Кіріспе
АҚШ-тың 22-ші ұлттық халық санағы
2000 жылғы АҚШ халық санағы, Халық санағы бюросы жүргізген, 2000 жылдың 1 сәуіріндегі АҚШ тұрғындарының санын 281 421 906 адам деп анықтады. Бұл 1990 жылғы халық санағы кезінде санаққа алынған 248 709 873 адамнан 13,2 пайызға артық. Бұл жиырма екінші федералдық халық санағы болды және сол кезде АҚШ-тағы бейбіт уақыттағы ең ірі азаматтық басқару шарасы еді. 2000 жылғы халық санағының "ұзын нысанын" шамамен 16 пайызы үй шаруашылықтары алды, онда 100-ден астам сұрақ болды. 2000 жылғы халық санағы туралы толық құжаттама, соның ішінде санақ нысандары мен процедуралық тарих, Біріктірілген жалпы қолданылатын микродеректер жинағынан қолжетімді. Бұл Калифорния штатының халқы 30 миллионнан асатын алғашқы санағы, сондай-ақ Калифорния және Техас штаттарының халқы 20 миллионнан асатын алғашқы санағы болды.
Деректердің қол жетімділігі
2000 жылғы санақтан алынған микродеректер Integrated Public Use Microdata Series арқылы тегін қолжетімді. Кішкентай аумақтар үшін жиынтықталған деректер мен электрондық шекара файлдарын Ұлттық тарихи-географиялық ақпараттық жүйеден жүктеуге болады. Жеке сәйкестігін анықтайтын ақпарат 2072 жылы қолжетімді болады.
Мемлекеттік рейтингтер
Рейтинг Штат Население по переписи 2000 года Изменение Процентное изменение 1 33 871 648 29 760 021 4 111 627 13,8% 2 20 851 820 16 986 510 3 865 510 22,8% 3 18 976 457 17 990 455 986 002 5,5% 4 15 982 378 12 937 926 3 044 452 23,5% 5 12 419 293 11 430 602 988 691 8,6% 6 12 281 054 11 881 643 399 411 3,4% 7 11 353 140 10 847 115 506 025 4,7% 8 9 938 444 9 295 297 643 147 6,9% 9 8 414 350 7 730 188 684 162 8,9% 10 8 186 453 6 478 216 1 708 237 26,4% 11 8 049 313 6 628 637 1 420 676 21,4% 12 7 078 515 6 187 358 891 157 14,4% 13 6 349 097 6 016 425 332 672 5,5% 14 6 080 485 5 544 159 536 326 9,7% 15 5 894 121 4 866 692 1 027 429 21,1% 16 5 689 283 4 877 185 812 098 16,7% 17 5 595 211 5 117 073 478 138 9,3% 18 5 363 675 4 891 769 471 906 9,6% 19 5 296 486 4 781 468 515 018 10,8% 20 5 130 632 3 665 228 1 465 404 40,0% 21 4 919 479 4 375 099 544 380 12,4% 22 4 468 976 4 219 973 249 003 5,9% 23 4 447 100 4 040 587 406 513 10,1% 24 4 301 261 3 294 394 1 006 867 30,6% 25 4 041 769 3 685 296 356 473 9,7% 26 4 012 012 3 486 703 525 309 15,1% 27 3 450 654 3 145 585 305 069 9,7% 28 3 421 399 2 842 321 579 078 20,4% 29 3 405 565 3 287 116 118 449 3,6% 30 2 926 324 2 776 755 149 569 5,4% 31 2 844 658 2 573 216 271 442 10,5% 32 2 688 418 2 477 574 210 844 8,5% 33 2 673 400 2 350 725 322 675 13,7% 34 2 233 169 1 