Кіріспе

Чарльз Нельсон Райли (13 қаңтар 1931 – 25 мамыр 2007) – американдық комедия актері және актер, режиссер, драма сабақтарын оқытушы. Ол сахнада, кинода және телевидениеде комедиялық рөлдерімен танымал болды. Рейли «Bye Bye Birdie», «Hello, Dolly!» және «Негізгі күш салмай-ақ бизнесте қалай табысқа жету керек» атты Бродвей қойылымдарының алғашқы құрамында ойнады, соның ішінде мюзиклдегі ең үздік актер рөлі үшін «Тони» сыйлығын жеңіп алды. Оның телевизиялық жұмыстарына «The Ghost & Mrs. Muir» және «Match Game» кіреді. Оның өмірбаянына арналған «Save It for the Stage: The Life of Reilly» атты бір актерлік пьесасы 2006 жылы тәуелсіз фильмге бейімделді.

Ерте өмір

Рейли 1931 жылғы 13 қаңтарда Нью-Йорктегі Бронксте дүниеге келді. Оның әкесі ирландтық католик, ал анасы швед лютеран дінінде болған. Кішкентай кезінде ол қуыршақ театрын құрастырып, көңіл көтеруге ұнаған, ал анасы оған "мұны сахнаға қалдыр" деп жиі айтқан. 13 жасында ол 1944 жылы Коннектикут штатында болған Хартфорд циркінің өртінен аман қалды, сол өртте 167 адам қаза тапты. Одан кейін ол ешқашан көрермендер алдында отырудан қорқып жүрді. Оқиғаның салдарынан ол театрға сирек баратын, себебі үлкен адам көпшілігі оған сол күні болған оқиғаны еске түсіретін. "The Tonight Show" және басқа да телешоуларда, тіпті пьеса немесе қойылымның режиссері болғанда да, ол жұмысын алдын ала көру үшін үйдің артқы жағында немесе балкондағы шығу есігіне жақын отыруды қалаған. Бірде ол бас рөлдегі әйелдің костюмі өртенген еді (бірақ бұл эпизодты Джонни Карсонға айтқанда, Рейли оған "бірақ сіз білесіз, мұндай жағдайлардың бәрі жақсы аяқталады" деп сендірді). Ол операны ұнататындықтан, опера әншісі болуды армандаған. Харт музыка мектебіне дауыс шебері мамандығы бойынша түсті, бірақ үлкен мансапқа ие болу үшін өзінде жеткілікті дауыстық талант жоқ екенін түсінген соң, бұл жолдан бас тартты. Дегенмен, опера өмір бойындағы құмарлығы болып қалды және ол опера тақырыбындағы радио бағдарламаларына, соның ішінде Метрополитен Опера радио хабарларына жиі шақырылып тұрды. Ол Чикаго опера театры, Даллас операсы, Портленд операсы, Сан-Диего операсы және Санта-Фе операсы үшін опералық қойылымдарға жетекшілік етті. Ол опера әншілері Рене Флеминг, Род Гилфри, Роберта Петерс және Айлин Фарреллмен жақын дос болды.

