Радикалды көзқарастар мен идеологиялар

Кіріспе

Басым көзқарастар немесе қалыпты шеңберден тыс идеяларды ұстану немесе жақтау.

Экстремизм – "шексіздік сапасы немесе күйі" немесе "шексіз шараларды немесе көзқарастарды жақтау". Бұл термин негізінен саяси немесе діни мағынада қолданылады, ол қоғамның қалыпты көзқарастарынан тым алыс саналатын идеологияны білдіреді (сөйлеушінің немесе белгілі бір ортақ әлеуметтік келісімнің пікірі бойынша). Оны экономикалық контексте де қолдануға болады. Бұл термин қарсы топтар тарапынан жағымсыз мағынада қолданылуы мүмкін, бірақ академиялық және журналистік айналымдарда таза сипаттамалық және айыптамайтын мағынада да қолданылады. Экстремистердің көзқарастары әдетте орташа көзқарастардан өзгеше болады. Мысалы, Батыс елдерінде ислам немесе ислами саяси қозғалыстар туралы қазіргі дискурста экстремистік және орташа мұсылмандар арасындағы айырмашылық жиі атап көрсетіледі. Экстремистік деп есептелетін саяси бағдарламаларға көбінесе солшыл немесе оңшыл саясат, сондай-ақ радикализм, реакциялық көзқарас, шовинизм, фундаментализм және фанатизм кіреді.

Анықтамалар

Питер Т. Коулман мен Андреа Бартоли анықтамаларға қатысты мынадай байыптаулар жасайды: Экстремистік жеке тұлғалар мен топтар көбінесе біртұтас және тұрақты түрде жамандыққа толы деп есептелсе де, олардың жеке тұлға ретінде психологиялық тұрғыдан қайшылықты немесе екіұшты болуы мүмкін, ал топтарында айырмашылықтар мен қақтығыстар болуі мүмкін екенін мойындау маңызды. Мысалы, ХАМАС-тың жеке мүшелері Палестина басшылығымен және, соңында, Израильдің белгілі бір фракцияларымен келіспеушіліктерін талқылауға дайындықтары жағынан айқын ерекшеленуі мүмкін. Қақтығыс ұзаққа созылған жағдайда экстремизмнің тудыратын негізгі мәселе, іс-әрекеттердің ауырлығы (зорлық-зомбылық, жарақаттану және шиеленіс әрине алаңдау тудырады) емес, экстремистік көзқарастардың жабық, өзгермейтін және төзімсіздік танытуы, сондай-ақ олардың өзгеріске бейімделмеуі. Лэрд Уилкокс «саяси экстремист» деп сипатталатын 21 қасиетті атап көрсетеді, олар «қанаушылыққа бейімділік» және «атау айту мен жала қою» сияқты жеккөрушілік мінез-құлықтан бастап, «оппоненттер мен сыншыларды жабайы деп қарау», «пікір алмасудың орнына қорқытуға тырысу» немесе «топтық ойлау» сияқты жалпы мінез-құлықтарға дейін жетеді. «Экстремизм» – жекелеген сипаттама емес. «Экстремист» адамның көзқарасы немесе мінез-құлқы, қызығушылықтың жеңіл деңгейінен бастап «манияға» дейін, содан кейін «фанатизмге» және «экстремизмге» дейін созылатын спектрдің бір бөлігі ретінде көрініс беруі мүмкін. «Солшыл экстремизм» мен «оңшыл экстремизм» арасындағы немесе, мүмкін, қарсы діни фанатиктер арасындағы айтылған ұқсастық, олардың барлығы негізгі ағымның немесе көпшіліктің көзқарасы бойынша «қабылданбайды» дегенді ғана білдіруі мүмкін. Экономист Рональд Уинтроб көптеген экстремистік қозғалыстар, идеологиялары мүлдем әртүрлі болғанымен, олардың ортақ белгілері бар екенін айтады. Мысалы, ол «еврей фундаменталистері» мен «ХАМАС экстремистерінің» арасындағы мынадай ортақ сипаттамаларды келтіреді: екеуі де екінші тараппен кез келген келісімге қарсы. Екеуі де өз ұстанымдарында толық сенімді. Екеуі де өз мақсаттарына жету үшін зорлық-зомбылықты қолдануға дайын. Екеуі де ұлтшыл. Екеуі де өз тобының ішіндегі келіспеушіліктерге төзбейді. Екеуі де екінші тарапты жамандыққа толы деп есептейді.

