Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1809 жылы ғылым және технология саласында маңызды оқиғалар болды, олар төменде тізілген.
The year 1809 in science and technology involved some significant events, listed below.
Астрономия
Карл Фридрих Гаусс Гамбургте "Theoria motus corporum coelestium in sectionibus conicis solem ambientum" еңбегін жариялайды, онда Гаустың гравитациялық тұрақтысы енгізіліп, ең кіші квадраттар әдісінің ықпалды қарастырылуы бар. С. Д. Пуассон "École Polytechnique" журналында "Planètes moyens mouvements-інің ғасырлық теңсіздіктері туралы" және "Механикалық мәселелерде кездейсоқ тұрақтылардың өзгеруі туралы" еңбектерін жариялап, Лагранждың планеталар орбиталары теориясын кеңейтеді.
Carl Friedrich Gauss publishes Theoria motus corporum coelestium in sectionibus conicis solem ambientum in Hamburg, introducing the Gaussian gravitational constant and containing an influential treatment of the least squares method. S. D. Poisson publishes Sur les inégalités séculaires des moyens mouvements des planètes and Sur la variation des constantes arbitraires dans les questions de mécanique in the Journal of the École Polytechnique, extending Lagrange's theory of planetary orbits.
Биология
Жан Батист Ламарк «Философиялық зоология» еңбегін жариялап, эволюция теориясын жасайды. Иоганн Генрих Фридрих Линк алғаш рет Пенициллиумды сипаттады.
Jean Baptiste Lamarck publishes Philosophie Zoologique, outlining his theory of evolution. Johann Heinrich Friedrich Link first describes Penicillium.
Геология
Уильям Маклюр Америка Құрама Штаттарының алғашқы геологиялық картасын және оған қоса берілген еңбегін жариялайды.
William Maclure publishes the first geological map of the United States with accompanying memoir.
Математика
Луи Пуано Кеплер-Пуано полиэдрінің қалған екі түрін сипаттайды.
Louis Poinsot describes the two remaining Kepler Poinsot polyhedra.
Медицина
25 желтоқсан – Америкалық дәрігер Эфраим Макдауэлл әлемдегі алғашқы овариотомияны, яғни жұмыртқа безі ісігін алып тастау операциясын жасайды. Филипп Пинэль кейіннен шизофрения деп танылатын ауру туралы хабарламалар жариялайды.
December 25 – American physician Ephraim McDowell performs the world's first ovariotomy, the removal of an ovarian tumor. Philippe Pinel publishes accounts of what would later be regarded as schizophrenia.
Технология
11 ақпан – Роберт Фултон АҚШ-та бу кемесіне патент алады. 5 мамыр – Мэри Кис жібек және жіп арқылы сабан шапан тоқу әдісі үшін АҚШ патентін алған алғашқы әйелдердің бірі болады. Сэмюэл Томас фон Зөммеринг су вольтаметрімен жұмыс істейтін электр телеграфын ойлап табады.
February 11 – Robert Fulton patents the steamboat in the United States. May 5 – Mary Kies becomes one of the first women granted a U. S. patent, for a technique of weaving straw hats with silk and thread. Samuel Thomas von Sömmerring invents a water voltameter electrical telegraph.
Туылғандар
4 қаңтар – Луи Брайль (1852 жылы қайтыс болды), француз ойлап табушысы. 6 қаңтар – Мари Дюрохер (1893 жылы қайтыс болды), бразилиялық дәрігер. 12 ақпан – Чарльз Дарвин (1882 жылы қайтыс болды), ағылшын табиғатты зерттеуші. 15 ақпан – Сайрус МакКормик (1884 жылы қайтыс болды), американдық ойлап табушысы. 21 ақпан – Карл Эрнст Бок (1874 жылы қайтыс болды), неміс дәрігері және анатомы. 7 сәуір – Джеймс Глейшер (1903 жылы қайтыс болды), ағылшын метеорологы және аэронавт. 15 сәуір – Герман Грасман (1877 жылы қайтыс болды), неміс математигі. 20 сәуір – Джеймс Дэвид Форбс (1868 жылы қайтыс болды), шотланд физигі, мұзтанушы және сейсмолог. 29 тамыз – Оливер Венделл Холмс аға (1894 жылы қайтыс болды), американдық дәрігер және жазушы. 22 қараша – Бенедикт Морел (1873 жылы қайтыс болды), француз психиатры. Күні белгісіз – Уильям Лобб (1864 жылы қайтыс болды), ағылшын өсімдіктер жинаушысы.
January 4 – Louis Braille (died 1852), French inventor. January 6 – Marie Durocher (died 1893), Brazilian physician. February 12 – Charles Darwin (died 1882), English naturalist. February 15 – Cyrus McCormick (died 1884), American inventor. February 21 – Carl Ernst Bock (died 1874), German physician and anatomist. April 7 – James Glaisher (died 1903), English meteorologist and balloonist. April 15 – Hermann Grassmann (died 1877), German mathematician. April 20 – James David Forbes (died 1868), Scottish physicist, glaciologist and seismologist. August 29 – Oliver Wendell Holmes Sr. (died 1894), American physician and writer. November 22 – Bénédict Morel (died 1873), French psychiatrist. Date unknown – William Lobb (died 1864), English plant collector.
Өлімдер
17 мамыр – Леопольд Ауенбрукгер (1722 жылы туған), австриялық дәрігер. 18 тамыз – Мэтью Болтон (1728 жылы туған), ағылшын инженер-механик. 11 қазан – Мериуэтер Льюис (1774 жылы туған), американдық саяхатшы. 16 желтоқсан – Антуан Франсуа, Фуркрой графы (1755 жылы туған), француз химигі. 29 желтоқсан – Томас Баркер (1722 жылы туған), ағылшын метеорологы.
May 17 – Leopold Auenbrugger (born 1722), Austrian physician. August 18 – Matthew Boulton (born 1728), English mechanical engineer. October 11 – Meriwether Lewis (born 1774), American explorer. December 16 – Antoine François, comte de Fourcroy (born 1755), French chemist. December 29 – Thomas Barker (born 1722), English meteorologist.