Сахна

Рейли өзінің кинодебютын Элиа Казан режиссерлік жасаған «Көпшіліктегі бір бет» (1957) фильмінде эпизодтық рөлде ойнады, бірақ оның мансабының басы сахнада өтті. Ол 1950 жылдары Канзас-Ситидегі (Миссури штаты) Starlight театрында бірнеше жазғы маусымдар бойы комедиялық рөлдерде тұрақты өнер көрсетті. Рейли көптеген Бродвейден тыс қойылымдарда ойнады. Оның үлкен мүмкіндігі 1960 жылы Бродвейдегі «Бай-бай, құс» (Bye Bye Birdie) қойылымының сәтті өтуімен келді. Бұл жаңашыл мюзиклде Рейли сахнада шағын рөл орындады және Дик Ван Дайктің басты рөлінің дублері/қосалқысы болды. 1961 жылы Рейли Пулитцер сыйлығына ие болған «Іскерлікте сәтті болудың жолдары» (How to Succeed in Business Without Really Trying) мюзиклінің алғашқы актерлік құрамында болды. Бад Фрамп рөлін керемет сомдағаны үшін Рейли 1962 жылы мюзиклдегі ең үздік актер үшін «Тони» сыйлығын жеңіп алды. 1964 жылы Рейли тағы бір сәтті Бродвей қойылымы – «Сәлем, Долли!» (Hello, Dolly!) қойылымының алғашқы актерлік құрамында болды. Корнелиус Хакл рөлін сомдағаны үшін Рейли мюзиклдегі екінші пландағы рөлдегі актерлік өнері үшін «Тони» сыйлығына екінші рет ұсынылды. Ол жанды және сенімді ток-шоу қонағы болды және «The Tonight Show» бағдарламасы түсірілетін Бербанк студиясына жақын жерде тұрды, сондықтан ол жиі кешіккен немесе студияға уақытында келмеген қонақтардың орнын соңғы сәтте алмастыруды сұрады. «Match Game '74» бағдарламасын түсіріп жүргенде Рейли қысқа уақытқа «Гамбургерлер» (1974) фильмін түсіруге және Нил Саймонның «Құдайдың сүйіктісі» (God's Favorite) пьесасында (1974 жылдың желтоқсанынан 1975 жылдың наурызына дейін) ойнауға кетті. 1975-1976 жылдары ол Джонатан Харриспен бірге «Крокодил ағаның блогы» (Uncle Croc's Block) атты тағы бір тірі экшн балалар бағдарламасында ойнады. Ол 1984 жылы «Body Language» ойынына шақырылған жұлдызды қонақ болды, оның ішінде Люсиль Боллмен бір апта, ал Одри Ландерспен тағы бір апта бірге болды.

Кейінгі мансап

1976 жылдан бастап Райли негізінен теледидар мен театр үшін актерлік шеберлік пен режиссурадан сабақ берді, соның ішінде Джули Харриске режиссура жасады (онымен бірге ол 1965–66 жылдары «Көкжайлы» фильмінде ойнаған), ол Уильям Люсдің «Амхерст сұлулығы» атты Бродвей пьесасында Эмили Дикинсон рөлін сомдады. 1979 жылы Бродвейде Айра Левиннің «Брейк а Лег» пьесасын қойды. Өткен жылы Левиннің «Deathtrap» пьесасының табысқа ие болғанына қарамастан, «Break a Leg» бір көрсетілімнен кейін жабылды. Бірнеше күннен кейін Райли «Tonight Show» бағдарламасына қатысып, әзілдеп, шоудың сәтсіздігі туралы ұзақ сөйледі: «Осылайша [пьеса] алты жыл, сегіз жыл немесе екі сағат бес минутқа созылуы мүмкін». 1997 жылы Райли Джули Харристің басты рөлде ойнаған «Джин ойыны» пьесасының жаңа қойылымы үшін «Тони» сыйлығының «Үздік режиссер» номинациясына ие болды. 1990 жылы «Evening Shade» телесериалының бірнеше бөлімдерін режиссерлік етті. Рейли 1990-шы жылдары «The Drew Carey Show», «The Larry Sanders Show», «Family Matters», «Second Noah» телесериалдарында эпизодтық рөлдерде ойнады, сондай-ақ «The X Files» («Jose Chung's From Outer Space»), «Millennium» («Jose Chung's Doomsday Defense») телесериалдарында эксцентрикалық жазушы Хосе Чанг рөлінде, ал кейде Том Кенни оны алмастырғанға дейін «SpongeBob SquarePants» анимациялық сериалында Dirty Bubble дауысы ретінде пайда болды. Райли 1998 және 1999 жылдары «The Drew Carey Show» және «Millennium» телесериалдарындағы рөлдері үшін «Эмми» сыйлығына ұсынылды. Райли Герберт Бергхофтың құрған және Бергхоф пен оның әйелі, әйгілі сахна актрисасы Ута Хаген әйгілі еткен HB Studio актерлік студиясында ұзақ жылдар бойы актерлік шеберлігінен сабақ берді. Оның актерлік студенттері Лили Томлин, Бетт Мидлер және Гэри Бургофф болды. Рейли Дон Блуттың үш фильмінде дауыстау рөлінде ойнады: 1989 жылы «All Dogs Go to Heaven» фильмінде Killer, 1991 жылы «Rock a Doodle» фильмінде Hunch, ал 1994 жылы «A Troll in Central Park» фильмінде Король Льорт рөлінде. Әр фильмде ол ақырында түзетілген жаман қақтығыстың ақылы жетпейтін серігін сомдады.

