Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Уақытты өлшейтін бастапқы нүкте.
Reference point from which time is measured
Хронология мен кезеңдемеде, эпоха немесе бастапқы эпоха – нақты бір күнтізбелік дәуірдің басы ретінде таңдалған уақыт мезеті. "Эпоха" уақытты өлшеуге арналған бастапқы нүкте қызметін атқарады. Эпоханың мезеті әдетте сәйкестік немесе сол эпохадан түсінілетін қағидаларды ұстану арқылы анықталады. Эпоханың сәті немесе күні көбінесе нақты, айқын өзгеріс оқиғасы – эпохалық оқиға арқылы белгіленеді. Егер өзгеріс біртіндеп болса, эпохалық критерий орындалған мезет шешуші нүкте ретінде таңдалады.
In chronology and periodization, an epoch or reference epoch is an instant in time chosen as the origin of a particular calendar era. The "epoch" serves as a reference point from which time is measured. The moment of epoch is usually decided by congruity, or by following conventions understood from the epoch in question. The epoch moment or date is usually defined from a specific, clear event of change, an epoch event. In a more gradual change, a deciding moment is chosen when the epoch criterion was reached.
Қазіргі заманға дейінгі дәуірлер
Йоруба күнтізбесі (Kọ́jọ́dá) 8042 жылды б.з.д. деп белгілейді, бұл жыл Обатала құдайы Иле-Ифе қаласын құрған, сонымен қатар жердің жаратылуы ретінде қарастырылады. Anno Mundi (дүние жаратылғаннан бергі жылдар) Византия күнтізбесінде қолданылады (б.з.д. 5509 жыл). Anno Mundi (дүние жаратылғаннан бергі жылдар) еврей күнтізбесінде де қолданылады (б.з.д. 3761 жыл). Мезоамерикалық Ұзақ санау күнтізбесі төртінші әлемнің 3114 жылғы жаратылуын пайдаланады. Олимпиадалар – ежелгі грек дәуірі, Олимпиада ойындары арасындағы төрт жылдық кезең, б.з.д. 776 жылдан басталады. Ab urbe condita ("қала іргесі қаланғаннан бері"), Рим империясы кезеңінің рим күнтізбелерінде белгілі бір дәрежеде қолданылған (б.з.д. 753 жыл). Буддистік күнтізбелер көбінесе б.з.д. 544 жылды (Будданың паринирванасының күні) эпоха ретінде қолданады. "Гинду күнтізбесі" термині бірнеше дәстүрлі үнді күнтізбелерін білдіруі мүмкін. Гиндуизм эпохасының көрнекті мысалы – Викрам Самват (б.з.д. 58 жыл), ол қазіргі уақытта Непал және Бангладештің ұлттық күнтізбесі ретінде де қолданылады. Юлиан және Григориан күнтізбелерінде Исаның дүниеге келуі (6 ғасырда Дионисий Экзигус есептегендей) эпоха ретінде пайдаланылады. (Кейінгі зерттеулер бұл сәт Исаның туған күнінің ең жақсы бағасынан шамамен төрт жыл кейін болғанын көрсетті.) Бұл эпоха Юлий Цезарь жасағаннан кейін ұзақ уақыт өткен соң Юлиан күнтізбесіне ретроспективті түрде қолданылды. Ислам күнтізбесінің эпохасы – Хижра (622 жыл). Бұл күнтізбедегі жыл санағы күн жыл санағына қатысты өзгереді, себебі күнтізбе толығымен айлық: оның жылы 12 айдан тұрады, сондықтан күн жылдан он немесе он бір күн қысқа. Бұл күнтізбе "айлық жылдарды" Anno Hegiræ (Хижра жылынан) немесе AH деп белгілейді. Бұл күнтізбе сунниттік ислам және оған байланысты бағыттарда қолданылады. Иранның ресми күнтізбесінің эпохасы да Хижра, бірақ ол күн күнтізбесі; әр жыл Солтүстік көктемгі күн мен түннің теңелуінен басталады. Бұл күнтізбе шииттік ислам және оған байланысты бағыттарда қолданылады.
