventitious shoots called "slips" that grow out from the tuberous roots during storage. True seeds are used for breeding only. Sweet potatoes became common as a food crop in the islands of the Pacific Ocean, South India, Uganda and other African countries. A cultivar of the sweet potato called the boniato is grown in the Caribbean; its flesh is cream colored, unlike the more common orange hue seen in other cultivars. Boniatos are not as sweet and moist as other sweet potatoes, but their consistency and delicate flavor are different from the common orange colored sweet potato. + Sweet potato production – 2020 Country Production(millions of tonnes) 48.9 6.9 4.4 1.7 1.6 World 89.5Source: FAOSTAT of the United Nations
Sweet potatoes have been a part of the diet in the U. S. for most of its history, especially in the Southeast. The average per capita consumption of sweet potatoes in the United States is only about per year, down from in 1920. "Orange sweet potatoes (the most common type encountered in the US) received higher appearance liking scores compared with yellow or purple cultivars." Purple and yellow sweet potatoes were not as well liked by consumers compared to orange sweet potatoes "possibly because of the familiarity of orange color that is associated with sweet potatoes." Proper curing requires drying the freshly dug roots on the ground for two to three hours, then storage at with 90 to 95% relative humidity from five to fourteen days. Cured sweet potatoes can keep for thirteen months when stored at with >90% relative humidity. Colder temperatures injure the roots.

Өндіріс

2020 жылы тәтті картоптың жаһандық өндірісі 89 миллион тоннаны құрады, оның 55% Қытайда өндірілді (кесте). Малави, Танзания және Нигерия екінші ірі өндірушілер болды. I. batatas бірнеше Phytophthora түрлерінен зардап шегеді, соның ішінде P. carotovorum, P. odoriferum және P. wasabiae.

Тамақ

Пісірілген тәтті картоп (қабығында пісірілген) 76% су, 21% көмірсулар, 2% ақуыз және көрінеу аз май (кесте) қамтиды. 100 граммдық өлшемде пісірілген тәтті картоп 90 калория, сондай-ақ А витаминінің (120% DV), С витаминінің (24% DV), марганецтің (24% DV) және В6 витаминінің (20% DV) жоғары мөлшерін (күнделікті қажеттіліктің 20% немесе одан да көп бөлігін) қамтамасыз етеді. Бұл кейбір В витаминдері мен калийдің орташа мөлшері (10-19% DV) болып табылады. Көгілдір-қызғылт сары еті бар тәтті картоптың сорттарында ақшыл еті бар сорттарға қарағанда бета-каротиннің мөлшері жоғары, және Африкада А витаминінің жетіспеушілігі күрделі денсаулық мәселесі болып табылатындықтан олардың өсірілуі ынталандырылуда. Тәтті картоптың жапырақтары жеуге жарамды және оларды шпинат немесе шалқан жапырақтары сияқты дайындауға болады.

Басқа негізгі азық-түлікпен салыстыру

Төмендегі кестеде тәтті картоптың (бағандарда) басқа негізгі азық-түліктермен салыстырылған өнімділігі, судың мөлшерінің айырмашылығын ескере отырып, құрғақ салмақ бойынша көрсетілген. Тәтті картоп астыққа қарағанда бір салмақ бірлігіне азырақ жеңілуге жарамды энергия мен ақуыз береді, бірақ оның қоректік тығыздығы жоғары. Біріккен Ұлттар Ұйымының Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы жүргізген зерттеуге сәйкес, тәтті картоп ең тиімді негізгі азық-түлік болып табылады және одан күніне шамамен өнім алуға болады.