Жеке өмір

1970 және 1980 жылдары Рейлидің журналдардағы және газеттердегі баяндамаларында оның жеке өмірі жайлы ештеңе айтылмады. «Match Game» тоқтатылғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң, ол 2000 жылдың шілде айында «Save It for the Stage: The Life of Reilly» атты бір актерлік көрсетілімінде өзінің гомосексуалдығын ашты. Сол дәуірдегі актер және ойын-шоудың тұрақты қатысушысы Пол Линд сияқты, Рейли камера алдында үнсіз болғанымен, экранда кемпи (campy) бейнесінің белгілерін көрсетті. «Match Game» эпизодтарының көптеген бөлімдерінде ол «YO!» деп қысқа дауыспен айту арқылы өзін-өзі пароди жасады, «Чак» деген лақап атын қолданып, өзін «еркек» (butch) деп сипаттады. Ойын-шоу мансабы аяқталғаннан кейін көп жыл өткен соң, ол 2002 жылы «Entertainment Tonight» берген сұхбатында Чак туралы әзілдерін түсіндіру қажеті жоқ екенін және ол ешқашан ешкімнен гомосексуализмін жасырмағанын айтты. Патрик Хьюз, декоратор және костюмер, Рейлидің серігі болды; екеуі «Battlestars» ойын-шоуында Рейли қатысқан кезде сахна артында танысты, бірақ олардың қарым-қатынасы жарияланбады. Олар Беверли-Хиллсте бірге тұрды. Рейли актриса Элизабет Алленмен бірнеше «Tattletales» ойын-шоу эпизодтарында жұп ретінде пайда болды, бірақ олардың «қарым-қатынасы» эфирде талқыланбады. Рейли АҚШ Жағалау күзетімен байланысты болды және кем дегенде екі фильмді олармен бірлесіп түсірді. Ол «Match Game» бағдарламасында панель мүшесі ретінде Ұлттық қауіпсіз қайық жүзу апталығын үнемі жарнамалады. Рейли 2007 жылдың 25 мамырында, Ұлттық қауіпсіз қайық жүзу апталығының соңғы күнінде қайтыс болды. Телевизиялық мансабының гүлденген кезеңінде шашы толық болғандай көрінгенімен, Рейли шындығында шашы жоқ еді және 1970 және 1980 жылдары көптеген қоғамдық оқиғаларда парик киді. «Match Game '74» түсірілімі кезінде, Рейли Нью-Йорк қаласына барып паригін түзетуге мәжбүр болғанда, оның паригі әзілге айналды. Бірнеше эпизодты түсіру кезінде Рейлидің әртүрлі бас киімдерін кигені байқалды, өйткені оның паригі Нью-Йоркте оны күтіп тұрды. Бұл «Match Game» бағдарламасында оның шашы туралы ұзаққа созылған әзілдердің бастауы болды. 1990 жылдардың соңында ол паригінен бас тарды және барлық келесі қоғамдық іс-шараларында шашы жоқ күйде пайда болды. Ол бұл тәжірибені «The Life of Reilly» атты сахналық қойылымында бейнеледі. Рейли «The Life of Reilly» фильмін түсіру кезінде тыныс алу проблемаларына тап болды және 2004 жылы түсірудің соңғы күнінен кейін режиссерлік және актерлік қызметтен зейнеткерлікке шықты. Фильмнің премьерасы 2006 жылдың наурызында «South by Southwest» кинофестивалінде өтті, ал Рейлидің фильмдегі актерлік шеберлігі жоғары бағаланды. Ол ауруына байланысты «South by Southwest» кинофестивалінде жеке қатысуын тоқтатты, ал фильмнің премьерасына дейін ол ауруханаға жатқызылды. Рейли 2007 жылдың 25 мамырында UCLA медициналық орталығында пневмонияның асқынуынан қайтыс болды, оның денесі кремацияланды. Сол күні «Game Show Network» Рейлиге арналған бағдарламалар тізімін ұсынды, оның «Match Game» ойын-шоуының ең қызықты эпизодтарын көрсетті.

