Кіріспе

Жылдың жергілікті жағдайлары қалыпты өсімдік өсуіне мүмкіндік беретін кезеңі. Маусым – ауа райы, экология және күн сәулесінің мөлшерінің өзгеруімен сипатталатын жылдың бөлігі. Өсу маусымы – жылдың осы бөлігі, онда жергілікті жағдайлар (яғни жауын-шашын, температура, күн сәулесі) қалыпты өсімдік өсуіне жағдай жасайды. Әрбір өсімдік немесе егін өзінің генетикалық бейімделуіне байланысты белгілі бір өсу маусымына ие болғанымен, өсу маусымдарын әдетте макроаймақтық жіктемелерге топтастыруға болады. Жердің осінің қисайғандығы бүкіл әлемдегі өсу маусымдарына әсер етеді.

География

Географиялық жағдайлар кез келген аймақтың өсу маусымына маңызды әсер етеді. Ен жатыстығы – өсу маусымының ұзақтығын анықтайтын басты факторлардың бірі. Экватордан алшақтаған сайын, күннің аспандағы бұрышы төмендейді. Осының салдарынан күн сәулесі тікелей түспейді және күн бұрышының төмен болуы көктем айларында топырақтың қызуына көбірек уақыт қажет етеді, сондықтан өсу маусымы кешігіп басталады. Тағы бір фактор – биіктік. Жоғары биіктікте температура төмен болады, бұл бірдей ендіктегі төмен жатқан аймақтармен салыстырғанда өсу маусымын қысқартады.

Солтүстік Америка

Құрама Штаттардың континенттік бөлігі АҚШ-тың Канадамен шектесетін жеріндегі 49° солтүстік ендігінен басталып, АҚШ-тың Мексикамен шектесетін жеріндегі 25° солтүстік ендігіне дейін созылады. Канаданың көпшілік халқы қоныстанған аймақтар 55-ші параллельдің оңтүстігінде орналасқан. 45-ші параллельдің солтүстігінде өсу маусымы әдетте 4-5 айға созылады, сәуірдің соңында немесе мамырдың басында басталып, қыркүйектің соңына немесе қазанның басына дейін жалғасады, жылу жаз бен суық қысқа, қарлы боранға толы ауа-райымен сипатталады. 30-шы параллельдің оңтүстігінде көптеген аймақтарда жаз ыстық, қыс жұмсақ болады, өсу маусымы жыл бойына созылады. Бұршақ, салат және шпинат сияқты салқын маусымдық дақылдар күзде немесе қыстың соңында, ал бұршақ және жүгері сияқты жылу маусымдық дақылдар қыстың соңында немесе ерте көктемде егіледі. Шөлді Оңтүстік-Батыста өсу маусымы тиімді түрде қыста, қазаннан сәуірге дейін жалғасады, себебі жаз айларында ең жоғары температура және құрғақ жағдайлар басым болады, бұл осы ортаға бейімделмеген өсімдіктер үшін қолайсыз. Қызанақ және қарбыз сияқты кейбір дақылдар субтропиктік немесе тропиктік аймақтарда пайда болған. Осылайша, оларға ыстық ауа-райы және сегіз ай немесе одан да ұзақ өсу маусымы қажет. Суық климатты аймақтарда, оларды тікелей топыраққа себу мүмкін болмаған жағдайда, осы өсімдіктер әдетте жылыжайда үй ішінде өсіріліп, көктемнің соңында немесе жаздың басында көшеттеледі.

Еуропа

Пиреней, Альп және Оңтүстік Карпат таулары Еуропаны екі аймаққа бөліп тұрады. Оңтүстік Еуропа және Жерорта теңізі көбінесе 45-ші параллельдің оңтүстігінде жатыр. Өсімдік өсу маусымы алты ай немесе одан да ұзаққа созылады, ал климат қайнар жаз бен жұмсақ қысқа сипатталады. Жауын-шашын негізінен қазан мен наурыз айлары аралығында жауады, ал жаз құрғақ болады. Еуропаның оңтүстік бөлігінде өсімдік өсу маусымы жыл бойына созылуы мүмкін. Жерорта теңізі аралдарындағы өсімдіктер салыстырмалы түрде жылы қысқа байланысты көбінесе мәңгі жасыл болады. Солтүстік және Орталық Еуропа 45-ші параллельден солтүстікке қарай Арктикалық шеңберден өтеді. Күн бұрышының төмен болуына байланысты өсімдік өсу маусымы қысқа, әдетте Скандинавия мен Ресейдің таулы аймақтарында бес айдан үш айға дейін созылады. Атлантикалық жағалаудағы климат ылғалды мұхит ауасының әсерінен айтарлықтай жұмсақ, сондықтан қыстар салыстырмалы түрде жылы болады және мұз немесе қар сирек түседі. Жаз да жұмсақ болғандықтан, жүгері сияқты жылуды жақсы көретін өсімдіктер Солтүстік-Батыс Еуропада көбінесе өспейді. Ішкі аймақтарда қыс суықтап кетеді. Скандинавия мен Солтүстік Ресейдің кейбір аймақтарында өсімдік өсу маусымы қысқа болса да, жазғы күндізгі уақыттың ұзақтығы (17 сағат немесе одан да көп) өсімдіктерге қарқынды өсуге мүмкіндік береді.

Тропиктер мен шөлдер

Кейбір жылы климаттарда, мысалы тропикалық саванна климатында (Aw), ыстық жартылай шөлді климатында (BSh), ыстық шөл климатында (BWh) немесе Жерорта теңізі климатында (Cs), өсу маусымы судың қолжетімділігімен шектеледі, ал құрғақ маусымда өсім өте аз болады. Салқын климаттан өзгеше, онда қар немесе топырақтың қатуы өсімдік өсуіне көбінесе еңсерілмейтін кедергі келтіреді, ыстық климатта салқын және/немесе ылғалды аймақтардан сумен суару арқылы өсу маусымын едәуір ұзартуға болады. Бұл тіпті суарусыз тек шөлге төзімді өсімдіктер өсе алатын жерлерде жыл бойы өсуге мүмкіндік береді. Тропикалық аймақтарда өсу маусымы қатты жаңбырдың кезеңдерімен, яғни жаңбырлы маусыммен тоқтатылуы мүмкін. Мысалы, Колумбияда кофе өсіріледі және оны жыл бойы жинауға болады, онда жаңбырлы маусым байқалмайды. Дегенмен, Индонезияда, тағы бір ірі кофе өндіруші аймақта, олар осы жаңбырлы маусымды бастан кешіреді және кофе бұршақтарының өсуі тоқтатылады.