Кіріспе

1763 жылы Канадада британдықтарға қарсы жергілікті американдықтардың қақтығысы

Понтиак соғысы (сонымен қатар Понтиактың құйрықтары немесе Понтиактың көтерілісі деп те аталады) 1763 жылы француз және үнді соғысынан (1754–1763) кейін Ұлы көлдер аймағындағы британдық үстемдікке наразы болған жергілікті американдықтардың біріккен конфедерациясымен басталды. Сан алуан тайпалардан келген жауынгерлер британ әскерлерін және отарлаушыларды аймақтан ығыстыруға тырысты. Соғыс қақтығыстағы көптеген жергілікті басшылардың ішіндегі ең танымал тұлға – одава басшысы Понтиактың есімімен аталды. Соғыс 1763 жылдың мамырында басталды, осы кезде жергілікті американдықтар британдық генерал Джеффри Амхерст жүргізген саясаттан алаңдап, британдық бекіністері мен елді мекендеріне шабуыл жасады. Тоғыз бекініс қиратылды, жүздеген отарлаушылар қаза тапты немесе тұтқынға алынды, ал көптеген адамдар аймақтан қашып кетті. 1764 жылы британ армиясының жорықтары келесі екі жылдағы бейбіт келіссөздерге жол ашты. Жергілікті тұрғындар британдықтарды ығыстыра алмады, бірақ көтеріліс британ үкіметін қақтығысқа себеп болған саясатты өзгертуге итермеледі. Солтүстік Америка шебіндегі соғыс қатыгез болды; тұтқындарды өлтіру, бейбіт азаматтарды нысанаға алу және басқа да қиындықтар кең таралды. Бір инцидентте Форт-Питтегі британдық офицерлер қоршауға алынған үндістерді шешекпен жұқтыруға тырысты, олар шешекке ұшыраған көрпелермен байланысқа келді. Соғыстың қатыгездігі жергілікті халықтар мен британдық отарлаушылар арасындағы нәсілдік теріс түсініктің күшеюін көрсетеді. Британ үкіметі 1763 жылғы Корольдік жарлықты шығару арқылы отарлаушылар мен жергілікті халықтар арасында шекара құру арқылы нәсілдік зорлық-зомбылықтың алдын алуға тырысты.

Соғысқа атау беру

Бұл қақтығыс өзінің ең танымал қатысушысы, Понтиак есімді Одава басшысының атымен аталған. Соғыстың алғашқы атауы "Киясута мен Понтиак соғысы" болды, "Киясута" – ықпалды Сенека/Минго басшысы Гуасутаның басқаша жазылуы. 1851 жылы Фрэнсис Паркманның "Понтиактың қастандығы" атты еңбегі жарық көргеннен кейін соғыс "Понтиактың қастандығы" деп кеңінен танылды. Паркманның кітабы шамамен бір ғасыр бойы соғыс туралы толыққанды мәліметтердің көзі болды және қазірге дейін басылып келеді. 20-ғасырда кейбір тарихшылар Паркман Понтиактың қақтығыстағы ықпалын асыра көрсеткенін, сондықтан соғысқа оның атын қоюдың қателік екенін айтты. Фрэнсис Дженнингс (1988) "Понтиак көптеген тайпаларды қамтыған "қарсылық" қозғалысындағы Оттава тайпасының жергілікті соғыс басшысы ғана болды" деп жазды. Соғысқа басқа атаулар да ұсынылды, мысалы "Понтиактың үнділердің тәуелсіздігі үшін соғысы", "Батыс үндістерінің қорғаныс соғысы" және "1763 жылғы америкалық үнді соғысы". Тарихшылар көбінесе "Понтиак соғысы" немесе "Понтиак көтерілісі" терминдерін қолданады, ал 21-ғасырдың кейбір ғалымдары 20-ғасыр тарихшылары Понтиактың маңыздылығын төмен бағалаған деп санайды.