The Yoruba calendar (Kọ́jọ́dá) uses 8042 BC as the epoch, regarded as the year of the creation of Ile Ife by the god Obatala, also regarded as the creation of the earth. Anno Mundi (years since the creation of the world) is used in the Byzantine calendar (5509 BC). Anno Mundi (years since the creation of the world) as used in the Hebrew calendar (3761 BC). The Mesoamerican Long Count Calendar uses the creation of the fourth world in 3114 BC. Olympiads, the ancient Greek era of four year periods between Olympic Games, beginning in 776 BC. Ab urbe condita ("from the foundation of the city"), used to some extent by Roman calendars of the Roman imperial period (753 BC). Buddhist calendars tend to use the epoch of 544 BC (date of Buddha's parinirvana). The term Hindu calendar may refer to a number of traditional Indian calendars. A notable example of a Hindu epoch is the Vikram Samvat (58 BC), also used in modern times as the national calendars of Nepal and Bangladesh. The Julian and Gregorian calendars use as epoch the Incarnation of Jesus as calculated in the 6th century by Dionysius Exiguus. (Subsequent research has shown that this moment is about four years after the best estimate for the date of birth of Jesus.) This epoch was applied retrospectively to the Julian calendar, long after its original creation by Julius Caesar. The epoch of the Islamic calendar is the Hijra (AD 622). The year count in this calendar shifts relative to the solar year count, as the calendar is purely lunar: its year consists of 12 lunations and is thus ten or eleven days shorter than a solar year. This calendar denotes "lunar years" as Anno Hegiræ ([since] the year of the Hijra) or AH. This calendar is used in Sunni Islam and related sects. The epoch of the official Iranian calendar is also the Hijra, but it is a solar calendar; each year begins at the Northern spring equinox. This calendar is used in Shia Islam and related sects.
Қазіргі заман
Бахаи күнтізбесі бабтың дінін жариялаған жылының (1844 ж.) көктемгі күн мен түн теңелуінен басталады. Жылдар 19 жылдық вахидтерге және 361 (19×19) жылдық куль и шайға топтастырылады. 1888 жылы Таиландта патша Чулалонгкорн 1782 жылғы 6 сәуірде Бангкок қаласының құрылысынан басталатын Ұлттық тай дәуірі туралы жарлық шығарды. 1912 жылы Жаңа жылды 1 сәуірге көшірді. 1941 жылы премьер-министр Пхибунсонгхрам б.з.б. 543 жылдан жыл санауды бастауды шешті. Бұл Тайландтың будда дәуірін пайдаланатын күн күнтізбесі. Осы дәуірден басқа, ол Григориан күнтізбесімен сәйкес келеді. Француз Республикасының күнтізбесінде, француз үкіметі 1793 жылдың соңынан шамамен он екі жыл бойы қолданған күнтізбеде, бастапқы нүкте "Республикалық дәуірдің" басталуы – 1792 жылғы 22 қыркүйек (Француз Бірінші Республикасы жарияланған күн, Конвент Ескі Режимді жойғаннан кейін бір күн өткен соң). 1957 жылы енгізілген Үндістанның ұлттық күнтізбесі Сака дәуірін (78 ж.) ескереді. Тайвань және оның алдыңғы елдерінің шенеуніктері қолданатын Мингуо күнтізбесі 1912 жылғы 1 қаңтардан басталады, ол Цин империясын құлатқан Синьхай революциясынан кейінгі алғашқы жыл. Солтүстік Корея 1912 жылды (= Джуче 1) – өзінің негізін қалаушы Ким Ир Сеннің туған жылын бастап санау жүйесін қолданады. Фашистік дәуір 1922 жылы Муссолинидің Римге жасаған жорығынан басталады және Бенито Муссолинидің фашистік режиміне бағынған елдерде ғана қолданылды. Ол 1945 жылы Италия Социалдық Республикасының құлауынан кейін тоқтатылды. Радиокөміртектік жас анықтау үшін жылдарды санаудың ғылыми «Осы уақытқа дейінгі» жүйесінде анықтама күні 1950 жылғы 1 қаңтар болып табылады (бірақ радиокөміртектік жас анықтаудың шектеулі дәлдігіне байланысты нақты 1 қаңтар күні қажет емес). Эркін зияткерлердің әртүрлі ұйымдары өздерінің құжаттарын масондық дәуірге сәйкес, мысалы, Anno Lucis (A. L.) бойынша даталау үшін әртүрлі жылдарды таңдайды. Голоцен күнтізбесі геологиялық уақыт шкаласында Голоцен дәуірінің басталуы ретінде б.з.б. 10000 жылды пайдаланады.
