Кіріспе
Pseudopodospermum hispanicum, қара сальсифий немесе испан сальсифий, сондай-ақ қара устрица, жылан түбі, жылан шөбі немесе жай ғана scorzonera деп белгілі, күнбағыс тұқымдасына (Asteraceae) жататын көп жылдық өсімдік. Ол қызғылт сальсифий (Tragopogon porrifolius) сияқты, күнбағыс тұқымдасына жататын, тамырлық көкөніс ретінде өсіріледі. Бұл өсімдік Оңтүстік Еуропаға тән және Оңтүстік және Орталық Еуропада егіледі. Ол қоректік заттарға кедей топырақтарда, құрғақ жайылымдарда, тасты жерлерде, бұталар арасында, сондай-ақ қалыпты немесе тегіс топырақтарда, орташа белдеу аймақтарында өседі. Гүлшоғыры ұшында орналасқан және сары гүл жапырақтарынан тұрады. Сабағы тегіс және жапырақтарымен жабылған, ал жапырақтары ланцет тәрізді немесе жұмыртқа тәрізді, бүтін жиектерімен. Қара сальсифий қоңырдан қараға дейін түсті қабық қабаты бар, ұзын цилиндрлі түйір тамырды құрайды. Егер жас кезінде жинап алса, сәбіз сияқты тамыры жұмсақ, ұзын және конусты болып келеді, ал іші ақ түсті және жылтыр.
Pseudopodospermum hispanicum, commonly known as black salsify or Spanish salsify, also known as black oyster plant, serpent root, viper's herb, viper's grass or simply scorzonera, is a perennial species of plant in the sunflower family (Asteraceae), cultivated as a root vegetable in the same way as purple salsify (Tragopogon porrifolius), also in the sunflower family. It is native to Southern Europe and cultivated as a crop in Southern and Central Europe. It grows on nutrient poor soils, dry pasture, rocky areas, in thickets and on limy or marly soils of temperate zones. The flower head is terminal and consists of yellow ray florets. The stem is smooth and leafy and the leaves are lanceolate to ovate with entire margins. Black salsify forms a long cylindrical taproot with a brownish to black cork layer. If harvested young, the carrot like roots are tender, long and tapered with shiny white flesh.
Дайындық
Өсімдіктің әртүрлі бөліктерін – тамырларын, жапырақты өркендерін және ашық гүлдерін пісіріп немесе шикі күйінде жеуге болады. Салсифи тамырының қалың қара қабығы көбінесе жеуге жарамсыз саналады және оны қайнату алдында немесе кейін сыпырып тастауға болады. Егер қабығы қайнатудан бұрын алынса, түсі өзгермеуі үшін қабығы сыпырылған тамырды бірден сірке суына немесе лимон шырыны қосылған суға салу керек. Тамырында өте жабысқақ сүттек болатындықтан, оны 20-25 минут (немесе одан да аз) қайнатқаннан кейін қабықтан айыру ыңғайлырақ. Сүттек қалдықтарын май тамшысымен сүртіп, содан соң сабынмен жуу арқылы жоюға болады. Қара салсифи көбінесе бұршақ және морковь сияқты басқа көкөністермен бірге жейді. Алайда, бешамель, горчица немесе голланд соусы сияқты ақ соуста аспаржа сияқты берілуі де танымал. Пісірілген салсифи тамырларын қамырға малып, қуырып та дайындауға болады. Жас тамырларды салатқа қосады, ал салсифи сүттегін шайнау таяқшасы ретінде пайдалануға болады.
Жинақтау және жинаудан кейінгі өңдеу
Орақ қарашадан наурызға дейін жүргізіледі, ең жоғары сапалы өнім алуға қолайлы уақыт желтоқсан айының соңы. Бұл өсімдік көптеген салқын және қоңыржай климаттарда жақсы өседі және әдетте гектарына 15–20 тонна тамыр береді. Британ бақшаларында оның тамыры жинауға жеткілікті өлшемге жеткенше оны жерде қалдырып, көпжылдық қасиетін пайдалану кең таралған; мұндайға екі жыл уақыт кетеді. Кәсіби өндірісте оны жылдың екінші дақылы ретінде өсіру тиімді. Басқа астра гүлділерді өсіру алдында егіс айналымын 3-4 жылға дейін сақтау ұсынылады.
Зиянкестер
Көміршік тұнбашығы (Psila rosae): Көміршік тұнбашығының личинкалары немесе құрттары өсімдік тамырларын жеп, тамырдың ішінде орналасады. Осылайша, Psila өсімдіктердің өсуін тежейді және жұмсақ шіріу бактерияларының жұғуын жеңілдетеді. Әдетте, тамырлы дақылдар көміршік тұнбашығы үшін тамаша орта. Сымқұрттар (Selatosomus destructor және Ctenicera pruinina): Сымқұрттар – 2–5 жыл аралығында личинка сатысында болатын, қақпақ қоңыздарының личинкалары. Олар топырақта тіршілік етеді және тамырлармен қоректенеді. Сымқұрттар тамырға тікелей тесіп кірген кезде көп зиян келтіреді. Осы арқылы өсімдік патогендері еніп, тамырдың шіруіне себеп болуы мүмкін. Тамыр шіруі көшеттердің қурауына, өсуінің тоқтауына, деформациялануына және әрі қарай өлуіне алып келеді. Тамыр түйінді нематодасы (Meloidogyne incognita, M. javanica, M. hapla және M. arenaria): Салсифийдің тамырларына елеулі зақым келтіруі мүмкін. Нематодалардың әрекеті тамырдың өсу ұштарына зиян келтіріп, бұтақтануға, бұрмалануға, өсудің тоқтауына және деформациялануға әкеледі. Соның салдарынан жалпы өсудің баяулауы, қурауы және жер үстіндегі жапырақтардың хлорозы (сарылауы) пайда болуы мүмкін.
Аурулар
Бактериялық жұмсақ шіру (Bacillus carotovorus Jones): Бактериялар тамырдың орталық бөлігін жейді. Бұл жұмсақ, сулы және шырышты тамыр шіріуі арқылы анықталады. Бұл өз кезегінде тік саңырауқұлақтар мен бактериялардың жұқтыруына жағдай жасайды. Бактериялық жұмсақ шіру үшін ең қолайлы температура 21–27 °C, бірақ ол 0–32 °C температурада да тіршілік етіп, зиян келтіруі мүмкін. Сондықтан, тропикалық және жылы аймақтарда өнімді сақтау және тасымалдау кезінде ауаны жақсы желдету қажет. Ақ көпіршік (Albugo spp.): ылғалды ауа-райын ұнататын жапырақ ауруы. Ол қызыл шірудің (downy mildew) қоздырғыштарымен туыс және олар екеуі де бірге кездесуі мүмкін. Жапырақтардың төменгі жағында көпіршік тәрізді ақ ісіктер пайда болады. Зақымдалған жерлердің айналасында қызғылт түс байқалады. Бұл өсімдіктердің өсуін баяулатып, қатты зақымдалған бөліктері құрғап немесе тіпті өліп қалуы мүмкін.