Кіріспе

Натаниел Хоторнның 1852 жылғы романы "Блиттейл Романсы" – американдық автор Натаниел Хоторнның 1852 жылы жарық көрген романы. Ол өзі атаған «романс» түріндегі үшінші маңызды туынды. Романның оқиғасы Брук фермасының үлгісінде құрылған утопиялық шаруашылық коммуналасында өтеді, Хоторн оның негізін қалаушыларының бірі болған және 1841 жылы онда тұрған. Роман коммунаның идеалдары мен мүшелерінің жеке тілектері және махаббаттағы бәсекелестік арасындағы қақтығысты бейнелейді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

1800-жылдардың ортасында Блитдейл коммунистік қоғамдық ортасына көшіп кетер алдында Майлс Ковердейлге Муди (сырттан қарағанда тіршілік күйі жоқ адам) жақындасып, одан қызмет сұрайды. Муди көмектесуге дайын болғанымен, кенеттен жасы үлкен, тәжірибелі адамға жүгінуге шешім қабылдап, кетеді. Содан кейін Майлс құпиялы Жасырын әйел туралы әңгімелейді: жақында көпшілік алдындағы қойылымдарын тоқтатқан танымал болжаушы. Ол Холлингсвортсыз Блитдейлге кетеді, ол кейін Присцилла есімді нәзік, ұялмас қызбен келеді. Оларды Сайлас және оның әйелі Фостер (қатал, тәжірибелі фермерлер) және Ковердейл, Холлингсворт және Присцилланы бірден қызықтырған Зенобия, ерекше әдемі және сүйкімді әйел күтеді. Ковердейл ауыр сырқатқа шалдығып, төсекке жатады. Ауру кезінде ол Холлингсвортпен жақын қарым-қатынас орнатады, ол оған күтім көрсетеді. Осы уақытта Холлингсворт Зенобиямен де жақын болады және олар бірге шатыр салуды жоспарлайды. Бір күні Муди далада Ковердейлге жақындасып, Присцилла мен Зенобия туралы сұрайды, бірақ олар жақын достар екенін естіген соң оларды көруден бас тартады. Саяхат барысында Ковердейл Вестервельт есімді адаммен кездеседі, ол оған бірден ұнамайды. Ол Зенобиямен жеке кездесуді сұрайды. Ковердейл оған кеңес береді, бірақ оның ниетіне күмән келтіреді. Біраз уақыттан соң Ковердейл Вестервельт пен Зенобияны бірге көріп, естіп, олардың бұрынғы кездесулері туралы дауласып жатыр деп болжайды. Кейін Зенобия «Күміс перде» деген әңгіме айтады, онда ол шығу тегі құпия болған Присцилланың, шын мәнінде, Жасырын әйел болуы мүмкін екенін айтады. Содан кейін Ковердейл, Холлингсворт, Зенобия және Присцилла әдетте баратын Елиоттың амбанасында кездеседі. Олар әйелдердің құқықтарын талқылайды, ал Зенобия таңқаларлықтай Холлингсвортпен (Ковердейлге қарсы) әйелдердің рөліне қатысты қатал көзқараспен келіседі. Олар амбанадан шығып бара жатқанда, Ковердейл Зенобия мен Холлингсворттың арасындағы сыйластыққа куә болады. Ковердейл мен Холлингсворттың келіспеушілігі келесі күні Блитдейлдің болашағы туралы үміттерін талқылағанда күшейеді. Холлингсворт өзін қылмыстық оңалтуға арнап, осы мақсатта фермада мекеме құруды жоспарлап отыр. Холлингсворт Ковердейлдің осы істе «онымен бірге ме, әлде қарсы ма» екенін көрсеткенде, Ковердейл