Фильм

Жыл Атауы Рөл Ескермелер 1957 "Адамдар арасындағы бір бет" Белгісіз Кредиттелмеген 1967 "Жолбарыс табыс табады" Тіркеуші 1984 "Cannonball Run II" Дон Каннелони 1987 "Желдің сыбыры" Мистер Тод дауысы; телефильм "Body Slam" Вик Карсон Тікелей видеоға шығарылған 1989 "Барлық иттің жұмақтың жолы" Қатіл дауысы 1991 "Rock a Doodle" Хунч 1994 "Орталық саябақтағы тролль" Ллорт 1997 "Ойыншықтар еліндегі сәбилер" Хэмпти-Думпти 1998 "Барлық иттің Рождестволық әні" Қатіл дауысы; тікелей видеоға шығарылған "Майдың бірінші күні" Динги 2002 "Gaydar" Винсент аға қысқаметражды фильм 2006 "Том және Джерри: Мені қозғай гөр" Қызыл попугай Стен дауысы; тікелей видеоға шығарылған 2007 "Рейлидің өмірі" Өзі / Архивтік кадрлар Документалды фильм; өлімнен кейін шығарылған

Сахна

Жыл Атауы Рөл Ескертулер 1960 61 Bye Bye Birdie Мистер Хенкель / Альберт Петерсонның қатысушысы 1961 65 Базнеске қалай тырыспастан табысқа жету керек Бад Фрамп 1964 70 Сәлем, Долли! Корнелиус Хакл 1965 66 Аспан қыртысы Роджер Саммерхилл 1968 Жеке өмірлер Режиссер 1974 75 Құдайдың сүйіктісі Сидни Липтон 1976 Амхерст сұлулығы Режиссер 1979 Аяқ сынды 1980 Шарлотта Йозиас фон Штайн 1987 88 Нерд Режиссер 1994 Иерусалимдегі жер аударылу Уильямстаун театр фестивалінде Джули Харрис және Дэннис Буцикариспен бірге Режиссер 1997 Джин ойыны Режиссер

Теледидар

1962 жыл, атау, рөл, жазбалар 54-ші машина, қайдасың? Хилтон Хартфорд Харлоу Эпизод: "1 тамыздағы орналасу" 1963 Патти Дьюк Шоу жаттықтырушы Коглан Эпизод: "Жеңімпаз батыр" 1968-70 Жұлдыз және Мьюр ханым Клеймор Грегг Негізгі рөл, 50 эпизод 1969-70 Бұл екі ойын шоуы 1970 Бұл Люси Эльрой П. Кланк Эпизод: "Люси крестонос" 1971-72 Арни Рэнди Робинсон 8 эпизод 1971-73 Лидсвилл Хорацио Дж. Худу Негізгі рөл, 17 эпизод 1973 $10,000 Пирамида Белгілі қонақ Шэни Уоллиспен ойнайды 1973-74 Білмейтін болу пайдалы Радио шоуы Тұрақты қатысушы 1973-82, 1990-91 Ойын матчтары Ойын шоуы 1975-76 Крок ағаның блогы Крок ағаның дауысы Негізгі рөл, 30 эпизод 1979-82, 1984-89, шамамен Пароль Плюс және Супер Пароль Ойын шоулары 1980-82 Флинтстоун комедиялық шоуы Франк Фрэнкенстоун Негізгі рөл, 18 эпизод 1982 Мадамның үйі Өзі Эпизод: "Қызарып қалған келін" 1983-84 Матч Ойын Голливуд Квадраттары Сағаттық ойын шоуы 1984-85 Дене тілі 1988-89 Сүйіктілер Ойын шоуы 1992 Гуф Троп Голландтық Шпакл дауысы Эпизод: "Шын емес жылжымайтын мүлік" Әйелдерді жобалау Өзі Эпизод: "Л. А. Оқиғасы" 1992-93 Ғарыш Мысықтары D.O.R.C. (Мысықтардың бақытсыз билеушісі) Дауысы Негізгі рөл, 13 эпизод 1993 Rugrats Эдмунд Хейнс Дауысы Эпизод: "Ойын Шоу Диди" The Pink Panther Жюльс Паротт Дауысы Негізгі рөл, 60 эпизод 1996 Ларри Сандерс Шоуы Өзі Эпизод: "Бәрі Ларриді жақсы көреді" The X Files Жозе Чанг Эпизод: "Жозе Чанг ғарыштан келді" Family Matters Мырза Вирланд Эпизод: "Бұлшық етке ие болу" 1996-99 Барлық Иттер Жұмаққа Барады: Серия Қаткіл Дауысы Негізгі рөл, 40 эпизод 1997 Millennium Жозе Чанг Эпизод: "Жозе Чангтың соңғы қорғанысы" 1998 Диснейдің Гераклы: Анимациялық Сериясы Патша Минос Эпизод: "Геракл және Минотавр" 1998-99 Дрю Кэри Шоуы Мырза Хатауэй Эпизодтар: "DrugCo", "Салон" 2001 Губка Боб Квадрат Шапандары Лас Көпіршік Дауысы Эпизод: "Суқұбыршы мен Барнаби Бой II"