Ас үй

Тәтті картоптың крахмалға толы тамырлары – өсімдіктің ең маңызды өнімі болып табылады. Кейбір тропикалық аймақтарда бұл түйірлер негізгі тағамдық өнім болып саналады. Тәтті картопты көбінесе пісіріп жейді, себебі бұл оның қоректік құндылығын және сіңуін арттырады. Алайда, Оңтүстік-Шығыстағы американдық отарлаушылар шикі тәтті картопты негізгі тағам ретінде пайдаланған. Өсімдіктің жүзімдерінің ұштары мен жас жапырақтары ерекше дәмімен жасыл көкөніс ретінде жеуге жарамды. Ескі өскіндерін мал азығы ретінде қолдануға болады. Амукеке көбінесе таңғы ас ретінде арахис соусымен беріледі. Ингиньо – бұл макасо ұны мен тамариндтен жасалған атапа. Атапаны арахис соусына пісірілген түтінделген балықпен немесе арахис соусына пісірілген құрғақ бұршақ жапырақтарымен жейді. Эмукару (жерде пісірілген түйір) – кез келген уақытта жеуге болатын дәмді тағам, көбінесе шаймен немесе арахис соусымен беріледі. Осындай қолданыс Оңтүстік Суданда да кездеседі. Тәтті картоптың жас жапырақтары мен жүзімдері Батыс Африка елдерінде (мысалы, Гвинея, Сьерра-Леоне және Либерия), сондай-ақ Шығыс Африканың солтүстік-шығыс Угандасында көкөніс ретінде кеңінен қолданылады. Бұл тұнбаланған түрінде де, құрғатылған түйірлерден алынған ұн түрінде де қолданылады, осы ұн торт, шапати, мандази, нан, булочка және печенье сияқты нан өнімдерінде бидай ұны мен қанттың бір бөлігін алмастыру үшін пайдаланылады. Апельсин түсті сорттардан құнарлы сусын дайындалады, сондай-ақ, қуырылған тағамдар да жасалады. Египетте тәтті картоптың түйірі батата деп аталады және қыс мезгілінде көшеде кеңінен сатылады, Нил немесе теңіз жағасында демалып отырған адамдарға пеш орнатылған арбалардан сатылады. Қолданылатын сорттар – апельсин түсті және ақ/крем түсті. Оларды үйде де тағам ретінде немесе десерт ретінде пісіріп, балға малып жеуге болады. Эфиопияда ең көп таралған сорттар – қара қабықты, кремі түсті және битатис немесе митатис деп аталады. Олар шығыс және оңтүстік төменгі жазықтарда өсіріліп, жаңбырлы маусымда (маусым/шілде) жиналады. Соңғы жылдары Харамая университеті аз қантты, А витаминіне бай апельсин түсті сорттарды өсіруге шығарды. Тәтті картопты қайнатылған күйінде дәмді тағам ретінде жиі жейді. Оңтүстік Африкада тәтті картопты көбінесе гарнир ретінде, мысалы, соетпататс ретінде жейді.

The starchy tuberous roots of the sweet potato are by far the most important product of the plant. In some tropical areas, the tubers are a staple food crop. The tuber is often cooked before consumption as this increases its nutrition and digestibility, although the American colonists in the Southeast ate raw sweet potatoes as a staple food. The vines' tips and young leaves are edible as a green vegetable with a characteristic flavor. Older growths may be used as animal fodder. Amukeke is mainly served for breakfast, eaten with peanut sauce. Inginyo is mixed with cassava flour and tamarind to make atapa. People eat atapa with smoked fish cooked in peanut sauce or with dried cowpea leaves cooked in peanut sauce. Emukaru (earth baked root) is eaten as a snack anytime and is mostly served with tea or with peanut sauce. Similar uses are also found in South Sudan. The young leaves and vine tips of sweet potato leaves are widely consumed as a vegetable in West African countries (Guinea, Sierra Leone and Liberia, for example), as well as in northeastern Uganda, East Africa. This includes uses both in the mashed form and as flour from the dried tubers to replace part of the wheat flour and sugar in baked products such as cakes, chapatis, mandazis, bread, buns and cookies. A nutritious juice drink is made from the orange fleshed cultivars, and deep fried snacks are also included. In Egypt, sweet potato tubers are known as batata and are a common street food in winter, when street vendors with carts fitted with ovens sell them to people passing time by the Nile or the sea. The cultivars used are an orange fleshed one as well as a white/cream fleshed one. They are also baked at home as a snack or dessert, drenched with honey. In Ethiopia, the commonly found cultivars are black skinned, cream fleshed and called bitatis or mitatis. They are cultivated in the eastern and southern lower highlands and harvested during the rainy season (June/July). In recent years, better yielding orange fleshed cultivars were released for cultivation by Haramaya University as a less sugary sweet potato with higher vitamin A content. Sweet potatoes are widely eaten boiled as a favored snack. In South Africa, sweet potatoes are often eaten as a side dish such as soetpatats.

