Кіріспе

Топырақ бетіне жабылатын материалдың қабаты.

Малч – топырақ бетіне жабылатын материалдың қабаты. Малч қолданудың себептері: топырақтың ылғалдылығын сақтау, топырақтың құнарлылығын және саулығын жақсарту, арамшөптердің өсуін азайту және аймақтың эстетикалық көрінісін жақсарту. Малч көбінесе, бірақ міндетті түрде емес, органикалық табиғатқа ие. Ол тұрақты (мысалы, пластик қаптама) немесе уақытша (мысалы, ағаш қабығының сынықтары) болуы мүмкін. Оны жалаңаш топыраққа немесе өсімдіктердің айналасына қолдануға болады. Тыңайтқыш пен компост құрттар мен басқа да организмдердің әрекеті арқылы табиғи түрде топыраққа сіңіріледі. Бұл әдіс коммерциялық егін өндірісінде де, бағбандарында да қолданылады және дұрыс қолданғанда топырақтың өнімділігін арттыра алады. Тірі малчқа мүк газон және басқа да жер жамылғылары жатады.

Қолданылуы

Көптеген материалдар малч ретінде қолданылады, олар топырақ ылғалын сақтау, топырақ температурасын реттеу, арамшөптердің өсуін тоқтату және эстетикалық мақсаттар үшін пайдаланылады. Олар топырақ бетіне, ағаштардың, жолдардың, гүлзарлардың айналасына, еңістердегі топырақ эрозиясын болдырмау үшін, сондай-ақ гүл және көкөніс дақылдары өсірілетін жерлерде қолданылады. Малч қабаттары қолданғанда әдетте 5-10 см тереңдікте болады. Малчты орналасқан өсімдіктердің айналасына кез келген уақытта қолдануға болады, бірақ мақсатына қарай жылдың әртүрлі уақытында қолдану ұсынылады. Өсу маусымының басында малч топырақты жылытуға көмектеседі, түнде жоғалатын жылуды сақтап қалады. Бұл кейбір дақылдарды ерте себуге және көшіруге мүмкіндік береді, сондай-ақ өсуді жеделдетеді. Малч жылу оқшаулағышы ретінде әрекет етеді. Маусым өркендеген сайын малч топырақ температурасын және ылғалдылығын тұрақтандырады, сондай-ақ тұқымнан өсетін арамшөптердің пайда болуын болдырмайды. Орташа климатта малчтың тиімділігі оны қолданған уақытқа байланысты. Күзде және қыста қолданғанда малч көктемде көпжылдық өсімдіктердің өсуін кешіктіреді және жылы күндерде қыста өсуге мүмкіндік бермейді, осылайша тоңудан зақымдануды азайтады. Малчтың топырақ ылғалдылығына тигізетін әсері күрделі. Малч топырақ пен атмосфера арасында булануды азайтатын қабатты құрайды. Дегенмен, малч аздаған жаңбырдан суды сіңіріп алып немесе топыраққа жетуіне кедергі келтіруі мүмкін, ал малчтың тым қалың қабаттары топырақтағы оттегінің мөлшерін азайтуы мүмкін. Малчтың пайдасын барынша арттыру және оның жағымсыз әсерін азайту үшін, оны көктемнің соңы мен жаздың басында қолдану ұсынылады, осы кезде топырақ температурасы жеткілікті деңгейге жетеді, бірақ топырақ ылғалдылығы әлі де жоғары болады.