722 850 510 319 29,6% 35 1 998 257 1 201 833 796 424 66,3% 36 1 819 046 1 515 069 303 977 20,1% 37 1 808 344 1 793 477 14 867 0,8% 38 1 711 263 1 578 385 132 878 8,4% 39 1 293 953 1 006 749 287 204 28,5% 40 1 274 923 1 227 928 46 995 3,8% 41 1 235 786 1 109 252 126 534 11,4% 42 1 211 537 1 108 229 103 308 9,3% 43 1 048 319 1 003 464 44 855 4,5% 44 902 195 799 065 103 130 12,9% 45 783 600 666 168 117 432 17,6% 46 754 844 696 004 58 840 8,5% 47 642 200 638 800 3 400 0,5% 48 626 932 550 043 76 889 14,0% 49 608 827 562 758 46 069 8,2% – 572 059 606 900 34 841 5,7% 50 493 782 453 588 40 194 8,9% 281 421 906 248 709 873 32 712 033 13,2%
Топ-100
Ранг Қала Мемлекет Халық саны Аймақ 1 Жаңа Йорк NY 8,008,278 Солтүстік-Шығыс 2 Лос-Анджелес CA 3,694,820 Батыс 3 Чикаго IL 2,896,016 Орта Батыс 4 Хьюстон TX 1,953,631 Оңтүстік 5 Филадельфия PA 1,517,550 Солтүстік-Шығыс 6 Феникс AZ 1,321,045 Батыс 7 Сан-Диего CA 1,223,400 Батыс 8 Даллас TX 1,188,580 Оңтүстік 9 Сан-Антонио TX 1,144,646 Оңтүстік 10 Детройт MI 951,270 Орта Батыс 11 Сан-Хосе CA 894,943 Батыс 12 Индианаполис IN 791,926 Орта Батыс 13 Сан-Франциско CA 776,733 Батыс 14 Джексонвилл FL 735,617 Оңтүстік 15 Коламбус OH 711,470 Орта Батыс 16 Остин TX 656,562 Оңтүстік 17 Балтимор MD 651,154 Оңтүстік 18 Мемфис TN 650,100 Оңтүстік 19 Милуоки WI 596,974 Орта Батыс 20 Бостон MA 589,141 Солтүстік-Шығыс 21 Вашингтон DC 572,059 Оңтүстік 22 Нэшвилл Дэвидсон TN 569,891 Оңтүстік 23 Эль-Пасо TX 563,662 Оңтүстік 24 Сиэтл WA 563,374 Батыс 25 Денвер CO 554,636 Батыс 26 Шарлотт NC 540,828 Оңтүстік 27 Форт-Уэрт TX 534,694 Оңтүстік 28 Портленд OR 529,121 Батыс 29 Оклахома-Сити OK 506,132 Оңтүстік 30 Тусон AZ 486,699 Батыс 31 Жаңа Орлеан LA 484,674 Оңтүстік 32 Лас-Вегас NV 478,434 Батыс 33 Кливленд OH 478,403 Орта Батыс 34 Лонг-Бич CA 461,522 Батыс 35 Альбукерке NM 448,607 Батыс 36 Канзас-Сити MO 441,545 Орта Батыс 37 Фресно CA 427,652 Батыс 38 Вирджиния-Бич VA 425,257 Оңтүстік 39 Сан-Хуан PR 421,958 40 Атланта GA 416,474 Оңтүстік 41 Сакраменто CA 407,018 Батыс 42 Окленд CA 399,484 Батыс 43 Меса AZ 396,375 Батыс 44 Талса OK 393,049 Оңтүстік 45 Омаха NE 390,007 Орта Батыс 46 Миннеаполис MN 382,618 Орта Батыс 47 Гонолулу HI 371,657 Батыс 48 Майами FL 362,470 Оңтүстік 49 Колорадо-Спрингс CO 360,890 Батыс 50 Сент-Луис MO 348,189 Орта Батыс 51 Уичита KS 344,284 Орта Батыс 52 Санта-Ана CA 337,977 Батыс 53 Питтсбург PA 334,563 Солтүстік-Шығыс 54 Арлингтон TX 332,969 Оңтүстік 55 Цинциннати OH 331,285 Орта Батыс 56 Анахайм CA 328,014 Батыс 57 Толедо OH 313,619 Орта Батыс 58 