оған көмектесуден бас тартып, олардың достығын тоқтатады. Ковердейл фермадағы жағдайдан шаршап, қалаға кетеді. Қалада Ковердейл қонақ үйдің терезесінен қарап, пансионатта Присцилланы көреді деп ойлайды; басқа бөлмеде ол Зенобия мен Вестервельтты көреді. Олар оны көріп, қонаққа шақырады. Зенобия Присцилланың сол жерде екенін растайды, бірақ Вестервельт кенеттен олардың кететінін және Присцилланы өзімен алып кету керектігін айтады. Күдік туған Ковердейл Мудиді іздейді. Муди өзінің Фаунтлерой екенін және бай адам болғанын айтады. Оның тұңғыш қызы Зенобия болды. Ол қаржылық қиындыққа тап болып, оны әлі де бай ағасы тәрбиелеуге қалдырды (кейін қайтыс болып, оған байлық қалдырды). Кейін ол кедей әйелге қайтадан үйленеді және Присциллаға әке болады. Оның ерекше мінез-құлқы оған ерекше қарым-қатынаста болған «шебер» адамның назарын аударады. Ол Зенобияға хабар жіберіп, Присциллаға қамқорлық жасауын сұрайды, бірақ олардың туыстығын жасырады. Ковердейл қатты таңғалып, Вестервельтты «шебер» деп таныған «Күміс перде» шоуына барады. Холлингсворт та көрермендердің қатарында. Ковердейл Холлингсворттан Присцилланың қайда екенін сұрағанда, ол сахнаға шығып, пердені алып тастайды және оны алып кетеді. Үшеуі дереу Блитдейлге оралады; Ковердейл кейінірек оралады. Қайтып келгенде ол үштігін көруден қорқады және ағаштардың арасынан айналып өтеді. Ол қоғамның сиқыршылар, феялар және басқа да жаратылыстар сияқты киінген таңғажайып көрінісіне куә болады; ол күлгенде, олар оны қуып, ол Елиоттың амбанасына қарай жүгіреді. Ол үш жолдасын табады; Зенобия Холлингсворт жүргізген қандай да бір «сот» өткізілгенін айтады. Ол оны өзімшілдік пен жүрексіздікте айыптайды және ол ашуланып, оған мойынсұнып ерген Присцилламен бірге кетеді. Зенобия қатты жылай бастайды. Ол қалпына келген кезде, ол Ковердейлге ақырында оны жеңетінін, бірақ дереу Блитдейлден кететінін айтады. Ол монах болатынын айтады және Ковердейлден Холлингсвортқа оны «өлтіргенін» айтуын сұрайды. Ол кетіп, Ковердейл тастың астында ұйықтап қалады. Түн ортасында оянғанда, ол Холлингсворттың шатырына барады және одан көмек сұрайды. Сайлас Фостер де оянады және оған көмектесуі сұралады. Оларды өзен жанындағы таныс жерге жетелеп, оның сөздері туралы ойланып, Ковердейл Зенобияның суға батып кеткенін күдіктенеді. Холлингсворт оның денесін бағанамен шығарады; Сайлас Фостер оның жүрегіне жақын жарақаты бар екенін байқайды. Арадан жылдар өткен соң Ковердейл өміріне құштарлық жоғалғанын айтады. Ол Холлингсвортты зиярат етеді, ол қираған адамға айналған және оңалту армандарының ешқайсысын іске асыра алмаған. Присцилла оның жанында адал түрде қалады, ал Ковердейл Зенобияның өлімінің салмағы оны қиратқанын түсінеді. Ковердейл өзінің Присциллаға ғашық болғанын және осылайша үмітсіздікке түскенін мойындайды.

