Кіріспе

Қателік (лат. errāre – "жаңсаққа басу, қате жасау") – дұрыс емес немесе қате әрекет, ой немесе шешім. Қателік сәтсіздікке немесе күтілген орындаудан немесе мінез-құлықтан ауытқуға алып келуі мүмкін.

Тіл

Жеке тіл қолданушының грамматика, айтылу және орфографиядағы стандартты тіл нормаларынан ауытқулары кейде қателер деп аталады. Дегенмен, тілдің күнделікті әлеуметтік топтар арасындағы айырмашылықтардағы қолданылу рөлін ескере отырып, көптеген лингвистер лингвистиканың қандай тілдік формаларды қолдану керек және қолданбау керек деген тұжырымдарды нығайта бермей, осындай нормативтік бағалаулардан аулақ болуы керек деп санайды. Тілдік қателердің түрлерін ажыратуға болады. Мысалы, афазия немесе сөйлеу кемістіктері сияқты, қолданушының ойлағанын айта алмауы жағдайы қате деп есептеледі, ал тұрмыстық диалекттердегідей табиғи, мақсатты сөйлеу стандартты болмаса, ғылыми лингвистикада қалыпты сөйлеу деп қарастырылады, бірақ нормативтік контексте қате деп саналып қалуы мүмкін. Сондай-ақ, "Қателерді талдау (тіл білімі)" деген мақалаға қараңыз.

Гаффе

Қателік көбінесе әлеуметтік ортада жасалады және шын болғанымен, орынсыз айтылған сөзден туындауы мүмкін. Бұл – шындықты ашуға жасалған дұрыс емес тырысыш болуы да мүмкін. Гаффтар малапропизмдер, грамматикалық қателер, сөздік және дененің қимыл-қозғалысындағы нашарлықтар немесе дене тілі арқылы ашылатын жайттар болуы мүмкін. Дегенмен, сөз немесе дене тілі арқылы фактілік немесе әлеуметтік шындықты ашу көбінесе ұятқа қалдыруы немесе, егер гаффтың мағынасы жағымсыз болса, қатысушылар арасында шиеленіс тудыруы мүмкін. Гаффтың мәніне қызығушылық танытқан философтар мен психологтардың қатарында Зигмунд Фрейд (фрейдтік қателік) және Жиль Делез бар. Делез "Санның логикасы" еңбегінде гаффты кекеулікке дейін жеткізе алатын даму процесіне жатқызады. Спорт жазушылары мен журналистер "гафф" сөзін кез келген қателіктерді білдіру үшін қолданады, мысалы, бейсбол ойынында ойыншының жіберген добы (бейсбол қателігі).

Сандық талдау

Сандық талдау математикалық сандық мәндерді бейнелеу (сақтау) және жуықтап есептеу үшін түрлі әдістер ұсынады. Қателер тиімділік (жад және есептеу уақыты) пен дәлдік арасындағы тепе-тәуелділіктен туындайды, ол өзі де шектеулі, себебі (көбінесе қозғалатын нүктелік арифметиканы қолдану арқылы) тек шекті мөлшердегі мәндерді ғана нақты көрсетуге болады. Нақты математикалық мән мен сақталған/есептелген мән арасындағы айырмашылық жуықтау қатесі деп аталады.

Кибернетика

Бағытталған траекторияға немесе курсқа түзетулер енгізу кезінде, кибернетиканы кез келген мақсатқа жету үшін қателіктерді және оларды түзетуді қарастыратын ең жалпы тәсіл деп санауға болады. Бұл терминді Норберт Винер жануарлар мен машиналардағы басқару және ақпараттың жаңа ғылымын сипаттау үшін ұсынды. Винердің алғашқы жұмыстары қысылған дыбыс (шу) туралы болды. Кибернетик Гордон Паск сервомеханизмді басқаратын қателікті сервомеханизмдегі салыстырмалы ұғымдардың жұбы арасындағы айырмашылық ретінде қарастыруға болатынын айтты: қазіргі күй және мақсаттағы күй. Кейін ол қателікті өзара әрекеттесетін (бақылаушы) қатысушылардың контексі мен көзқарасына байланысты жаңалық немесе қайшылық ретінде де қарастыруға болатынын ұсынды. Менеджмент кибернетикасының негізін қалаушы Стаффорд Биер осы идеяларды өзінің тиімді жүйе моделінде ең көп пайдаланды.

Биология

Биологияда ақпаратты көшіру кезінде толыққанды дәлдік жоғалғанда қате пайда болады делінеді. Мысалы, жыныссыз көбейетін түрлерде бала мен ата-ана арасындағы әрбір ДНК нуклеотидінің өзгешелігі – ол қате (немесе мутация) болып саналады. Мұндай мутациялардың көпшілігі зиянды болуы мүмкін, бірақ басқа типтегі қателерден айырмашылығы, кейбіреулері бейтарап, тіпті пайдалы болуы мүмкін. Мутация – эволюцияны ілгерілететін маңызды күш. Организмдерді олардың қоршаған ортасына жақсырақ бейімдейтін мутациялар табиғи іріктеу арқылы популяцияда көбейеді, себебі пайдалы мутацияға ие организмдердің ұрпақтары көп болады.