The Bahá'í calendar is dated from the vernal equinox of the year the Báb proclaimed his religion (AD 1844). Years are grouped in Váḥids of 19 years, and Kull i Shay of 361 (19×19) years. In Thailand in 1888 King Chulalongkorn decreed a National Thai Era dating from the founding of Bangkok on April 6, 1782. In 1912, New Year's Day was shifted to April 1. In 1941, Prime Minister Phibunsongkhram decided to count the years since 543 BC. This is the Thai solar calendar using the Thai Buddhist Era. Except for this era, it is the Gregorian calendar. In the French Republican Calendar, a calendar used by the French government for about twelve years from late 1793, the epoch was the beginning of the "Republican Era", September 22, 1792 (the day the French First Republic was proclaimed, one day after the Convention abolished the Ancien Regime). The Indian national calendar, introduced in 1957, follows the Saka era (AD 78). The Minguo calendar used by officials of Taiwan and its predecessor dates from January 1, 1912, the first year after the Xinhai Revolution, which overthrew the Qing Empire. North Korea uses a system that starts in 1912 (= Juche 1), the year of the birth of its founder Kim Il Sung. The Fascist Era dates to Mussolini's March on Rome in 1922, and was in use only in countries under hegemony of the Fascist regime of Benito Mussolini. It has been defunct since the fall of the Italian Social Republic in 1945. In the scientific Before Present system of numbering years for purposes of radiocarbon dating, the reference date is January 1, 1950 (though the specific date January 1 is quite unnecessary, as radiocarbon dating has limited precision). Different branches of Freemasonry have selected different years to date their documents according to a Masonic era, such as the Anno Lucis (A. L.). The Holocene calendar uses 10,000 BC as the epoch, the beginning of the Holocene epoch on the geological time scale.
Жаңбырлы кезеңдер
Жапондық ресми жүйе жылдарды қазіргі императордың таққа отыруынан бастап санайды, ал таққа отырған жылды бірінші жыл деп есептейді. 1912 жылға дейін Қытайда да осындай жүйе болған, ол императордың таққа отыру жылына негізделген (мысалы, 1911 жыл – Сюантонг дәуірінің үшінші жылы). 1912 жылы Қытай Республикасы құрылғаннан кейін республикалық санау жүйесі енгізілді. Тайваньда оқиғаларды республикалық санау бойынша даталау әлі де жиі қолданылады. Қытай Халық Республикасы 1949 жылы (Қытай Республикасының 38-ші жылы) жалпыға ортақ күнтізбеге көшті.
The official Japanese system numbers years from the accession of the current emperor, regarding the calendar year during which the accession occurred as the first year. A similar system existed in China before 1912, being based on the accession year of the emperor (1911 was thus the third year of the Xuantong period). With the establishment of the Republic of China in 1912, the republican era was introduced. It is still very common in Taiwan to date events via the republican era. The People's Republic of China adopted the common era calendar in 1949 (the 38th year of the Chinese Republic).
Басқа қолданбалар
Эпоха – есептеу техникасында мәліметтердің нөлге тең болатын уақыт. Мысалы, Unix уақыты 1970 жылдың 1 қаңтарындағы 00:00:00 UTC-ден бергі секундтар саны ретінде көрсетіледі, секундалық түзетулер ескерілмейді. Астрономиядағы эпоха – орбиталар мен олардың координаттарын есептеуде дәйектестікті қамтамасыз ету үшін қолданылатын эталондық уақыт. Көбінесе қолданылатын астрономиялық эпоха – J2000, ол 2000 жылдың 1 қаңтарындағы жер уақыты бойынша түскі сағат. Геохронологияда эпоха – әдетте ондаған миллион жылға созылатын уақыт кезеңі. Қазіргі эпоха – голоцен.
An epoch in computing is the time at which the representation is zero. For example, Unix time is represented as the number of seconds since 00:00:00 UTC on 1 January 1970, not counting leap seconds. An epoch in astronomy is a reference time used for consistency in calculation of positions and orbits. A common astronomical epoch is J2000, which is noon on January 1, 2000, Terrestrial Time. An epoch in Geochronology is a period of time, typically in the order of tens of millions of years. The current epoch is the Holocene.