Кіріспе
HMAS AE2 (алғашқыда AE2 деп аталған) – Австралия Корольдік Әскери-теңіз флотының E класты су асты кемесі. RAN үшін тапсырыс берілген екі су асты кемесінің бірі АЭ2, Англиядағы Vickers Armstrong компаниясымен салынды және 1914 жылы RAN құрамына қабылданды. Оның бірдей кластағы кемесімен бірге, ол су асты кемелері үшін осы уақытқа дейін ең ұзақ сапар болған сапарды жасап Австралияға келді. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін AE2 Австралия әскери-теңіз және әскери экспедициялық күштерімен бірге Герман Жаңа Гвинеясына жіберілді, содан кейін Фиджи аймағында патрульдеуде болды. Тынық мұхиты мен Үнді мұхиты театрларында су асты кемелеріне қажеттілік болмағандықтан, AE2 Жерорта теңізіне буксировкаланып, 1915 жылдың басында Египетке жетті. Кеме Дарданелл операциясына жіберілді және су жолынан сәтті өтіп, Мармара теңізіне кірген алғашқы су асты кемесі атанды. Түркия аумағында "қырқылып шабуылдау" (run amok) бұйрығымен, AE2 бес күн бойы жұмыс істеді, бірақ механикалық бұзылулар оны су бетіне көтеруге мәжбүр етті, сол кезде ол Осман торпедалық қайығы Султанхисардан зақымдалды. Су асты кемесі экипажымен бірге батырылды, ал барлық экипаж мүшелері тұтқынға алынды. AE2 – Бірінші дүниежүзілік соғыста жаудың әрекеті салдарынан жоғалған жалғыз RAN кемесі. Рахми М. Коч мұражайы 1995 жылы кеменің құлау орынын іздеуді бастады және 1998 жылы тапты. 2008 жылы тағы бір экспедициядан кейін Австралия және Түркия үкіметтері кемені сол жерде қалдыруға келісті.
HMAS AE2 (originally known as AE2) was an E class submarine of the Royal Australian Navy (RAN). One of two submarines ordered for the fledgling navy, AE2 was built by Vickers Armstrong in England and was commissioned into the RAN in 1914. Together with her sister submarine, , the boat then sailed to Australia in what was, at the time, the longest voyage ever undertaken by a submarine. After the start of World War I, AE2 was sent to German New Guinea with the Australian Naval and Military Expeditionary Force, then spent time patrolling around Fiji. With no need for submarines in the Pacific or Indian theatres, AE2 was towed to the Mediterranean, and arrived off Egypt in early 1915. The boat was assigned to the Dardanelles Campaign, and was the first submarine to successfully penetrate the waterway and enter the Sea of Marmara. With orders to "run amok" inside Turkish territory, AE2 operated for five days before mechanical faults forced her to the surface, where she was damaged by the torpedo boat Ottoman torpedo boat Sultanhisar. The submarine was scuttled by her crew, all of whom were captured. AE2 was the only RAN vessel lost to enemy action during World War I. The Rahmi M. Koç Museum began searching for the wreck in 1995, and found it in 1998. After another expedition in 2008, the Australian and Turkish Governments decided to leave the boat in place.
Сипаттама
E класы – бұрынғы D класының кеңейтілген нұсқасы, қосымша екі бортындағы торпеда түтіктерін орналастыру үшін ұзартылған. AE2 жалпы ұзындығы 55 метр (181 фут), ені 7 метр (22 фут) және суға батқандағы су сызығы 4 метр (12 фут) болатын. E класының қайықтарының жобаланған суға бату тереңдігі 30 метр (100 фут) болған, бірақ су өткізбейтін бөлімдердің қосылуы корпусты нығайтып, нақты суға бату тереңдігін 61 метрге (200 фут) дейін арттырды. Кемеде екі перне болды, олардың әрқайсысы сегіз цилиндрлі қозғалтқышпен қоздырылды. Өзімен бірге жүретін әпкесі, RAN-ның алғашқы екі суасты қайығының екіншісі AE2, 1914 жылдың 24 мамырында Англиядан Сиднейге жетті, экипажы Royal Navy (RN) офицерлерінен және RN мен RAN-нан алынған тең аралас сарбаздардан құралды. Жаңа Гвинеяны басып алу кезінде AE1 із-түзсіз жоғалып кетті. AE2 1915 жылдың 28 қаңтарында Египеттегі Порт-Саидке келді және британдық 2-ші суасты қайықтар флотилиясына қосылуға бұйрық алды, содан кейін Дарданелл науқанына қолдау көрсету үшін патрульдеуге қатысты.