Материалдар

Малч ретінде қолданылатын материалдар әртүрлі және бірнеше факторларға байланысты. Қолдану кезінде оның қолжетімділігі, құны, сыртқы түрі, топыраққа тигізетін әсері – химиялық реакциялар мен pH, беріктігі, жанғыштығы, ыдырау жылдамдығы, тазалығы ескеріледі. Кейбір материалдар арамшөп тұқымдарымен немесе өсімдік патогендерімен жұқтырылуы мүмкін. Мысалы, ұсақталған қабық, ірі қабық кесектері, арақ шаңдары, қабықшалар, ағаш сынықтары, ұсақталған газет, картон, жүн, мал тыңайтқышы және т.б. Бұл материалдардың көпшілігі тікелей компостинг жүйесі ретінде әрекет етеді, мысалы, мал шөп шабу машинасының кескіштері немесе жайма компостинг ретінде қолданылатын басқа да органикалық заттар. Компост: фитотоксикалық проблемалардың алдын алу үшін толық компостталған материалдар (гумус) қолданылады. Малч арқылы арамшөптердің таралуын болдырмау үшін тұқымсыз материалдарды пайдалану ұсынылады. Резеңке малч: қайта өңделген шина резеңкесінен жасалады. Пластикалық малч: егістер жұқа пластикалық қаптамадағы тесіктер арқылы өседі. Бұл әдіс кең ауқымды көкөніс өсіруде басым рольде, әр жыл сайын әлемде миллиондаған гектар жер пластикалық малчпен өңделеді. Пластикалық малчты кәдеге келтіру экологиялық проблема ретінде қарастырылады, бірақ биодеградацияланатын пластикалық малч та бар. Тас және қиыршық тас та малч ретінде қолданылуы мүмкін. Салқын климатта тастар сақтайтын жылу өсімдік өсу маусымын ұзартады. Америка Құрама Штаттарының кейбір аймақтарында, мысалы, Орталық Пенсильвания және Солтүстік Калифорнияда, тіпті өндірушілер мен дистрибьюторлар да малчты "танбарк" деп атайды. Бұл аймақтарда "мульча" сөзі көбінесе өте ұсақтанған танбарк немесе торф мохын білдіреді.

Ағаш шүберектері

Ағаш сынықтары – ағаш кесушілердің, коммуналдық қызметтер мен саябақтардың ағаш кесуінен туындайтын қосалқы өнім; олар көлемді қалдықтарды жою үшін қолданылады. Ағаш бұтақтары мен ірі сабақтары кескеннен кейін ірі болып келеді және кем дегенде үш дюйм қалыңдықтағы мульча ретінде қолданылады. Бұл сынықтар топырақтың ылғалдылығын сақтау, топырақтың температурасын реттеу және арамшөп өсуін басу үшін пайдаланылады. Топырақ бетіне жайылған ағаш сынықтары топырақтағы қоректік заттардың деңгейін және оған байланысты өсімдік жапырақтарын арттырады, ағаш сынықтары азотты байланыстырады деген қате түсінікке қарсы. Ағаш сынықтары көбінесе ағаштар мен бұталардың астында қолданылады. Жұмсақ сабақты өсімдіктердің жанында қолданғанда, сабақтың шіруіне немесе басқа да ауруларға жол бермеу үшін өсімдік сабағының айналасында мульчаланбаған аймақ қалдырылады. Олар жолдарды мульчалау үшін де жиі қолданылады, себебі оларды ағаш күтіміне жұмсалатын қаражаттан басқа қосымша шығынсыз өндіруге болады. Ағаш сынықтары әртүрлі түстерде болады. Woodchip mulch – пайдаланылған (өңделмеген) ағаштарды (әдетте, қаптау паллеттерді) қайта өңдеудің нәтижесінде туындайтын қосалқы өнім, олар ағаш қалдықтарын жоюға арналған. Бұл сынықтар топырақтың ылғалдылығын сақтау, топырақтың температурасын реттеу және арамшөп өсуін басу үшін қолданылады. Woodchip mulch көбінесе ағаштар, бұталар немесе кең аумақты егістерде қолданылады және ағаш сынықтарынан гөрі ұзаққа созылуы мүмкін. Сонымен қатар, көптеген адамдар woodchip mulch-ты әдемі деп санайды, себебі ол әртүрлі түстерде келеді. Ағаш сынықтарын ойын алаңдарына төсеуге арналған сынықтарға қайта өңдеуге болады, олар соққыны жұмсартатын ойын алаңдарының бетін жабу үшін қолданылады.

Қабық сынықтары

Ағаш ағаштарының сыртқы қабықты қабатынан әр түрлі өлшемдегі қабық сынықтары жасалады. Олардың мөлшері жұқа, тілімделген талшықтардан бастап ірі, кесектенген блоктарға дейін өзгереді. Ірі емес түрлері өте әдемі, бірақ олардың үлкен беті тез шіруына себеп болады. Көбінесе екі-үш дюйм қалыңдығындағы қабаттар қолданылады, қабық салыстырмалы түрде бейтарап және оның шіруі топырақ нитраттарын қажет етпейді. Қабық сынықтары түрлі-түрлі түстерде де кездеседі.