Филателия

Филателияда қате – бұл қалыпты үлгіден немесе күтілген нәтижеден ерекшеленетін баспа немесе өндіріс қатесі бар пошта маркасы немесе пошталық қағаз. Мысалдарға дұрыс емес түспен басылған немесе бір немесе бірнеше түсі жоқ маркалар, виньеткасы рамкасына қатысты кері басылған, қалыпты маркалар перфорацияланған кезде бір немесе бірнеше жағында перфорациясы жоқ немесе қағаздың қате түріне басылған маркалар жатады. Нақты қателер әрқашан бей-қасақана жасалып, сатылуы керек. Мұндай қателер сирек немесе аса сирек болуы мүмкін. Дизайн қатесі – бұл марка дизайнындағы қателік, мысалы, қате таңбаланған нысан, тіпті баспа немесе өндіріс қатесі болмаса да.

Заң

Апелляциялық сараптамада қателік дегеніміз, әдетте, бірінші инстанция соты немесе басқа да соттың нақты бір құқықтық іс бойынша заңды қолдану кезінде жасаған қателіктері. Бұл дәлелдерді заңсыз қабылдау, қазылар алқасына дұрыс емес нұсқаулар беру немесе қате норманы қолдану сияқты қателіктерді қамтиды.

Қор нарығы

Қор нарығындағы қате – адамның немесе компьютердің қателігі салдарынан жасалған қор нарығындағы операция.

Мемлекеттік саясат

АҚШ үкіметтік барлау агенттіктерінде, мысалы, Орталық барлау агенттігінде, «қателік» дегені – барлау қателігін білдіреді. Бұл жоғары деңгейдегі барлау агенттіктерінде бұрын болған, бірақ кейіннен жоққа шығарылған, кейде құпиясы ашылып, АҚШ халқы мен азаматтарына қолжетімді болатын бұрынғы қате пікірлерді қамтиды. Ақпараттық еркіндік туралы заң американдық азаматтарға қателіктерге толы барлау есептерін оқуға мүмкіндік береді. АҚШ Орталық барлау агенттігінің веб-сайтында (2008 жылдың тамызына сәйкес) барлау қатесі былай сипатталған:

«Барлау қателері – нашар немесе жетіспейтін деректерден туындаған талдаулардағы фактілік қателіктер; барлау сәтсіздігі – дұрыс емес, жетіспейтін, жоққа шығарылған немесе жеткіліксіз болжамдардан туындаған жүйелі ұйымдық тосынсыру».

Нумизматика

Нумизматикада қате – филателиядағы қателерге ұқсас, монета немесе медальдағы дайындау кезіндегі кемшілік. АҚШ Ақша соғу бюросы барлық мүмкін қателерді қатаң бақылап отыратындықтан, АҚШ монеталарындағы қателер өте сирек және көбінесе құнды болып саналады. Нумизматикалық қателер мысалдары: монетаға қосымша металл жабысқан, монетаны соғу машинасы екінші монетаны тым ерте басып қалғандықтан кесілген монета, монетаға екі рет соғылған дөңгеп. Сонымен қатар, мерзімі өтіп кеткен, мысалы 1942/41 жылғы монеталар да қателі монеталар саналады.

Тіл білімі

Қолданбалы лингвистикада қате – екінші тілді үйренушінің тілдің нақты нұсқасының ішкі ережелерінен туындайтын қасақана жасалмаған бұрылыс. Мұндай қателердің себебі – оқушының мақсатты тілдің дұрыс ережелерін білудегі жетіспеушілік. Лингвистикалық тұрғыдан қателер (жүйелі қателер) мен қателіктер (сөйлеу кезіндегі қателер) арасында айқын айырма жасалады, олар бірдей қарастырылмайды. Екінші тілді үйрену зерттеу тарихында оқушылардың қателерін зерттеу лингвистер үшін басты зерттеу саласы болды.

Медицина

Медициналық қателік – күтімнің алдын алуға болатын жағымсыз салдары ("иатрогенез"), ол пациентке көрінетін немесе зиян келтіретін болсын, болмасын. Бұл аурудың, жарақаттың, синдромның, мінез-құлқының, инфекцияның немесе басқа да аурудың қате немесе толық емес диагнозын немесе емдеуін қамтуы мүмкін. Медицинадағы "қателік" сөзі пациенттерге зиян келтіретін барлық клиникалық жағдайларды белгілеу үшін қолданылады. Медициналық қателіктер көбінесе денсаулық сақтаудағы адамдардың қателіктері деп сипатталады. Бұл медициналық қателік немесе адам қателігі, егер медициналық қызметкер тиісті емес емдеу әдісін таңдаса, дұрыс әдісті дұрыс орындамаса немесе КТ суретін дұрыс оқымаса туындайды дейтін медицинада қолданылатын бір анықтама бар. Анықтама талқылауға мұқтаж деп айтылады. Мысалы, жансақтау бөлімшесіндегі дәрігерлердің қол гигиенасын сақтауына қатысты зерттеулер көрсеткендей, бұл көрсеткіш 19%-дан 85%-ға дейін ауытқиды. Ем берушілердің тиісті күтім әдісін дұрыс орындамауынан, қол гигиенасының белгілі қауіпсіздік стандарттарын сақтамауынан туындаған инфекциялардан болатын өлім-жітімді жазықсыз жазатайым оқиғалар немесе қателіктер деп қарау қиын. Медициналық қателіктердің түрлері көп, олар шағыннан бастап ауырға дейін болады, ал себеп-салдар байланысы көбінесе анықталмайды. Медициналық қателіктерді жіктеу үшін көптеген таксономиялар бар.