Peter T. Coleman and Andrea Bartoli give observation of definitions:

Although extremist individuals and groups are often viewed as cohesive and consistently evil, it is important to recognize that they may be conflicted or ambivalent psychologically as individuals, or contain difference and conflict within their groups. For instance, individual members of Hamas may differ considerably in their willingness to negotiate their differences with the Palestinian Authority and, ultimately, with certain factions in Israel. Ultimately, the core problem that extremism presents in situations of protracted conflict is less the severity of the activities (although violence, trauma, and escalation are obvious concerns) but more so the closed, fixed, and intolerant nature of extremist attitudes, and their subsequent imperviousness to change. Laird Wilcox identifies 21 alleged traits of a "political extremist", ranging from "a tendency to character assassination" and hateful behavior like "name calling and labelling", to general character traits like "a tendency to view opponents and critics as essentially evil", "a tendency to substitute intimidation for argument" or "groupthink". "Extremism" is not a standalone characteristic. The attitude or behavior of an "extremist" may be represented as part of a spectrum, which ranges from mild interest through "obsession" to "fanaticism" and "extremism". The alleged similarity between the "extreme left" and "extreme right", or perhaps between opposing religious zealots, may mean only that all these are "unacceptable" from the standpoint of the mainstream or majority. Economist Ronald Wintrobe argues that many extremist movements, even though having completely different ideologies, share a common set of characteristics. As an example, he lists the following common characteristics between "Jewish fundamentalists" and "the extremists of Hamas":

Both are against any compromise with the other side. Both are entirely sure of their position. Both advocate and sometimes use violence to achieve their ends. Both are nationalistic. Both are intolerant of dissent within their group. Both demonize the other side.

Психологиялық

Экстремизмді түсіндірудің бір жолы – оны індет деп қарастыру. Арно Груен былай деді: "Экстремистердегі жеке бастың жоқтығы – өзіне-өзі жек көрудің салдары, ол өмірден кек алуға және өз кісілігін жоюға итермелейді". Осы тұрғыда экстремизмді тактика немесе идеология емес, тіршілікті жоюмен қоректенетін патологиялық ауру деп қарастыру қажет. Доктор Кэтлин Тейлор діни фундаментализмді психикалық ауру деп санайды және оны "емдеуге болады" дейді. Экстремистерде қоғамдық топтар арасындағы қақтығыстарға себеп болатын ерекше психологиялық белгілер бар; Ян Виллем ван Проойен оларды психологиялық күйзеліс, когнитивтік қарапайымдық, артық сенімділік және төзбеушілік деп атады. Тағы бір көзқарас бойынша, экстремизм – "ұдайы қысым, қауіпсіздіксіздік, қорлау, наразылық, жоғалту және ашу-ыза сезімдерінен" туындаған ауыр сезімдердің эмоционалдық тежегіші, бұл сезімдер "жеке тұлғалар мен топтарды осы тәжірибелерге сәйкес келетін немесе олармен үйлесетін қақтығыс стратегияларын қабылдауға" итермелейді деп есептеледі. 2019 жылғы зерттеуде саяси экстремизмнің сол және оң қанаттағы түрлерінде төрт ортақ психологиялық белгі анықталды: психологиялық күйзеліс экстремистік идеологиялық көзқарасты қабылдауға түрткіс береді, экстремистік идеологиялар әлеуметтік ортаны қарапайым түрде ақ-қара түстерде қабылдайды, мұндай ақыл-ой қарапайымдығы үкімдерге сенімділікті арттырады және саяси экстремистер орташа адамдарға қарағанда түрлі топтар мен пікірлерге төзбеушілік танытады.