Азия

Шығыс Азияда қуырылған тәтті картоп танымал көше тағамы. Қытайда, әдетте сары түсті сорттары қыста үлкен темір барабанға салып пісіріліп, көше тағамы ретінде сатылады. Кореяда тәтті картоп, гугума деп аталады, әдетте қыста барабанға салып, фольгаға немесе ашық отта пісіріледі. Жапонияда корей тағамдарына ұқсас тағам – яки-имо (қуырылған тәтті картоп) деп аталады, онда әдетте сары етті «жапон тәтті картопы» немесе күлгін етті «окинава тәтті картопы» қолданылады, ол бени имо деп белгілі. Қыста берілетін тәтті картоп сорпасы – суда тәтті картопты қайнатып, оған қант және имбирь қосып пісіруден тұрады. Фуцзянь және Тайвань асүйлерінде тәтті картоп көбінесе күрішпен бірге қайнатылып, конжи дайындалады. Буға пісірілген және кептірілген тәтті картоп – Лянчэн округінің деликатесі. Тәтті картоптың жапырақтары Тайвань асүйінде жиі кездесетін гарнир, көбінесе қайнатылып немесе қуырылып, сарымсақ және соя соусы қоспасымен немесе қызмет ету алдында тұздалып беріледі. Олар, сондай-ақ, тәтті картоп тамырынан жасалған тағамдармен бірге бенто мейрамханаларында жиі кездеседі. Солтүстік-шығыс Қытай асүйінде тәтті картоп көбінесе кесектерге кесіліп, қуырылады, содан кейін қайнап тұрған сиропқа малып қояды. Үндістанның кейбір аймақтарында тәтті картоп түнгі уақытта ас үйдің көмірінде баяу пісіріліп, соусымен бірге жейді, ал оңтүстікте оңай әдіс – көкөніс тағамын дайындау үшін қабықтан айырып, текшелеп кесіп, дәмдеуіштер қосып қайнату немесе қысыммен пісіру. Үндістанның Тамил Наду штатында ол саккара валли килангу деп аталады. Оны қайнатып, кешкі шай ішуге пайдаланады. Үндістанның кейбір аймақтарында жас тәтті картоп тілімделіп, кептіріліп, ұнға айналдырылады; содан кейін оны бидай ұнымен араластырып, шапати (нан) пісіреді. Үндістер жиналған тәтті картоптың 15-20 пайызын тұршық және қымызға айналдырады. Түбірден жиналған өнімнің бір бөлігі Үндістанда мал азығы ретінде қолданылады. Пәкістанда тәтті картоп шакарканди деп аталады және көкөніс тағамы ретінде, сондай-ақ ет тағамдарымен (тауық, қой еті немесе сиыр еті) пісіріледі. Көмірде пісірілген тәтті картоп, әсіресе қыста, Пәкістан базарларында тағам ретінде сатылады. Шри-Ланкада ол батала деп аталады, ал түбірлері негізінен таңғы асқа (қайнатылған тәтті картопты көбінесе самбал немесе қыртылған кокоспен бірге береді) немесе күрішке қосымша дәмді тағам ретінде қолданылады. Дивехи тілінде каттала деп аталатын бұл өсімдіктің түбірлері Мальдив аралдарының дәстүрлі тағамдарында қолданылады. Жапырақтары ұсақ-түйек шайылып, маса хуни сияқты тағамдарға қолданылады. Жапонияда тәтті картоп (сацума имо деп аталады) және шынайы күлгін жам (дайджо немесе бени имо деп аталады) өсіріледі. Пісірудің ең кең таралған әдістері – қайнату, пісіру және бумен пісіру. Сондай-ақ, көкөніс темпурасында қолдану жиі кездеседі. Дайгаку имо – пісірілген және карамельді сироппен дайындалған тәтті картоп десерті. Ол тәтті және құрамында крахмал бар, сондықтан оны имо кинтон мен басқа да дәстүрлі тәттілерге, мысалы, офукуимоға да пайдаланады. Жапонияда «тәтті картоп» деп аталатын торт – пюреленген тәтті картоптан жасалған торт. Shōchū, әдетте күріштен жасалатын жапон спирті, сондай-ақ тәтті