Кіріспе
Математикалық матрицаларға негізделген кванттық механикалық модель. Теориялық физикада матрицалық теория – 1997 жылы Том Бэнкс, Вилли Фишлер, Стивен Шенкер және Леонард Сускинд ұсынған кванттық механикалық модель; ол авторлардың әріптерінен құралған BFSS матрицалық моделі деп те аталады.
In theoretical physics, the matrix theory is a quantum mechanical model proposed in 1997 by Tom Banks, Willy Fischler, Stephen Shenker, and Leonard Susskind; it is also known as BFSS matrix model, after the authors' initials.
Шолу
Бұл теория тоғыз үлкен матрицалар жиынтығының қалай өтетінін сипаттайды. Алғашқы мақаласында авторлар, басқалармен қатар, осы матрицалық модельдің төмен энергиялық лимиті он бір өлшемді супергравитациямен сипатталатынын көрсетті. Бұл есептеулер оларды BFSS матрицалық моделінің М-теорияға дәл балама екенін ұсынуға жеткізді. Сондықтан BFSS матрицалық моделі М-теорияның дұрыс формулировкасының прототипі ретінде және М-теорияның қасиеттерін салыстырмалы түрде қарапайым ортада зерттеу құралы ретінде қолданылуы мүмкін. BFSS матрицалық моделі сондай-ақ IIA типті жол теориясындағы көптеген D0-брандардың әлемдік көлем теориясы деп есептеледі.
Коммутативті емес геометрия
Геометрияда координаттарды енгізу жиі пайдалы болады. Мысалы, Евклид жазықтығының геометриясын зерттеу үшін x және y координаттары жазықтықтағы кез келген нүкте мен екі өс арасындағы қашықтық ретінде анықталады. Кәдімгі геометрияда нүктенің координаттары сандар болып табылады, сондықтан оларды көбейтуге болады, және екі координаттың көбейтіндісі көбейту ретіне тәуелді емес. Яғни, көбейтудің бұл қасиеті ауыстырымдық заң деп аталады, және геометрия мен координаттардың ауыстырымдық алгебрасы арасындағы бұл байланыс қазіргі геометрияның көп бөлігі үшін бастапқы нүкте болып табылады. Ауыстырымдық емес геометрия – бұл осы жағдайды жалпылауға тырысатын математиканың бір саласы. Кәдімгі сандармен жұмыс істеудің орнына, матрицалар сияқты ұқсас объектілер қарастырылады, олардың көбейтуі ауыстырымдық заңды қанағаттандырмайды (яғни, xy міндетті түрде yx-ке тең емес объектілер). Бұл ауыстырылмаған объектілердің кейбір жалпы "кеңістік" түсінігіндегі координаттар екендігін көздейді және қарапайым геометриямен аналогияны пайдаланып осы жалпыланған кеңістіктер туралы теоремалар дәлелденеді. 1998 жылғы мақалада Ален Коннс, Майкл Р. Дуглас және Альберт Шварц матрицалық модельдер мен М-теорияның кейбір аспектілері ауыстырымдық емес кванттық өріс теориясымен сипатталатынын көрсетті – бұл кеңістіктегі координаттар ауыстырымдық қасиетті қанағаттандырмайтын физикалық теорияның ерекше түрі. Бұл матрицалық модельдер мен М-теорияның бір жағынан, ал ауыстырымдық емес геометрияның екінші жағынан арасындағы байланысты орнатты. Бұл тез арада ауыстырымдық емес геометрия мен әртүрлі физикалық теориялар арасындағы басқа да маңызды байланыстардың табылуына әкелді.
Байланысты үлгілер
IIB типті сап теориясының кейбір ерекшеліктерін бейнелейтін тағы бір маңызды матрицалық модель – IKKT матрицалық моделі, 1996–97 жылдары Н. Ишибаши, Х. Кавай, Ю. Китазава және А. Цучия тарапынан жасалған.