Кіріспе
Ormoc (,) ресми түрде Ормок қаласы () – Филиппиннің Шығыс Висая аймағындағы 1-ші сыныпты тәуелсіз құрамдас қала. 2020 жылғы халық санауы бойынша, оның халқы 230 998 адамды құрайды, бұл оны Лейте провинциясының әкімшілік орталығы Таклобаннан кейінгі екінші ең көп халқы бар қаласы етеді. Ормок – Батыс Лейте аймағының экономикалық, мәдени, сауда және көліктік орталығы. Ормок тәуелсіз құрамдас қала болып табылады және Лейте провинциялық үкіметінің ережелеріне бағынбайды. Дегенмен, қала Альбуэра, Кананга, Мерида, Паломпон және Изабель қалаларымен бірге Лейте провинциясының 4-ші сайлау округінің құрамына кіреді және Филиппин статистикалық бас басқармасы бойынша провинцияға статистикалық жағынан жатады. 2013 жылдың 8 қарашасында қала «Йоланда» (Хаян) тайфунынан қатты зардап шекті, ал 1991 жылы «Телма» (Уринг) тропикалық даулынан болған су тасқынынан бұрын ауыр қираулар мен адам өліміне ұшыраған болатын. Қаланың аты ежелгі Висайя тіліндегі «төмендік» немесе «батысқан жазық» деген мағына беретін «огмок» сөзінен шыққан. Сондай-ақ, қала әр жыл сайын Петр және Павел қасиеттілеріне шарапаты мол ананас өнімі үшін алғыс айту мақсатында Пина фестивалі аталып өтеді.
Ormoc (IPA: [ʔoɾˈmok]), officially the City of Ormoc (; ; ), is a 1st class independent component city in the Eastern Visayas region of the Philippines. According to the 2020 census, it has a population of 230,998 inhabitants, making it the second most populous city in the province of Leyte after the provincial capital of Tacloban. Ormoc is the economic, cultural, commercial and transportation hub of western Leyte. Ormoc is an independent component city, not subject to regulation from the Provincial Government of Leyte. However, the city is part of the 4th Congressional District of Leyte together with Albuera, Kananga, Merida, Palompon and Isabel, and statistically grouped under the province by the Philippine Statistics Authority. On November 8, 2013, the city was extensively damaged by Super Typhoon Yolanda (Haiyan), having previously suffered severe destruction and loss of life in 1991 from torrential flooding during Tropical Storm Thelma (Uring). The city's name is derived from ogmok, an archaic Visayan term for "lowland" or "depressed plain". The city also celebrates an annual thanksgiving festival called the Piña Festival in honor of the saints Peter and Paul in thanks for the bountiful pineapple harvest.
Этимология
Бұл жердің аты "огмок" деген сөзден шыққан, ол висай тіліндегі төмендік немесе ойыс жазықты білдіретін ежелгі атау.
Ертедегі тарихы
Бұл жер испандықтардың шапқындау кезінде және көршілес қалалардың Ормоктің құнарлы жазықтарына қоныс аудару кезінде қолданылған. Қалаға көшіп келгендердің көп бөлігі малайлықтар еді. Бұл халық қытайлықтармен, явандықтармен және индонезиялықтармен үнемі сауда-сотыр жасаған. Дегенмен, олардың тыныш өмірі Моро қарақшыларының шабуылдарымен әрдайым қауіпте болды. Ормоқ халқы осы қарақшылардың келуін халыққа жеткізу және ескерту үшін күзет мұнараларын ұйымдастырып, ескерту жүйесін құрған деседі.
Испан дәуірі
1595 жылдың 16 шілдесінде иезуит миссионерлері Лейтеге келді. 1597 жылдың мамыр айында осы миссионерлер Ормокта миссия құрды. Сол жылы жергілікті тұрғындар христиан дініне көшті. Бірақ олардың бейбіт өмірі ұзаққа солмады, 1634 жылы Сулудың билеушісі Раджа Бунгсу қалаға шабуыл жасаған жаман атты қарақшылардан кейін Ормоктен 300 жергілікті тұрғынды тұтқынға алды. Соғод, Кабалиан, Инопакан және Байбай қалалары да басылып алынып, тоналды. Ормок тұрғындарының көп бөлігі Раджа мен оның әскерлерімен күресті, бірақ олардың саны аз болғандықтан, соңғы адамға дейін қырғынға ұшырады.
Филиппин революциясы
Ормок - испан билігінен тәуелсіздік күресінің ошағы, революционерлерге толы қала. Революциялық көшбасшы Фаустино Аблен жергілікті халықты Пулахан қозғалысына қосылуға шақырып, оларға күш берді.
Ерте Америка кезеңі
1903 жылы Альбуэра қалалық әкімдігі Ормокқа қосылды.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Жапондық оккупациядан және Екінші Филиппин Республикасының үкімділігінен кейін, Ормок Жапон императорлық армиясының шағын бөлімдерінің гарнизонына айналды. Одақтас әскерлер қалаға жақындағанда, Жапония қаланы күшейтіп, Ормок шығанағы шайқасын бастады. Кейін қала азат етілді.
Қалалық аудан
Ормок 1947 жылдың 20 қазанында Республикалық заң № 179 арқасында қала мәртебесін алды, соның нәтижесінде Филиппиннің он бесінші қаласы және Шығыс Висая аймағындағы алғашқы қала атанды. Кананга 1950 жылы Лоной, Кананга, Ризал, Тугбонг, Монтебелло, Агуитинг, Тагайтай, Монтеалегре, Либунгао, Нагалин және Масараяо ауылдарынан құрылды, бұл ауылдардың барлығы бұрын Ормок қаласының құрамында болған.