Тампа FL 303,447 Оңтүстік 59 Баффало NY 292,648 Солтүстік-Шығыс 60 Сент-Пол MN 287,151 Орта Батыс 61 Корпус-Кристи TX 277,454 Оңтүстік 62 Аврора CO 276,393 Батыс 63 Роли NC 276,093 Оңтүстік 64 Ньюарк NJ 273,546 Солтүстік-Шығыс 65 Лексингтон Фейетт KY 260,512 Оңтүстік 66 Анкоридж AK 260,283 Батыс 67 Луисвилл KY 256,231 Оңтүстік 68 Риверсайд CA 255,166 Батыс 69 Сент-Питерсберг FL 248,232 Оңтүстік 70 Бейкерсфилд CA 247,057 Батыс 71 Стоктон CA 243,771 Батыс 72 Бирмингем AL 242,820 Оңтүстік 73 Джерси-Сити NJ 240,055 Солтүстік-Шығыс 74 Норфолк VA 234,403 Оңтүстік 75 Батон-Руж LA 227,818 Оңтүстік 76 Хайалеа FL 226,419 Оңтүстік 77 Линкольн NE 225,581 Орта Батыс 78 Гринсборо NC 223,891 Оңтүстік 79 Плано TX 222,030 Оңтүстік 80 Рочестер NY 219,773 Солтүстік-Шығыс 81 Глендейл AZ 218,812 Батыс 82 Акрон OH 217,074 Орта Батыс 83 Гарланд TX 215,768 Оңтүстік 84 Мэдисон WI 208,054 Орта Батыс 85 Форт-Уэйн IN 205,727 Орта Батыс 86 Баямон PR 203,499 87 Фримонт CA 203,413 Батыс 88 Скоттсдейл AZ 202,705 Батыс 89 Монтгомери AL 201,568 Оңтүстік 90 Шривпорт LA 200,145 Оңтүстік 91 Августа Ричмонд Каунти GA 199,775 Оңтүстік 92 Лаббок TX 199,564 Оңтүстік 93 Чесапик VA 199,184 Оңтүстік 94 Мобил AL 198,915 Оңтүстік 95 Дес-Мойн IA 198,682 Орта Батыс 96 Гранд-Рапидс MI 197,800 Орта Батыс 97 Ричмонд VA 197,790 Оңтүстік 98 Йонкерс NY 196,086 Солтүстік-Шығыс 99 Спокан WA 195,629 Батыс 100 Глендейл CA 194,973 Батыс
Қайта бөлу
Санақ нәтижелері әр штатқа бөлінетін конгресс округтерінің санын анықтау үшін пайдаланылады. Конгресс АҚШ Кодексінің 2-тарауына сәйкес, АҚШ Өкілдер палатасының 435 орынды штаттар арасында қайта бөлу формуласын белгілейді. Бөлуге жататын халық саны – елу штаттың тұрғындары, сондай-ақ, шетелдегі әскери қызметшілер мен федералдық азаматтық қызметкерлер және олармен бірге тұратын олардың тәуелділері, оларды штатқа бөлуге болады. Палатаның әрбір мүшесі шамамен 647 000 адамды ұсынуға құқылы. Колумбия округі мен Пуэрто-Риконың халқы бөлу есебінен шығарылады, себебі олардың АҚШ Өкілдер палатасында дауыс беруге құқығы жоқ. 1790 жылғы алғашқы санақтан бері он жылдық санақ АҚШ-тың өкілдік табиғатындағы үкіметтің негізі болып табылады. I-баптың II-бөлімінде «Өкілдердің саны әр отыз мың адамға бірден аспауы тиіс, бірақ әрбір штаттың кемінде бір өкілі болуы керек» деп көрсетілген. 1790 жылы Палатаның әрбір мүшесі шамамен 34 000 тұрғынды ұсынып отырды. Одан бері Палатаның мөлшері төрт еседен астамға өсті, ал 1911 жылы өкілдер саны 435-ке бекітілді. Бүгінде әрбір мүше шамамен 20 есе көп сайлаушыны ұсынуға құқылы.