Шығу тегі

Понтиак соғысына дейінгі онжылдықтарда Франция мен Ұлыбритания Еуропадағы бірнеше соғыстарға қатысты, олар Солтүстік Америкадағы француз-үнді соғыстарымен байланысты болды. Бұл соғыстардың ең ірісі – дүниежүзілік Жетіжылдық соғыс, оның нәтижесінде Франция Солтүстік Америкадағы Жаңа Францияны Ұлыбританияға жоғалтты. Солтүстік Америкадағы соғыстың басым бөлігі, АҚШ-та француздар мен үндістер соғысы деп, ал француз Канадасында – жаулап алу соғысы (франц. Guerre de la Conquête) деп аталады. Бұл соғыс 1760 жылы британдық генерал Джеффри Амхерст француз Монреалін басып алғаннан кейін аяқталды. Британ әскерлері бұрын француздық гарнизон болған Огайо аймағындағы және Ұлы көлдер аймағындағы бекіністерді иеленді. Соғыс ресми түрде Париж келісімімен (1763) аяқталғанға дейін, Британ тажы кеңейтілген американдық аумағын басқару үшін саясат өзгертуді бастады. Француздар ұзақ жылдар бойы жергілікті тайпалармен одақтар құрған, бірақ британдықтар соғыстан кейін жергілікті халықтарды жаулап алынған елдердің халқы ретінде қарастырды. Көп ұзамай, жергілікті американдықтар британдық билікке наразылық білдірді.

Қатысқан тайпалар

Понтиак соғысына қатысқан жергілікті халықтар Жаңа Францияның «Жоғарғы ел» (pays d'en haut) деп аталатын, 1763 жылғы Париж бейбіт шартына дейін Францияның иелігінде болған, шамалы белгіленген аймағында өмір сүрді. Ол аймақтағы халықтар түрлі тайпалардан құралған. Бұл тайпалар орталықтандырылған саяси билік емес, анархиялық қауымдастықтардың тілдік немесе этникалық топтары болды; ешбір басшы тұтас тайпа атынан сөйлемеді, ал ешбір тайпа бірігіп әрекет етпеді. Мысалы, Оттава тайпасы соғысқа тайпа ретінде қатыспады: кейбір Оттава басшылары соғысқа қатысуды жөн көрді, ал басқалары соғысты айыптап, қақтығыстан шет қақты. «Жоғарғы ел» тайпалары үш негізгі топтан тұрды. Бірінші топ Ұлы көлдер аймағындағы тайпаларды қамтыды: алгонкин тілдерінде сөйлейтін Оттава, Оджибве және Потаватоми тайпалары, сондай-ақ ирокез тілінде сөйлейтін Гурон тайпасы. Олар француздармен ұзақ жылдар бойы одақтас болып, бірге өмір сүрді, сауда жасады және араласып кетті. Ұлы көлдердегі үндістер француздар Солтүстік Американы жоғалтқаннан кейін британдық үстемдікке өткенін білгенде алаңдады. 1760 жылы британдық гарнизон француздардан Детройт бекінісін алғанда, жергілікті үндістер оларға «Бұл жер Құдайдың үндістерге берген жері» деп ескертті. Бірінші ағылшын Мичилимакинак бекінісіне келгенде, Оджибве басшысы Минававана оған: «Ағылшын, сен француздарды жеңдің, бірақ бізді әлі жеңген жоқсың!» деді. Екінші топты Иллинойс елінің шығыс бөлігінен келген тайпалар құрады, оларға Майами, Уиа, Кикапу, Маскутен және Пянкашау тайпалары кірді. Ұлы көлдер тайпалары сияқты, бұл халықтардың да француздармен ұзақ және тығыз қарым-қатынасы болды. Соғыс бойы британдықтар Иллинойс еліне әскери күш жібере алмады, ол қақтығыстың алыс батыс шетінде орналасқан. Иллинойс тайпалары британдықтармен соңғы болып келісімге келді. Үшінші топ Огайо аймағының тайпаларынан тұрды: Делавар (Ленапе), Шоуни, Вайандот және Минго тайпалары. Бұл халықтар ғасырдың басында британдықтардың, француздардың және ирокездердің үстемдігінен қашу үшін Огайо аңғарына көшіп келген. Ұлы көлдер мен Иллинойс елінің тайпаларынан айырмашылығы, Огайо тайпалары француз үкіметіне онша байланысты болған жоқ, бірақ олар бұрынғы соғыста британдықтарды ығыстыру үшін француз одақтастары ретінде күрескен. Олар британдықтармен жеке келісімге келді, британдық армияның кері шегінетініне уәде алды. Бірақ француздар кеткеннен кейін, британдықтар бекіністерін тастамай, нығайтты, сондықтан Огайолықтар 1763 жылы британдықтарды қайтадан ығыстыру үшін соғысқа шықты. «Жоғарғы елден» тыс, ықпалды Ирокездер британдықтармен одақтас болғандықтан, Понтиак соғысына тобы ретінде қатыспады, бұл одақ «Шеңбер келісімі» (Covenant Chain) деп белгілі болды. Алайда, батыстағы Ирокез тайпасы – Сенека тайпасы одаққа көңілі толмады. 1761 жылға дейін Сенека тайпасы Ұлы көлдер мен Огайо аймағындағы тайпаларға британдықтарды ығыстыру үшін бірігуге шақыратын соғыс хабарларын жіберді. 1763 жылы соғыс басталғанда, көптеген Сенека тайпасы дереу әрекетке кірісті.