Негізгі кейіпкерлер

Майлз Ковердейл: Әңгіменің басты кейіпкері және баяндаушысы Ковердейл – Блитдейл фермасының қарапайым бақылаушысы. Алайда, оның әңгімелері кейде асыра айтылған немесе арман сияқты болып көрінеді, сондықтан оған толық сену қиын. Романның кейбір жерлерінде Ковердейл сырттай бақылауға бейім. Ол әйелдер теңдігін жақтағанын, Холлингсвортпен пікір таласы арқылы дәлелдейді, бірақ Зенобияның феминизмін романдық көңіл көшірудің белгісі деп санайды. Ол көбінесе тартымды, бірақ жиі ең жақсысы емес және логикасыз. Ол айналасына қызығушылық танытады, бұл оның сырттай бақылауына және фермадағылар туралы негізсіз болжамдар жасауына әкеледі. Ол Зенобияға қызығушылық танытады және оны әдемі деп санайды, бірақ әңгіменің соңғы жолында Прискиллаға ғашық екенін мойындайды. Дегенмен, сыншылар Ковердейл мен Холлингсворт арасындағы құпиялы қарым-қатынасты анықтайды. Ескі Муди: Ескі Муди ретінде таныстырылған, ол бұрын Фаунтлерой аталған, бай бірақ адал емес адам, қаржылық апатта байлығын жоғалтады. Ол әйелі мен қызынан айырылып, отбасысынан құтылады. Бірнеше жылдан кейін, кедейленіп, дана болып, ол қайтадан үйленеді және екінші қызы дүниеге келеді. Ковердейл оны Зенобия мен Прискилланың тегін анықтау үшін пайдаланады. Жасырын әйел: Ол – мистикалық кейіпкер, бастапқыда жұртшылықтың қызығушылығын тудырған, бірақ кейіннен жұрт назарынан жоғалып кеткен. Оның тарихы Зенобия баяндаған «Күміс перде» атты бөлімдегі арбалы оқиға ретінде дамытылады. Ол Хауторн әдебиетінде жасырын күнәні білдіретін перденің қарғысымен ұсталған. Оны сиқыршы Вестервельт бақылайды және Холлингсворт пердені алып тастағанда оның Присцилланың өзі екені белгілі болады. Холлингсворт: Өзінің идеалдарына тым берілген қайырымды адам, ол Присцилламен бірге фермаға келеді, оған сол жерде орын бар екенін естіген. Ол Ковердейлдің ауруы кезінде онымен жақын дос болады, бірақ оның оны өзінің ісіне тартуға тырысуы достыққа керіс келісім тудырады. Ол барлық күнәкарларды реформалауға сенеді және топ қолдаған емес, Блитдейл мен оның тұрғындарын осы мақсатқа жету үшін пайдалануға тырысады. Романның ортасында Зенобиямен қарым-қатынаста болғаны туралы әңгімелер таралады, олар бірге коттедж салуды жоспарлайды. Алайда, ол Присциллаға ғашық болып, оны Жасырын әйел тағдырынан құтқарады және Зенобиямен ажырасады, бұл оның өзіне-өзі қол жұмсауына себеп болады. Силас Фостер: Ковердейл оны «ұзын, мықты, қарапайым және сақалды» деп сипаттайды. Ол фермерлік өнерінде тәжірибелі тұрғынның жалғыз адамы. Ол салмақты және ақылды, Присцилла келген кезде оның фермада қалуын ұсынады. Ол Зенобияның денесін іздеуге шыққан үш адамның бірі және оның өліміне қайғы мен эмоцияны көрсеткенмен, оны ең оңай қабылдайды. Силас Фостердің әйелі. Зенобия: Әдемі және бай, ол күнде шашына әртүрлі тропикалық гүл тағады. Ол Холлингсворт пен Ковердейлдің екеуінің де құрметіне ие, бірақ екеуі де ақырында оның апасы Присциллаға ғашық болады. Присцилланың өзі де оған қызығушылық танытады және фермада оны іздейді. Зенобияның басты кемшілігі – мақтандылық, оның профессор Вестервельтпен бұрынғы ерекше және түсініксіз қарым-қатынасы бар. Әңгіменің соңында ол Вестервельт Присцилланы «Жасырын әйел» ретінде жалған құлдыққа салуға (мүмкін) қатысқан екені белгілі болады, бұл оның бай өмір салтын жалғастыру үшін қолданатын схемасы және Холлингсворттың оны тастап кетуінің себебі болуы мүмкін. Ол – Ескі Мудидің Фаунтлерой аталған кездегі алғашқы, сәтті некесінен туған қызы. Ол көбінесе Брук-Фармның тұрғыны болмаса да, жиі келіп тұратын автор Маргарет Фуллерге ұқсас деп саналады. Присцилла: Холлингсворт фермаға әкелген нәзік, құпия қыз. Ол күрделі әшекейлер жасайды, оны Ковердейл «оның құпиясының символы» деп санайды. Ол жиі тоқтап, бірақ басқа кейіпкерлер естімейтін дауысқа жауап беретіндей болады. Роман барысында ол ашық және әлсіз болып, Зенобияға деген бауырмалдық сүйіспеншілігімен қатар Холлингсвортқа деген берік сүйіспеншілігін дамытады. Ақырында ол Ескі Мудидің екінші қызы және Жасырын әйелдің екінші жағы екені белгілі болады. Холлингсворт оны перденің қарғысынан босатады және кітаптың соңында ол оған адал болып қалады. Профессор Вестервельт: Присцилла мен Зенобияны іздеп сюжетке кіріп кетеді. Ковердейл оны бірден жек көреді және оны шайтан сияқты сипаттайды. Шындығында, Ковердейл қолданатын көптеген бейнелер, мысалы, Вестервельт пинындағы от және оның таяғындағы жылан басы тікелей Шайтанға сілтеме жасайды. Оның Зенобиямен бұрынғы, мүмкін романдық қарым-қатынасы болған деп есептеледі. Ол кітаптың соңына жақын Присцилланы бақылайтын сиқыршы екені белгілі болады және оның соңғы пайда болуы Зенобияның жерлеу рәсімінде, оның ақымақтығына сын айтады.