Түзету туралы дау
2000 жылғы санаққа дейінгі жылдары Бюроның блоктардың үлгісі бойынша жүргізілген санақтан кейінгі сараптама негізінде санақ деректерін түзетуі керек пе деген мәселеде үлкен пікір таласы болды. (1999 жылы Жоғарғы Сот Конституцияның мұндай деректерді үлестіру мақсатында пайдалануға тыйым салатынын, бірақ оларды басқа мақсаттар үшін, мүмкіндігі болса, қолдануға рұқсат етуі мүмкін екенін қабылдады.) Пікір таласының бір бөлігі техникалық, екінші бөлігі саяси болды, себебі 1990 жылғы санақ деректеріне сүйене отырып, екі партия да түзетулердің қайта аудандастырудан кейін заң шығару органдарында демократтардың өкілдігін сәл арттыратынына, сонымен қатар Юта штатына қосымша, көбінесе республикалық, Конгресске өкіл беретініне сенді. Санақтан кейін түзетілген санақ деректері мен халықтың өзгеруіне қатысты демографиялық бағалаулар арасындағы қарама-қайшылықтарды аудандарды қайта бөлу үшін қажетті деректерді ұсынудың заңдық мерзімінде шешуге мүмкіндік болмады, сондықтан Санақ бюросы осы мақсатта түзетілмеген нәтижелерді пайдалануды ұсынды. Бұл ұсынымды коммерция министрі (шешім қабылдауға жауапты лауазымды тұлға) қабылдады.
Ютадағы дау
Санақ қорытындысы жарияланғаннан кейін Юта штаты нәтижелерге екі түрлі жолмен наразылық білдірді. Юта штаты төртінші конгресс орынды алуға өте жақын болды, 857 адам жетпей қалды, нәтижесінде ол орын Солтүстік Каролина штатына берілді. Федералдық үкімет Солтүстік Каролинаның халқын 2673 адамға артық санағанын анықтағаннан кейін бұл көрсеткіш 80 адамға дейін қысқартылды. Халық санағы бюросы шетелдегі әскери қызметшілер мен басқа да федералдық азаматтық қызметкерлерді өздерінің тұрақты тұратын жерінің халқы ретінде санады, бірақ АҚШ-тан тыс жерде тұратын басқа адамдарды санамады. Юта штаты діни миссионерлер ретінде шетелге саяхаттайтын адамдарды да тұрғындар ретінде санау қажет деп мәлімдеді, және олай етпеу мормон дінінің практикасына кедергі келтіреді деп санайды. Мормон миссионерлерінің шамамен жартысы, 11000-нан астам адам Юта штатынан шыққан, ал Солтүстік Каролинадан бар болғаны 102 адам келген. Егер бұл саясат өзгертілсе, онда Юта штаты Солтүстік Каролина штатының орнына қосымша орын алған болар еді. 2002 жылдың 26 қарашасында Жоғарғы Сот Юта штатының мормон миссионерлерін санауға қатысты төменгі сот шешімін қолдады. Содан кейін Юта штаты тағы да сотқа жүгінді, штат халқын есептеуде қолданылған статистикалық әдістердің дұрыс еместігін және осының нәтижесінде Юта штаты орыннан айырылғанын мәлімдеді. Бюро бірнеше рет әрекеттенгеннен кейін тұрғындарына қол жеткізе алмаған мекенжайларға тұрғындар санын тағайындау үшін «импутация» деп аталатын әдіс қолданады. Ел бойынша импутация әдісі халыққа 0,4% қосты, ал Юта штатында бұл көрсеткіш 0,2% құрады. Штат импутацияны қолдану 1957 жылғы Халық санағы заңына қайшы келеді және Конституцияның 1-бабының 2-тармағындағы «нақты санақ» талабын бұзады деп шағымданып, сотқа жүгінді. Бұл іс, «Юта штаты Эвансқа қарсы» Жоғарғы Сотқа жетті, бірақ Юта штаты тағы да жеңіліске ұшырады.