Саламды малч / далалық шөп / тұзды шөп

Құла мальчасы немесе дала шөбі немесе тұзды шөптер жеңіл және әдетте қысылған тюкте сатылады. Олар көкөніс бақшаларында және қысқы жабын ретінде қолданылады. Олар биоразлагаюшы және pH бойынша бейтарап. Олардың ылғалды ұстау және арамшөптерді бақылау қасиеттері жақсы, бірақ арамшөп тұқымдарымен ластануы мүмкін. Тұзды шөпте дала шөбіне қарағанда арамшөп тұқымдары аз кездеседі. Құла мальчасы да әртүрлі түстерде болуы мүмкін.

Қайың

Шырша ағаштарынан түсетін инелер шырша сабаны деп аталады. Ол түйірлерде қолжетімді. Шырша сабаны тартымды көрініске ие және ландшафтты безендіру мен бағдарламалауда қолданылады. Қолданғанда шырша инелері бір-бірімен тоқуға бейім, бұл сипаттама мульчаның тік беткейлерде нөсер суды ұстап тұруына көмектеседі. Бұл өзара байланысуға бейімділік және су бетінде қалуға қарсы тұру қасиеттері топырақ жабынын сақтау және топырақ эрозиясын болдырмау үшін қосымша артықшылықтар береді. Өзара байланысуға бейімділік мульча құрылымының құлап кетуіне және судың сіңуіне кедергі келтірмейді. Шырша сабаны қышқылды жағдайды жақсы көретін өсімдіктер үшін қолайлы жағдай жасайды деген қағида бар. Шырша сабаны топырақты қышқылдандыруға көмектеседі, бірақ зерттеулер бұл әсер көбінесе өлшеуге тым аз екенін көрсетеді.

Биологиялық ыдырайтын малч

Биологиялық ыдырайтын малчтар өсімдік крахмалы мен қанттарынан немесе полиэстер талшықтарынан жасалады. Бұл крахмал бидай және жүгері сияқты өсімдіктерден алынуы мүмкін. Бұл малч қабаттары топыраққа көбірек су сіңуіне мүмкіндік беретіндей, сәл көбірек өткізгіш болуы мүмкін. Бұл малч топырақтың эрозиясын болдырмай, арамшөптердің өсуін азайтып, топырақтың ылғалдылығын сақтап, топырақтың температурасын арттыруға көмектеседі. Дегенмен, картон/газет қабаты бар малч арқылы отырғызу үшін әр өсімдікке жеке тесік салу қажет болғандықтан, қосымша еңбек жұмысы талап етіледі. Картон/газет қабаттары бар малч арқылы тұқым себу тиімсіз. Желді ауа райында газет малшын қолдануды жеңілдету үшін, газетті қысқа уақытқа суға малып, салмағын арттыруға болады.

Пластмасса

Үлкен көлемдегі коммерциялық өндірісте қолданылатын пластикалық малч трактормен тартылатын немесе жеке пластикалық малч төсегіш машинамен төселеді. Бұл әдетте күрделі механикалық процестің бір бөлігі болып табылады, онда көтерілген егістіктер жасалады, үстіне пластик жайылады және одан кейін көшеттер отырғызылады. Пластикалық малч су өткізбейтін болғандықтан, көбінесе тамшылатып суару қажет, сондықтан су тамшылату лентасы пластик астына төселеді.