картоптан дайындалуы мүмкін, бұл жағдайда оны imo jōchū деп атайды. Имо гохан, күрішпен пісірілген тәтті картоп, Гуандун, Тайвань және Жапонияда танымал. Сондай-ақ, ол нимоно немесе ницукеде пісіріледі, қайнатылады және әдетте соя соусымен, миринмен және дашимен дәмделеді. Корея асүйінде тәтті картоптың крахмалынан дангмён (көбікті лапша) жасалады. Сондай-ақ, тәтті картопты қайнатады, буға немесе қуырады, жас сабақтарын намул ретінде жейді. Кореядағы Pizza Hut және Domino's сияқты пицца ресторандары тәтті картопты кең таралған топинг ретінде қолданады. Тәтті картоптан соджу сортын дайындауға қолданылады. Кореялықтардың сүйікті тағамдарының бірі – гогума маттан, яғни қантталған тәтті картоп, ірі кесектерге кесілген тәтті картопты қуырып, қантталған сироппен жабу арқылы дайындалады. Малайзия мен Сингапурда тәтті картопты кішкентай текшелерге бөліп, таро және кокос сүтімен (сантан) пісіріп, бұбур ча ча деп аталатын тәтті десерт жасайды. Тәтті картопты пісірудің сүйікті тәсілі – оны қамырға салып, шай ішуге арналған тағам ретінде пісіру. Үйлерде әдетте тәтті картоп қайнатылады. Малайзиялықтар тәтті картоп жапырақтарын тек сарымсақпен немесе самбал белаканмен және кептірілген креветкамен араластырып қуырады. Филиппинде тәтті картоп (жергілікті түрде камоте деп аталады) ауылдық аймақтарда маңызды азық болып табылады. Олар провинциялардағы кедей отбасылар үшін негізгі тағам, өйткені оларды өсіру оңай және күрістен арзан. Камоте жапырақтарынан алынған сорпа күлгін түсті болады, оны лимонмен араластырып шырын ретінде ішеді. Тәтті картопты қала маңындағы және ауылдық аймақтарда көше тағамы ретінде де сатады. Қантталған сироппен жабылған және шашқыларға қадалып берілетін қуырылған тәтті картоп (камоте кью) немесе картоп фри түріндегі тағамдар түстен кейінгі ыңғайлы тағамдар болып табылады. Тәтті картопты қолданып жасалған нан да күннен-күнге танымал болып келеді. Тәтті картопты көбейту оңай, сондықтан ауылдық аймақтарда оны арналар мен суарлар бойында көптеп кездестіруге болады. Егілмеген өсімдікті көбінесе шошқаларға жем ретінде береді. Индонезияда тәтті картоп жергілікті түрде уби джалар (яғни «таралатын түбір») немесе жай ғана уби деп аталады және оны көбінесе қамырға малып, дәмді соустармен бірге тағам ретінде береді, сондай-ақ банандар, темпе, таху, нан жемісі немесе маниок сияқты басқа да қуырылған тағамдармен бірге ұсынады. Батыс Папуа таулы аймақтарында тәтті картоп жергілікті халықтың негізгі тағамы болып табылады. Бакар бату әдісімен тағам пісіріледі, яғни жақын маңайдағы отта жағылған тастар жапырақтармен төселген шұңқырға лақтырылады. Тастардың үстіне тәтті картоптың, әртүрлі көкөністердің және шошқа етінің қабаттары салынады. Содан кейін қабаттың үсті жағы да жапырақтармен жабылып, ішіндегі жылу мен будың қысымын жасап, бірнеше сағаттан кейін тағамды пісіреді. Вьетнам асүйінде тәтті картоп хоай ланг деп аталады және оны көбінесе жүгері сиропы, бал, қант немесе моласса сияқты тәттілендіргіштермен бірге пісіреді. Жаңа тәтті картоп жапырақтарын, әсіресе Оңтүстік-Шығыс және Шығыс Азияда сәби тағамы ретінде қолданады. Пюреленген тәтті картоп түбірлері бүкіл әлемде ұқсас түрде қолданылады.