Гейлер мен лесбиянкалардың даулы мәселесі
Санақ формаларында сексуалдық бағдарына қатысты сұрақтар болмағандықтан, гетеросексуалдық және гомосексуалдық топтарды салыстыруға болатын деректерді жинау мүмкін болмады. Дегенмен, бір жынысты серіктестіктерді есепке алуға мүмкіндік беретін екі сұрақ қойылды. Сұрақнамаларда үйдің әрбір мүшесінің жынысы және олардың бір-бірімен қарым-қатынасы туралы сұралыпты. Жауап берушілер «ерлі-зайыпты», «ерлі-зайыпты емес серіктес» немесе басқа да қарым-қатынастарды таңдауға мүмкіндік алды. Жауаптар жиналып, Халық санағы бюросы АҚШ-та 658 000-нан астам бір жынысты жұп үй шаруашылығын басқарып отырғанын хабарлады. Бірақ, басқа сауалнамалардың мәліметінше, гей ерлердің шамамен 25%-ы және лесбиянкалардың 40%-ы ғана бірге тұрады. Халық санағында тіркелген әрбір бір жынысты жұпқа, гомосексуал ретінде есептелмеген үш-алты адамнан астам қосылуы мүмкін. Халық санағы бойынша бір жынысты ерлер жұбы 336 001, ал әйелдер жұбы 329 522 болды. Осы деректер мен гомосексуалдардың серіктестік әдеттерін ескере отырып, 2000 жылы АҚШ-та 4,3 миллионға жуық гомосексуал ересек тұрған болуы мүмкін. Нақты санын анықтау мүмкін емес, себебі халық санағы оларды нақты санамады. Бисексуалдық және трансгендерлік топтар да есепке алынбады, өйткені олар туралы сұрақтар қойылған жоқ. Сондай-ақ, бір үйдің ішінде тұратын қосымша бір жынысты жұптардың саны да белгісіз, бірақ бұл гетеросексуалдық жұптарға да қатысты. Дәл деректердің болмауы, жеккөрушілік қылмыстарға қатысты заңдарды немесе балалы гей отбасыларына әлеуметтік көмек көрсетуді қарастыратын заң шығарушылар үшін қиындық туғызады. Бұл халықтың өнімділігін болжаудың дәлдігін де төмендетеді. Гей құқықтарын қорғаушыларды алаңдатқан тағы бір мәселе – деректерді кестелеу кезінде автоматты түрде өзгеруі. Осы автоматты бағдарламалық әдіс, «тарату» деп аталады, сауалнамалардағы қателер мен сәйкессіздіктерді жою үшін жасалған. «Ерлі-зайыпты» деген жауапты таңдаған екі бір жынысты адам толтырған формалар сәйкессіздік ретінде қарастырылды. Халық санағы бюросы, компьютерлік өңдеу арқылы бір жынысты «ерлі-зайыпты» деректерінің 99%-ы «ерлі-зайыпты емес серіктес» деп өзгертілгенін түсіндірді. Қалған 1%-ында компьютерлік жүйе екі мүмкіндіктің бірін қолданды: а) екі тізімделген жыныстың бірі өзгертіліп, серіктестік гетеросексуалдық болып көрсетілді, немесе б) егер екі серіктес арасындағы жас айырмасы 15 жылдан асса, олар отбасылық қатынасқа – ата-ана мен бала ретінде қайта жіберілді. Бір жынысты неке туралы деректерді автоматты түрде қайта бөлу процесі 1996 жылы қабылданған Некелерді қорғау туралы заңға қайшы келмеу үшін басталды. Заңда былай делінген:
Бір жынысты үйленген жұптарды үйленбеген серіктес санатына ауыстыру арқылы, әлеуметтік ғалымдар өздерін үйленген деп таныстыратын бір жынысты жұптардың әлеуметтік тұрақтылығына қатысты алынуы мүмкін ақпаратты жоғалтты.