Танымал мәдениетте

1985 жылы шыққан «Big Lizard in My Backyard» альбомы үшін Филадельфиялық панк-топ The Dead Milkmen «Serrated Edge» атты ән жазды, онда Райли Иисус фигурасы ретінде және оргияның орталық тұлғасы ретінде көптеген абсурдты жағдайларда еске алынады. 2001 жылы Райли «Saturday Night Live» бағдарламасында «Актерлер студиясының ішінде» скетчінің нысаны болды, оны Алек Болдуин сомдады. Кейінірек Болдуин сомдаған «30 Rock» сериалының «Генералиссимус» кейіпкері Джули Харрис пен Райли режиссерлік еткен «Амхерст сұлулығы» туралы айтады. 2008 жылы «Saturday Night Live» бағдарламасында «Match Game» пародиасында Фред Армисен Райлиге ұқсас кейіпкерді ойнады. Скетчте шоу түсірілімі алдында жүргізуші өлтірілгені анықталады; кейіннен полиция тергеуі кезінде ол Райли кейіпкерімен құпия гомосексуалды қарым-қатынаста болғаны белгілі болады. Болдуин «30 Rock» сериалының «Live from Studio 6H» эпизодында (Батыс жағалаудағы көрсетілім) Рейли рөлін қысқаша қайта сомдайды, ол Роуэн мен Мартиннің «Laugh In» пародиасындағы «әзіл қабырғасында» пайда болады. «Weird Al» Yankovic «CNR» атты әнді жазды, ол The White Stripes стилінде жасалған, интернеттегі Chuck Norris Facts феноменінің пародиасы арқылы Райлиді әжуалай карикатуралайды, мысалы, «екі тесік дөңгелекпен және сынған тізбекпен» Tour de France-ты жеңіп алуы немесе «әр күні Match Game жүргізушісін өзіне арқасында тасытқандығы» сияқты абсурдты жағдайлар суреттеледі. Бұл Янковичтің «Digital Internet Leaks» EP-сінің бөлігі болды және 2011 жылғы «Alpocalypse» CD-сіне енгізілді. Музыкалық бейнеролик JibJab 2009 жылдың 4 тамызында жарияланды. Янкович 2022 жылы түсірілген «Weird: The Al Yankovic Story» пародиалық өмірбаянының соңғы титрлерінде Райлиге тағы бір сілтеме жасады, ол Райлидің Янковичтің өмір бойына соққан қудалаушысы болғанын білдіреді. «The Life and Times of Tim» сериалының екінші маусымының бірінші эпизодында бір кейіпкер екінші кейіпкердің ойнаған рөлінен цитата келтіріп: «Мен Чарльз Нельсон Райлидің солай істегенін көрдім, ал сен одан да жақсы орындадың» дейді.