In East Asia, roasted sweet potatoes are popular street food. In China, sweet potatoes, typically yellow cultivars, are baked in a large iron drum and sold as street food during winter. In Korea, sweet potatoes, known as goguma, are roasted in a drum can, baked in foil or on an open fire, typically during winter. In Japan, a dish similar to the Korean preparation is called yaki imo (roasted sweet potato), which typically uses either the yellow fleshed "Japanese sweet potato" or the purple fleshed "Okinawan sweet potato", which is known as beni imo. Sweet potato soup, served during winter, consists of boiling sweet potato in water with rock sugar and ginger. In Fujian cuisine and Taiwanese cuisine, sweet potato is often cooked with rice to make congee. Steamed and dried sweet potato is a delicacy from Liancheng County. Sweet potato greens are a common side dish in Taiwanese cuisine, often boiled or sautéed and served with a garlic and soy sauce mixture, or simply salted before serving. They, as well as dishes featuring the sweet potato root, are commonly found at bento restaurants. In northeastern Chinese cuisine, sweet potatoes are often cut into chunks and fried, before being drenched into a pan of boiling syrup. In some regions of India, sweet potato is roasted slowly over kitchen coals at night and eaten with some dressing, while the easier way in the south is simply boiling or pressure cooking before peeling, cubing and seasoning for a vegetable dish as part of the meal. In the Indian state of Tamil Nadu, it is known as sakkara valli kilangu. It is boiled and consumed as evening snack. In some parts of India, fresh sweet potato is chipped, dried and then ground into flour; this is then mixed with wheat flour and baked into chapatti (bread). Between 15 and 20 percent of the sweet potato harvest is converted by some Indian communities into pickles and snack chips. A part of the tuber harvest is used in India as cattle fodder. In Pakistan, sweet potato is known as shakarqandi and is cooked as a vegetable dish and also with meat dishes (chicken, mutton or beef). The ash roasted sweet potatoes are sold as a snack and street food in Pakistani bazaars especially during the winter months. In Sri Lanka, it is called bathala, and tubers are used mainly for breakfast (boiled sweet potato is commonly served with sambal or grated coconut) or as a supplementary curry dish for rice. The tubers of this plant, known as kattala in Dhivehi, have been used in the traditional diet of the Maldives. The leaves were finely chopped and used in dishes such as mas huni. In Japan, both sweet potatoes (called satsuma imo) and true purple yams (called daijo or beni imo) are grown. Boiling, roasting and steaming are the most common cooking methods. Also, the use in vegetable tempura is common. Daigaku imo (:ja:大学芋) is a baked and caramel syruped sweet potato dessert. Because it is sweet and starchy, it is used in imo kinton and some other traditional sweets, such as ofukuimo. What is commonly called "sweet potato" (:ja:スイートポテト) in Japan is a cake made by baking mashed sweet potatoes. Shōchū, a Japanese spirit normally made from the fermentation of rice, can also be made from sweet potato, in which case it is called imo jōchū. Imo gohan, sweet potato cooked with rice, is popular in Guangdong, Taiwan and Japan. It is also served in nimono or nitsuke, boiled and typically flavored with soy sauce, mirin and dashi. In Korean cuisine, sweet potato starch is used to produce dangmyeon (cellophane noodles). Sweet potatoes are also boiled, steamed, or roasted, and young stems are eaten as namul. Pizza restaurants such as Pizza Hut and Domino's in Korea are using sweet potatoes as a popular topping. Sweet potatoes are also used in the distillation of a variety of Soju. A popular Korean side dish or snack, goguma mattang, also known as Korean candied sweet potato, is made by deep frying sweet potatoes that were cut into big chunks and coating them with caramelized sugar. In Malaysia and Singapore, sweet potato is often cut into small cubes and cooked with taro and coconut milk (santan) to make a sweet dessert called bubur cha cha. A favorite way of cooking sweet potato is deep frying slices of sweet potato in batter, served as a tea time snack. In homes, sweet potatoes are usually boiled. The leaves of sweet potatoes are usually stir fried with only garlic or with sambal belacan and dried shrimp by Malaysians. In the Philippines, sweet potatoes (locally known as camote or kamote) are an important food crop in rural areas. They are often a staple among impoverished families in provinces, as they are easier to cultivate and cost less than rice. The stew obtained from boiling camote tops is purple colored, and is often mixed with lemon as juice. Sweet potatoes are also sold as street food in suburban and rural areas. Fried sweet potatoes coated with caramelized sugar and served in skewers (camote cue) or as French fries are popular afternoon snacks. Sweet potatoes are also used in a variant of halo halo called ginatan, where they are cooked in coconut milk and sugar and mixed with a variety of rootcrops, sago, jackfruit, and bilu bilo (glutinous rice balls). Bread made from sweet potato flour is also gaining popularity. Sweet potato is relatively easy to propagate, and in rural areas can be seen abundantly at canals and dikes. The uncultivated plant is usually fed to pigs. In Indonesia, sweet potatoes are locally known as ubi jalar (lit: "spreading tuber") or simply ubi and are frequently fried with batter and served as snacks with spicy condiments, along with other kinds of fritters such as fried bananas, tempeh, tahu, breadfruit, or cassava. In the mountainous regions of West Papua, sweet potatoes are the staple food among the natives there. Using the bakar batu method of cooking, rocks that have been burned in a nearby bonfire are thrown into a pit lined with leaves. Layers of sweet potatoes, an assortment of vegetables, and pork are piled on top of the rocks. The top of the pile then is insulated with more leaves, creating a pressure of heat and steam inside which cooks all food within the pile after several hours. In Vietnamese cuisine sweet potatoes are known as khoai lang and they are commonly cooked with a sweetener such as corn syrup, honey, sugar, or molasses. Young sweet potato leaves are also used as baby food, particularly in Southeast Asia and East Asia. Mashed sweet potato tubers are used similarly throughout the world.