Дарданелл жорығы
10 наурызда су асты кемесі патрульден оралғанда Мудрос жағалауында жерге отырды, себебі AE2 болмаған кезде навигацияға көмектесетін портовый шамдар өшірілген еді, және Стокер мұндай жағдайға дайын болмаған. Су асты кемесі жөндеу үшін Мальтаға сүйретіліп әкелінді және сәуір айында қызметке қайта оралды. Дарданелл операциясының мақсаты – Германияның одақтасы Осман империясын соғыстан шығарып, Қара теңіз арқылы Ресей империясына жабдықтау жолдарын ашу болатын. Түрік бекіністерін құрлықтан шабуылдап басып алу және Хеллес мүйісі мен Анзак шығанағына десант түсіру жоспарлары жасалды. AE2 алғашқы әрекетін 24 сәуірде жасады, бірақ кеме бұғазға кіргенге дейін алдыңғы гидроплан байланысы бұзылып, су астында басқару мүмкін болмай, Стокерді кері шегінуге мәжбүр етті. Су асты кемесі түрік бекінісінің астына соқтығып, бірақ бекіністің қарулары ату үшін жеткілікті төмендетілмеді, соның салдарынан AE2 төрт минут ішінде өзін босата алды. Су асты кемесі келесі бес күн бойы Мармара теңізінде бірнеше кеме бар сияқты көріну үшін пайда болды, сондай-ақ түрік кемелеріне бірнеше шабуыл жасалды, алайда механикалық проблемалардың күшеюіне байланысты барлығы сәтсіз аяқталды.
Іздеу және табу
1995 жылдан бері Стамбулдағы Рахми М. Коч мұражайының директоры Селчук Колай АЕ2 суасты кемесінің қалдықтарын іздестірді. 1996 жылы ол судың түбінде жатқан қираған кеме деп ойлаған нәрсені тапты. 2007 жылдың 9 қыркүйегінде Австралия және Түркия теңіз күштері АЕ2 суасты кемесін көтеріп, қалпына келтіруге болатынын анықтау үшін теңіз астындағы зерттеу жұмыстарын бастады. Мұндай жоспар бойынша, суасты кемесі Чанаккаледегі көрме резервуарына ауыстырылуы тиіс болды. Тексеру барысында суасты кемесінің ашық люгі арқылы бақылау бөлмесіне камера енгізілді. Зерттеу тобы АЕ2 суасты кемесінің 1998 жылғы тексеру сүңгісінен бері одан әрі зақымданғанын анықтады. Сыртқы қабықтың алдыңғы бөлігі қирап, бастион мұнарасының артқы жағында айқын зақымдар байқалды. 2008 жылғы сәуір айында Түркия теңіз археология институты мен Австралия суасты кемелері институты өткізген семинардан кейін, суасты кемені көтеруге қарсы ұсыныс жасалды. Суасты кемені көрме резервуарына ауыстыру немесе қираған кемені жақын жерге жылжыту, мұндай жобалардың құны 80-100 миллион австралиялық долларды құрағандықтан, ұсынылмады. Қорғаныс ғылымы және технология ұйымы 2014 жылдың маусым айында суасты кемесінің қираған жерін зерттеу үшін батырылатын роботты (ROV) пайдаланды. Зерттеу барысында портативті сымсыз телеграфтың тірегі мен антенна сымының бар екені расталды, сондай-ақ бірнеше маңызды жаңалықтар ашылды. Зерттеу кезінде суасты кемесіне құрбандық анодтары орнатылды және кемелердің соқтығысуынан зақымдануды азайту үшін орынды белгілейтін теңіз шамы орнатылды.
Мұра
2009 жылы Эдит Кован Университеті Австралияның Ұлттық мұрағаты тапсырысымен AE2 Commander деп аталатын компьютерлік ойын/симуляцияны зерттеу және жасау жұмысын жүзеге асырды, бұл жұмыс 15 000 долларлық Ian Maclean сыйлығымен қаржыландырылды. Бұл ойын Бірінші дүниежүзілік соғыстағы суасты кемелерін шынайы түрде бейнелеуден бөлек, компьютерлік симуляциялар мен ойындарда түпнұсқа мұрағаттық деректерді қалай пайдалануға болатынын зерттейді. AE2 Commander ойынының алғашқы нұсқасы мен веб-сайты 2011 жылдың 17 сәуірінде қолданысқа енгізілді. Ойын Австралияның Ұлттық мұрағаты мен Австралия соғыс ескерткішінің қорындағы сандық құжаттарды, сондай-ақ ойын оқиғасы мен тұрмысына енгізілген түрлі мұрағаттық деректерді ұсынады. AE2 суасты кемесінің Австралиядан Дарданеллге жасаған саяхатымен байланысты жерлерге еске алу үшін қола тақталар орнатылды. Жаңа Оңтүстік Уэльс штатындағы Ермингтон қаласында бұрынғы теңіз жауынгерлерінің оқ-дәрі қоймасы орнында салынып жатқан қорғаныс тұрғын үй кешені AE2 деп аталады. Соңғы жылдары AE2 «Үнсіз ANZAC» деп аталып жүр.