1991 жылғы қап-қара су тасқыны
1991 жылдың 5 қарашасында таңертең Ормок аймағын "Уринг" тропикалық даулы су басып кетті. Қалалық әкімдік 4922 адамның қаза тапқанын, 3000 адамның жоғалып кеткенін, 14000 үйдің қирағанын және 600 миллионнан астам сомаға мүлік зардап шеккенін тіркеді. Жоғалған 3000 адамның ешқайсысы табылған жоқ және қазір олардың қайтыс болғаны болжануда. Су тасқынының себептері ретінде заңсыз ағаш кесу және "кейинг" (жану арқылы егіс алқабын дайындау) айтылды. Бұл мүсін Ормок қалалық қорымдағы үлкен жаппай қабірдің үстінде орналасқан, онда шамамен 4900 құрбанның денесі жерленген. "Өмір сыйы" деп аталатын мүсін – көкке самғайтын өмірді бейнелейтін абстрактілі туынды.
География
Ормок қаласы – портовый қала және Лейте провинциясы бойынша жер ауданы жағынан ең үлкен, ал Шығыс Висай аймағында Самардағы Калбайогтан кейін екінші үлкен қала. Ормок шығанағының бастауында орналасқан қаланың жер бедері көбінесе көлбеу жазықтардан тұрады. Солтүстік-батысында Матагоб және Мерида қалаларымен, солтүстігінде Кананга және Каригара қалаларымен, солтүстік-шығысында Яро, Пастрана және Дагами қалаларымен, ал оңтүстігінде Альбуэра қаласымен шектеседі. Биік таулар Ормокты Лейте провинциясының шығыс бөлігінен бөліп тұрады. Ормок арқылы көптеген өзендер мен ағыстар өтеді. Олардың ішінде солтүстіктегі Бао өзені, батыстағы Пасангахан өзені, оңтүстіктегі Багонгбонг өзені, сондай-ақ оңтүстіктегі Панилахан өзені және Ормок қаласының шығыс және батыс жақтарын шектеген Анилао және Малбасаг өзендері бар.
Демография
Бұл қаланың тума тұрғындары Ормоканон деп аталады, олардың көпшілігі Себуано тілінде сөйлейді, Лейте аралының батыс және оңтүстік бөліктері сияқты. Қала ішінде Waray тілінде сөйлейтін адамдар да бар. Филипиннің көптеген тұрғындары сияқты, Ормоканондықтар да негізінен католик дінін ұстанады және қала жыл сайын 28 және 29 маусымда қасиетті Петір мен Пауылдың құрметіне фестиваль өткізеді. Католиктердің басқа да маңызды мерекелері, соның ішінде барғайлардың жергілікті мерекелері жыл бойы тойланады. Қаланың ішінде және аралдың барлық жерінде мұсылман азшылығы байқалады, бұл туралы қала көрінісіндегі мешіттер куәлік етеді, және олардың көпшілігі Минданаодағы Ланао-дель-Норте және Ланао-дель-Сур провинцияларынан келген маранаолар.
Экономика
Ормоктің экономикалық негізі – ауыл шаруашылығы, аквамәдениет, өнеркәсіп, туризм және коммерциялық қызметтер. Қант қамысы, күріш және ананас – негізгі ауыл шаруашылығы өнімдері. Қала экономикалық өсімді қамтамасыз етеді, себебі ол елдің қуатқа деген қажеттілігінің үлкен бөлігін Тонгона ауылындағы Тонгонан геотермальдық электр стансасы мен көршілес Кананга қаласының мол геотермальдық энергия ресурстары арқылы жабады. Ормок сонымен қатар жақын орналасқан Изабель қаласындағы Лейте өнеркәсіптік даму аймағына қақпа болып табылады, онда Азиядағы ең ірі тыңайтқыш зауыты – Филиппин фосфатты тыңайтқыш зауыты және елдің ең ірі мыс өңдеу орны – Филиппин қауымдасқан балқыту және тазарту компаниясы, сондай-ақ басқа да өнеркәсіптер орналасқан.
Көлік
Ормоц порты қаланың теңіз порты қызметін атқарады. Әуе көлігі үшін Ормоц әуежайы қалаға қызмет етеді, алайда бұл әуежайға тұрақты коммерциялық рейстер жоқ. Таклобандағы Даниэль З. Ромуалдес әуежайы коммерциялық рейстері бар ең жақын әуежай болып табылады.
Энергия
Ормок Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ең ірі электр станциясына – Barangay Tongonan-дағы Tongonan геотермальды электр станциясына қонақжайлық етеді. Ол Шығыс Висая аймағын ғана емес, сонымен қатар Лусон және Минданао аймақтарының электр энергиясымен қамтамасыз етеді.
Білім
Ормок – Батыс Лейтедегі білім беру орталығы. Онда мемлекеттік және жекеменшік бастауыш және орта мектептер бар. Жоғары білім беруді бастапқыда бенедиктиндер басқаратын католик колледжі және ең көнесі – Ормок қаласының Санкт-Петер колледжі ұсынды, одан кейін Ормок қаласының Батыс Лейте колледжі, жекеменшік, діни емес колледж. 1980-1990 жылдары қалада Santo Niño College of Ormoc, Saint Paul's School of Ormoc Foundation, Inc. және STI College Ormoc құрылды. 2000 жылдары ACLC College of Ormoc, San Lorenzo Ruiz College of Ormoc, Ормок қалалық технология институты (OCIT) және Шығыс Висаяс мемлекеттік университетінің Ормок кампусы құрылды. Ормокта өз қытай мектебі де бар, ол – Ormoc Se San мектебі.