Америка Құрама Штаттары

Кандицияланған тәтті картоп – негізінен қоңыр қант, маршмеллоу, клен сиропы, меласса, апельсин шырыны, марон гласе немесе басқа тәтті ингредиенттермен дайындалған тәтті картоптан тұратын гарнир. Ол көбінесе АҚШ-та Алғыс айту күнінде ұсынылады. Тәтті картоптан жасалған ысталған тағам – бұл қоңыр қант және пеканмен жабдықталған, майлы ысталған тәтті картоптың пюресінен жасалған гарнир. Тәтті картоп француз және испан қоныс салушыларының сүйікті тағамы болғандықтан, Луизианада оны ұзақ өсіру тарихы басталды. Тәтті картоп Алабама, Луизиана және Солтүстік Каролина штаттарының ресми көкөнісі ретінде танылған. Тәтті картоптан жасалған пирог – Оңтүстік АҚШ асүйінің дәстүрлі сүйікті тағамы. Тәтті картоптан жасалған пирогтың тағы бір түрі – Окинава тәтті картоптан жасалған хаупия пирогы, ол қызғылт түсті тәтті картоптан жасалады. Тәтті картопты қуыру дәстүрі Америка Құрама Штаттарында 19 ғасырдың басында пайда болды. Тәтті картоптан жасалған фри немесе чипстер – бұл кең таралған дайындық, ол француз картопы сияқты, тәтті картопты жұқалап кесіп, майда қуыру арқылы жасалады. 21 ғасырдың басында АҚШ-та жануар немесе өсімдік майымен жақсылап жабылып, кесілген немесе тураған тәтті картопты қатты қыздыру арқылы пісіру кең таралды, бұл тағам "тәтті картоптан жасалған фри" деп аталды. Тәтті картоптан жасалған пюре гарнир ретінде жиі Алғыс айту күнінің кешкі асы немесе барбекюде беріледі. Джон Баттенкорт Авила Солтүстік Америкада "тәтті картоп өнеркәсібінің әкесі" деп есептеледі.