Полипропилен және полиэтилен мальчасы

Полипропилендік мульча полипропилен полимерлерінен, ал полиэтилендік мульча полиэтилен полимерлерінен жасалады. Бұл мульчалар көптеген пластиктерде кеңінен қолданылады. Полиэтилен негізінен қоқыс шөптерді басу үшін, ал полипропилен негізінен көп жылдық өсімдіктерге қолданылады. Бұл мульча топыраққа төселіп, машинамен немесе қолмен, мульчаны топыраққа жақын ұстау үшін тіректермен бекітіледі. Бұл мульча топырақ эрозиясын болдырмай, қоқыс шөптердің өсуін азайтады, топырақтың ылғалдылығын сақтайды және топырақтың температурасын арттырады. Нәтижесінде, фермердің атқаратын жұмысының мөлшері мен өсу маусымында қолданылатын гербицидтердің саны азаяды. Қара және мөлдір мульчалар күн сәулесін сіңіріп, топырақты жылытады, өсімдіктің өсуын жылдамдатады. Ақ және басқа да жарқыраған түстер де топырақты жылытады, бірақ олар қоқыс шөптерді тиімді түрде баспайды. Егер мульча ыдырамай тұрып алынбаса, ол кетондар мен альдегидтерге айналып, топырақты ластайды. Бояуға болатын мульча түрлеріне: ағаш кесектері, қабық кесектері (қабық ұнтағы) және қарағай игнелері жатады. Түсті мульча бояғыш және химиялық байланыстырғыш заттардың сулы ерітіндісімен бояу арқылы жасалады. Түсті мульча нарыққа енген кезде, көптеген формулаларыда улы заттар, ауыр металдар және басқа да ластағыштар бар деген күдік болды. Бүгінде "қазіргі зерттеулер мульча бояуы адамдарға, үй жануарларына және қоршаған ортаға ешқандай қауіп төндірмейтінін көрсетеді. Мульча және топырақ индустриясында қолданылатын бояғыштар косметика және басқа да өндіріс салаларында қолданылатын бояғыштарға ұқсас (мысалы, темір оксиді)", - деп мәлімдеді Мульча және Топырақ Кеңесі. Түсті бояғыштар өндіруші Colorbiotics компаниясының мәлімдемесіне сәйкес, тәуелсіз зертханалық зерттеулер көрсеткендей, түсті мульчада қолданылатын бояғыштар ас тұзы мен содадан да қауіпсіз. Түсті мульчаны түссіз мульча қолданылатын кез келген жерде қолдануға болады (мысалы, кең көшеттерде немесе өсімдіктердің айналасында) және дәстүрлі мульча сияқты көптеген бау-бақша артықшылықтарына ие, мысалы, топырақтың өнімділігін жақсарту және ылғалдылықты сақтау. Мульча ыдырағанда, түссіз мульча сияқты, топырақ пен өсімдіктерге пайда әкелу үшін қосымша мульча қажет болуы мүмкін. Дегенмен, егер мульчаның түсі солған болса, оның түсін қалпына келтіру үшін бұрын төселген мульчаға бояу шашуға болады.

Анаэробты (қышқыл) малч

Органикалық малчтар көбінесе жаңадан кесілген ағаш иісімен семіреді, бірақ кейде сірке су, аммиак, күкірт немесе силос иісіне ауысады. Бұл азотқа бай материал жеткілікті түрде араластырылмағанда және күшті шіру ошақтары пайда болғанда болады. Мұндай жағдайда процесс қышқылдануға ұшырап, аз мөлшерде фитотоксикалық заттар түзеді. Ауамен байланысқаннан кейін процесс жылдам түрде оттектік процеске қайта оралады, бірақ қышқылдану нәтижесінде пайда болған метаболиттер белгілі бір кезеңге сақталуы мүмкін. Төмен бойлы немесе жақында отырғызылған өсімдіктер ең осал, ал түзілген химиялық заттардың фитотоксикалық әсері кейбір тұқымдардың өніп-өсуіне тосқауыл қоюы мүмкін.

Жер жамылғылары (тірі малчтар)

Жер жамылғыштары – бұл арамшөптердің өсуін баяулату және мульчаның басқа да пайдаларын қамтамасыз ету үшін негізгі егістің астында, жер бетіне жақын өсетін өсімдіктер. Олар көбінесе негізгі егістермен бірге өсетін жылдам өсетін өсімдіктер болып табылады. Ал, жабын дақылдары топыраққа араластырылады немесе гербицидтермен жойлады. Дегенмен, тірі мульчаларды негізгі егіспен бәсекелеспеу үшін кейде механикалық немесе химиялық түрде жою қажет болуы мүмкін. Кейбір жер жамылғыштар бақта қосымша қызметтер атқара алады, мысалы, кондық шөптерде азотты бекіту, жайнаған комфри (Symphytum ibericum) мысалында, топырақ астынан қоректік заттарды динамикалық жинақтау, тіпті Rubus tricolor сияқты жеміс-жидек өндіру.

Өнімді жергілікті жерде өндіру

Көп жағдайда бір учаскеде қажет болатын малчтың көп көлеміне байланысты, жеткілікті малч материалдарын табу және импорттау көбінесе қиынға соғып, қымбатқа түседі. Малч материалдарын импорттаудың орнына, оларды "малч бағында" өсіруге болады – бұл малч өндірісіне толығымен арналған учаске, содан кейін одан малч өсірілетін жерге тасымалданады. Малч бағы малч материалдарын тасымалдауды жеңілдету үшін өсірілетін жерге мүмкіндігінше жақын орналастырылуы тиіс.