Аңыз стилі

Роман бірінші тұлғадан, Майлз Ковердейлдің көзқарасынан жазылған. Ковердейлдің баяндау стилі тұрақсыз әрі арман тәрізді, бұл романға Хоторнға қарағанда Ковердейлге тән ерекше синтаксис енгізеді. Алғашқы қолжазба аяқталғаннан кейін, бірақ басылымға берілмес бұрын қосылған соңғы тарауда Ковердейл «төртінші қабырғаны» бұзып, жазу Блитдейлден көп уақыт өткен соң жасалғанын ашады. Ол өзге кейіпкерлердің тағдырын әлі де шектеулі көзқараспен баяндайды.

Символизм

Гүл: Зенобия күнде жаңа экзотикалық гүл тағады. Ол тіршілік күшін білдіреді, ал басқа кейіпкерлер оны жоюға тырысады. Ковердейл оның өмірін үнемі тексеріп, зерттейді. Холлингсворт оны идеалды қоғам құру үшін пайдаланады. Присцилла Холлингсвортты таңдап, оған құрлық сатады. Соңында Вестервельт оны шантаждайды. Ол ақырында өзін-өзі өлтіреді. Экзотикалық гүл – оның мақтанышының, өмірінің және тіршілік күшінің символы, осылардың бәрін «Блитдейл романсы» кейіпкерлері жоюға ниеттенген. Зенобияның басты кемшілігі – мақтанкештілік, бірақ осының арқасында ол баршаға сыйлы. Оның физикалық көрінісі экзотикалық гүл арқылы бейнеленеді. Жамылғы: Жамылғы – жасыру мен сытыруды білдіреді. Присцилла, жамылған әйел ретінде, жеке және жасырын өмір сүреді. Жамылғы бейнесі дерлік барлық кейіпкерлермен байланысты. «Ескі Муди» лақап аты мен көз жабыны бар кейіпкер жасыруды қалай қолданатынын көрсетеді. Вестервельттың алтын тістері және Холлингсворттың қайырымдылық жобасы да сытырудың мысалдары. Сонымен қатар, бүкіл қауым қоғамнан оқшауланған, себебі ол уақытша утопиялық қауым. Жамылғы – роман бойына үнемі қайта оралатын тақырып. Жасыру мен сытыру барлық кейіпкерлерде үнемі көрініс береді. Оның қиялы мен естеліктерінде, сондай-ақ ұйқыдағы армандары да бар. Олардың барлығында романның бет-әлпетін жабатын маска мен жамылғы бейнесі қайта-қайта пайда болады. 1841 жылдың сәуірінен қарашасына дейін Готорн өмір сүрген, қысқа мерзімді ауыл шаруашылығы және білім беру коммуны. Интеллектуалды утопиялық қоғам құруға тырысқан бұл коммуна, Ральф Уолдо Эмерсон және Маргарет Фуллер сияқты көптеген белгілі трансценденталистерді қызықтырды, бірақ олардың көпшілігі онда тұрмады. Готорнның танысы және «Брук Фермасының» жиі қонағы. Алайда, Зенобияның өліміне Фуллердің өмірін аяқтаған кеме апаты емес, 1845 жылдың 9 шілдесінде өзенге батып, өзін-өзі өлтірген Марта Хант атты нәзік, бірақ күйреген жас әйелдің өзіне қол жұмсауы себеп болды. Готорн сол түні мәйітті іздеуге көмектесті және кейіннен оқиғаны күнделігінде егжей-тегжейлі жазды. Холлингсворттың прототиптері ретінде Амос Бронсон Алкотт, Ральф Уолдо Эмерсон және Хорас Манн қарастырылады, ал баяндаушы көбінесе Готорнның өзі деп есептеледі.