Океания

Маорилер өздерімен бірге шығыс Полинезиядан әкелген, саусақтай шағын, сары қабықты, бірнеше кумара сорттарын өсірді (олардың арасында тапутини, тароамахое, пеху, хутихути және рекамароа есімдері болды). Қазіргі заманғы тәжірибелер көрсеткендей, бұл кішкентай сорттар жақсы өнім бере алатын еді, бірақ 19 ғасырдың басында американдық кит аулаушылар, теріс аңшылар және сауда кемелері ірі сорттарды әкелгеннен кейін, олар тез басымдыққа ие болды. 2021 жылға дейін археологтар Жаңа Зеландияның оңтүстігінде, Кристчерчтен төменде суық климаттың тәтті картоптың өсуіне кедерілгенін сендірді, бұл мән-жай маорилерді (Чатэм аралдарындағы мориорилермен бірге) аң аулау мен жинау арқылы ғана күнкөріс қамдаған жалғыз полинезиялық халыққа айналдырды. Алайда, 2021 жылы Дунединге жақын жерден қазылған материалдарды талдау 15 ғасырда тәтті картоптың осы жерде өсіріліп, сақталғанын көрсетті, бұл шаруашылық Кіші мұз дәуіріне байланысты факторлар салдарынан тоқырағанға дейін. Джо мен Фэй Гок ауруға төзімді сортты өрбітті. Олар осы сортты елге сыйлады, осының арқасында 2013 жылы "Бледисло" кубогын жеңіп алды. Жаңа Зеландияда сатылатын кумараның үш негізгі сорты бар: 'Owairaka Red' ("қызыл"), 'Toka Toka Gold' ("алтын") және 'Beauregard' ("сары"). Елде жыл сайын шамамен 24 000 тонна кумара өсіріледі, оның 97 пайызы Солтүстік аймақта өндіріледі. Кумара Жаңа Зеландияда жыл бойы кеңінен қол жетімді, ол картопқа тамаша балама болып табылады. Кумара көбінесе қуырылған тағамдарға қосылады және көбінесе ащы-тәтті соустар мен қаймақпен беріледі. Оны картоп және тығышқарық сияқты көкөністермен бірге дайындайды, сондықтан көбінесе дәмді тағам ретінде ұсынылады. Оны супермаркеттерде, қуырылған тағамдар сататын дүкендерде және хангыда кездестіруге болады. Папуа-Жаңа Гвинеядағы урапмин тайпасы үшін таро (урап тілінде има) және тәтті картоп (урап тілінде ван) негізгі тағам көзі болып табылады, тіпті "тағам" сөзі осы екі сөздің біріктірілуінен құралған.

Māori grew several varieties of small, yellow skinned, finger sized kūmara (with names including taputini, taroamahoe, pehu, hutihuti, and rekamaroa) that they had brought with them from east Polynesia. Modern trials have shown that these smaller varieties were capable of producing well, but when American whalers, sealers and trading vessels introduced larger cultivars in the early 19th century, they quickly predominated. Prior to 2021, archaeologists believed that the sweet potato failed to flourish in New Zealand south of Christchurch due to the colder climate, forcing Māori in those latitudes to become (along with the Moriori of the Chatham Islands) the only Polynesian people who subsisted solely on hunting and gathering. However, a 2021 analysis of material excavated from a site near Dunedin, some further south, revealed that sweet potatoes were grown and stored there during the 15th century, before the industry was disrupted by factors speculated to be due to the Little Ice Age. A disease free strain was developed by Joe and Fay Gock. They gave the strain to the nation, earning them the Bledisloe Cup in 2013. There are three main cultivars of kūmara sold in New Zealand: 'Owairaka Red' ("red"), 'Toka Toka Gold' ("gold"), and 'Beauregard' ("orange"). The country grows around 24,000 metric tons of kūmara annually, with nearly all of it (97%) grown in the Northland region. Kūmara are widely available throughout New Zealand year round, where they are a popular alternative to potatoes. Kūmara are often included in roast meals, and served with sour cream and sweet chili sauce. They are served alongside such vegetables as potatoes and pumpkin and as such, are generally prepared in a savory manner. They are ubiquitous in supermarkets, roast meal takeaway shops and hāngī. Among the Urapmin people of Papua New Guinea, taro (known in Urap as ima) and the sweet potato (Urap: wan) are the main sources of sustenance, and in fact the word for 'food' in Urap is a compound of these two words.