Сын

Мартин Лютер Кинг экстремизмге айыпталғаннан кейін, өзінің Бірмингем түрмесінен жазған хатында осы терминнің кең таралған қолданылуын сынады. «Бірақ бастапқыда экстремист деп жіктелуіме көңілім қалғанмен, бұл мәселені ойлаған сайын, бұл атаудан бірте-бірте қанағаттандым. Иса Мәсіх махаббатқа құштар болған жоқ па? Амос әділдік үшін күрескен жоқ па? Мартин Лютер де экстремист болған жоқ па? Сұрақ – біз экстремист боламыз ба, жоқ әлде қандай экстремист боламыз? Біз жеккөрушілік үшін, әлде махаббат үшін экстремист боламыз ба? Біз әділетсіздікті сақтау үшін, әлде әділдікті орнату үшін экстремист боламыз ба?» 1964 жылы Республикалық Ұлттық Конвенциясында сөз сөйлеген Бари Голдуотер: «Еркіндікті қорғаудағы экстремизм – ешқандай жамандық емес екенін еске салаймын. Сондай-ақ, әділдікті іздеудегі шамадан тыслық – ешқандай артықшылық емес екенін де естеріңізге саламын», – деді. Роберт Ф. Кеннеди: «Экстремистердің ең жағымсыз және қауіпті жағы – олардың экстремистік болғаны емес, төзімсіздігі. Жамандық – олардың өз ісі туралы айтқанында емес, қарсыластары туралы айтқанында». Ресейде экстремистік мазмұнды тыйым салатын заңдар сөз бостандығын өте кең және икемді түсіндіру арқылы басып тастау үшін пайдаланылуда. «Экстремистік» деп танылып, сотталған материалдардың қатарында Болотная алаңындағы сот шешімдеріне қарсы наразылық акциялары («заңсыз әрекетке шақыру»), жергілікті әкімнің ысырапты шығындарына сын («билікті кемсіту»), Украинаны қолдаған өлең («араздық тудыру»), жазушы Полина Жеребкованың Чечнядағы соғысқа қарсы ашық хаты, Ресейдегі Куәгерлердің «Ехоба» қозғалысы, Рафаэль Лемкин және 1948 жылғы Геноцид конвенциясын жасаушылардың мақалалары бар. Махатма Гандидің шөбересі Тушар Ганди Үндістанның индуист ұлтшылдығы Гандидің мұрасына қауіп төндіріп отырғанын және 1948 жылы Гандиді діни фанатиктердің өлтіруіне себеп болған жеккөрушілік, бөлініс және поляризация идеологиясы Үндістанды басып алғанын айтады.

After being accused of extremism, Martin Luther King Jr. criticized the mainstream usage of the term in his Letter from Birmingham Jail,
"But though I was initially disappointed at being categorized as an extremist, as I continued to think about the matter I gradually gained a measure of satisfaction from the label. Was not Jesus an extremist for love Was not Amos an extremist for justice Was not Martin Luther an extremist So the question is not whether we will be extremists, but what kind of extremists we will be. Will we be extremists for hate or for love? Will we be extremists for the preservation of injustice or for the extension of justice?" In his 1964 acceptance speech at the 1964 Republican National Convention, Barry Goldwater said, "I would remind you that extremism in the defense of liberty is no vice. And let me remind you also that moderation in the pursuit of justice is no virtue." Robert F. Kennedy said "What is objectionable, what is dangerous about extremists is not that they are extreme but that they are intolerant. The evil is not what they say about their cause, but what they say about their opponents." In Russia, the laws prohibiting extremist content are used to suppress the freedom of speech through very broad and flexible interpretation. Published material classified as "extremist", and thus prosecuted, included protests against the court rulings in the Bolotnaya Square case ("calling for illegal action"), criticism of overspending by a local governor ("insult of the authorities"), publishing a poem in support of Ukraine ("inciting hatred"), an open letter against a war in Chechnya by the writer Polina Zherebcova, the Jehovah's Witnesses movement in Russia, Raphael Lemkin, and articles by the initiator of the Genocide Convention of 1948. Tushar Gandhi, Mahatma Gandhi's great grandson, says India's Hindu nationalism is a threat to Gandhi's legacy and that the ideology of hate, division and polarization that led to Gandhi's assassination by a religious zealot in 1948 has captured India.

Басқа терминдер

1990 жылдардан бері АҚШ саясатында "Сестра Соулджа сәті" термині саясаткердің, әйтпесе өзінің партиясымен байланысты болуы мүмкін, күдікті экстремист адамның, топтың, мәлімдемесінің немесе ұстанымының жария түрде бас тартуын сипаттау үшін қолданылады. "Субверсивті" термині, кем дегенде АҚШ-та, "экстремистік" терминімен жиі алмастырылып қолданылған, әсіресе "суық соғыс" кезеңінде, бірақ бұл екі сөз мағынасы бір емес.

Дәйексөз келтірілген басылымдар

Джордж, Джон және Лэрд Уилкокс. Нацистер, коммунистер, Клан мүшелері және басқалары: Америкадағы саяси экстремизм. "Прометей кітаптары", 1992 жыл. Химмельштейн, Джером Л. Дұшпанмен ұйықтағаннан басқа: Радикалды оң қанатты зерттеу. Сан-Франциско: 1988 жыл. Хоффер, Эрик. Шын сенуші: Жаппай қозғалыстардың мәні туралы ойлар. Әртүрлі басылымдар, алғаш рет 1951 жылы жарық көрді. Шлезингер, Артур кіші. "Маңызды орталық: Бостандық саясаты". Әртүрлі басылымдар, алғаш рет 1949 жылы жарық көрді. Уилкокс, Лэрд. "Саяси экстремизм дегеніміз не?", "Волонтарист" бюллетенінің 27-шы санынан алынған, 1987 жыл.