Әдеби мәні және қабылдануы

Жарнамаланғаннан кейін «Блитадель романсы» заманауи сыншылар тарапынан ықылассыз қабылданды. Бір сыншы айтқандай, жауапкершіліктен айырылу қызметін атқаратын алғы сөз «оны ең маңызды бөлігі деп санауға болмайды». Шын мәнінде, көптеген сын-пікірлерде осы қарапайым, құрастырылмаған жауапкершіліктен айырылуды кітаптың ең маңызды бөлігі деп есептейді. Көптеген сын-пікірлер романның алғы сөзіне сілтеме жасайды және Хоторнның оқырманға романдағы кейіпкерлер мен оқиғаларды нақты өмірдегі адамдар мен оқиғалардың бейнесі ретінде қабылдамау туралы тілегіне күмәнмен қарайды. Олардың пікірінше, көркем және құрастырылмаған шығармалар арасында тым көп байланыс бар. Бір сыншы былай дейді: «Хоторн Брук фермасындағы жоспарды бізге өте жақсы көрсетеді, оған біздің таныстарымыздың кейбіреулері қатысқан, ол сол жердегі өмірдің кейбір оқиғаларын өте анық және дәл бейнелейді, сондықтан біз оның кітабындағы кейіпкерлерге ерлер мен әйелдердің нақты есімдерін қоюға бейімбіз». Олар Хоторнның нақты өмірдегі тұлғалар туралы жазғандарын оқып, түсінуге тырысады. Дегенмен, басқа пікірлер романның көркемдігі мен шындық арасында байланыс бар екенін айтады, бірақ бұл байланыстар көркем және құрастырылмаған нәрселердің шатасуына әкелмеуі керек. Бір шолуда былай делінген: «Біз оның романсындағы кейіпкерлердегі жеке ерекшеліктерді Брук фермасында болған нақты тұлғаларда тани аламыз, бірақ олардың ешқайсысы оның толық көшірмесі емес. Зенобия, Холлингсворт немесе Присцилла онда болған жоқ, және сипатталғандай апат та болған жоқ». Хоторн (1879) еңбегінде Генри Джеймс оны Хоторнның «күлкісіз туындыларының» «ең жеңіл, ең жарқын, ең жандысы» деп атады, ал әдеби сыншы Ричард Бродхед оны «Хоторнның романдарының ең қараңғысы» деп сипаттады. Көптеген қазіргі сын-пікірлер көркем және құрастырылмаған шығармалар арасындағы қарым-қатынасқа да бағытталған. Сыншылар «Блитадель романсы» Хоторнның өмірі мен сенімдерін көрсететінін ескергенде, автордың санасын түсінуге көмектеседі деп санайды. Сыншылардың пікірінше, роман Хоторнның өмірі бойы бастан кешкен діни қайшылықтың көрінісі ретінде қарастырылуы мүмкін. Ирвинг Хоу осы діни қайшылықты былай деп қорытындылады: «Өмір бойы Хоторн діни сенім дағдарысы деп аталатын жағдайға тап болды. Оның өткір моральдық сезімі дәстүрлі діннің контексінен алыстатылды, бірақ оның өсуі үшін басқа ештеңе табылмады». Хоторн пуритандық догмалармен келіспесе де, трансценденталистер көбінесе моральды осы догмаларды сақтаумен байланыстыратын. Роман моральдық қабылдау мен нақты мораль арасындағы ирониялық қайшылықты көрсетеді, мысалы, «ұтопиялық» Блитхедел күнәге толы және «адамгершілікке» қарағанда кеміс. Сондықтан сыншылар Блитдейлді Хоторнның иманнан тәуелсіз моральды бейнелеу әрекеті деп санайды. Көптеген сыншылар ұзақ жылдар бойы «Блитадель романсының» көптеген адамдар, орындар мен оқиғаларын Хоторнның өміріндегі байқаулары мен тәжірибелеріне байланыстыруға болады деп мәлімдеді. Көркем және құрастырылмаған шығармалар арасындағы осы байланыстың ең айқын мысалы – Блитдейл мен Брук фермасының ұқсастығы, Хоторнның қатысқан 19 ғасырдың тәжірибелік қауымдастығы. Сонымен қатар, Ковердейл кейіпкері көбінесе Хоторнның өзімен байланыстырылады. Дегенмен, сыншылардың пікірінше, бұл автопортрет «өте жоғары және мазақтаушы автопортрет, Хоторн өмірге толық қатысуына кедергі келтіретін барлық нәрсені оқшаулап, осылайша құтқаруға тырысып жатқандай». Сыншылар сондай-ақ Зенобия мен Хоторнның замандасы Маргарет Фуллер арасындағы байланыс сияқты аз айқын байланыстарды да дәлелдеді.