Еуропа

Венетода (солтүстік-шығыс Италияда) тәтті картоп венеция тілінде patata mericana деп аталады (итальян тілінде patata americana, яғни "американ картопы"), және ол ең көп аймақтың оңтүстік бөлігінде өсіріледі; ол дәстүрлі күзгі тағам, қайнатылып немесе қуырылып дайындалады. Испанияда тәтті картоп boniato деп аталады. Барлық жандар күні кешінде Каталонияда (солтүстік-шығыс Испания) қуырылған тәтті картоп, каштан, панеллеттер және тәтті шараптар дастарқанға қойылады. Бұл шара "Кастаньяда" деп аталады. Тәтті картоп бүкіл елде торт жасауға немесе қуырылып жеуге де қолданылады.

Оңтүстік Америка

Перуде тәтті картоп камоте деп аталады және көбінесе севичемен бірге беріледі. Тәтті картоптан жасалған чипстер де көшеде де, қаптамалы тағамдарда да жиі сатылатын тағам. Dulce de batata – аргентиналық, парагвайлық және уругвайлық дәстүрлі десерт, ол тәтті картоптан жасалады. Бұл тәтті желе, түсі мен тәттілігі жағынан мармеладқа ұқсайды, бірақ одан қаттырақ текстурасы бар, сондықтан оны пирог сияқты пышақпен жұқалап кесу керек.

Әлемде

Әлем бойынша тәтті картоп қазіргі суши тағамының маңызды құралы болып табылады, әсіресе маки роллдарында қолданылады. Тәтті картоптың суши ингредиенті ретінде пайда болуы 1990 жылдары балықтан жасалған дәстүрлі роллдарға өсімдік негізді балама ретінде алғаш рет тәтті картоптан жасалған роллдарды ұсынған Мия сушиінің шеф-аспазы Бун Лайға байланысты.

Молекулалық гастрономия

Тәтті картопты қатқанша тоңазыту, төмен температурада пісіру, содан кейін температураны жоғарылату, айналған қанттарды карамельдеу арқылы тәттілігін күшейтеді.

Керамика

Моче мәдениетінде тәтті картоп немесе камот пішінінде жасалған керамикалар көптеп табылады.

Түстер

Оңтүстік Америкада қызыл тәтті картоптың шырыны лайм шырынымен қосылып, матаға бояу жасау үшін қолданылады. Шырындардың арақатынасын өзгерту арқылы, қызғылт түстен қараға дейінгі кез келген түсті алуға болады. Көк түсті тәтті картоптың түсі де табиғи тағамдық бояу ретінде пайдаланылады.

Аквариумдар

Жеуге жарамды немесе сәндік сорттарының тәтті картоп сабақтары суда тез тамыр жасайды және жақсы жарық пен тұрақты қоректік заттар болғанда, шексіз уақыт бойы өсе береді. Осы себепті, тәтті картоп өрмелегі үй аквариумдарында қолдануға өте ыңғайлы, себебі оның қарқынды өсуі уытты аммиак пен нитраттарды сіңіріп алады – бұл су өмірінің қалдық өнімдері, оларды судан жояды. Бұл балықтардың тіршілік жағдайын жақсартады, сонымен қатар олар кең тамыр жүйесінде пана табады.

Қалқалы өсімдіктер

Жасалма тәтті картоп кең таралған көрікті, контейнерлік және төсек өсімдіктері болып табылады. USDA беріктік аймағы 9-ға дейінгі аймақтарда бір жылдық ретінде өсіріледі, олар жылдам өседі және тез таралады. Жасыл, сары және күлгін сияқты көптеген түстерде сорттары бар. 'Блэки' сияқты кейбір сәндік сорттар басқаларына қарағанда көп гүлдейді. Бұл сәндік сорттар улы емес, және жапырақтары жеуге жарамды болғанымен, түйірлерінің дәмі жақсы емес.