Амхерст саясаты

Солтүстік Америкадағы британдық бас қолбасшы генерал Джеффри Амхерст американдық үндістерге қатысты саясатты жүргізуге жауапты болды, ол әскери мәселелерді және тері саудасын реттеуді қамтыды. Амхерст Францияның бұл аймақтан кетуімен үндістер британдық үкімді қабылдауға мәжбүр болады деп сенді. Ол сондай-ақ үндістер британ әскеріне күшті қарсылық көрсете алмайды деп ойлады. Сондықтан оның қол астындағы Солтүстік Америкадағы 8000 сарбаздың шамамен 500-і ғана соғыс ошағы болған аймақта орналастырылды. Амхерст және майор Генри Гладвин сияқты офицерлер, Форт-Детройттың командирі, үндістерге деген жеккөрушіліктерін жасыруға тырыспады; көтерілісшілердің көптегені британдықтардың оларды құлдар мен иттің орнына қоймағанын айтты. 1761 жылдың ақпанында Амхерст үндістерге берілетін сыйлықтарды азайту туралы шешім қабылдады, бұл үндістерге наразылық тудырды. Сыйлық беру француз бен жоғарғы елдердегі тайпалар арасындағы қарым-қатынастың маңызды бөлігі болды. Француздар үнділердің маңызды символдық мағынасы бар әдет-ғұрыптарына сәйкес, ауыл басшыларына (мысалы, қару, пышақ, темекі және киім) сыйлықтар берді, олар оларды өз халқына бөлісті. Бұл басшылардың беделін арттырып, французбен одақ құруға мүмкіндік берді. Үндістер бұл шараны «дипломатияның қажетті бөлігі» деп қарады, себебі олар жерлерін бөлісу үшін сыйлықтарды қабылдады. Амхерст бұл сыйлық беруді енді қажет емес, парақорлық деп санады, әсіресе соғыстан кейін шығындарды қысқарту қажеттігі туғаннан кейін. Көптеген үндістер бұл саясаттағы өзгерісті қорлау деп есептеді және британдықтар оларды одақтас емес, жаулап алынған халық ретінде қарастыратынын көрсетті. Амхерст сондай-ақ саудагерлердің үндістерге сата алатын оқ-дәрі мен ұңғы мөлшерін шектеуді бастады. Француздар әрқашан осы тауарларды қолжетімді етуге тырысса да, Амхерст үндістерге сенбеді, әсіресе 1761 жылғы «Чероки көтерілісінен» кейін, онда чероки жауынгерлері бұрынғы британдық одақтастарына қарсы қару қолға алды. Черокилердің соғыс әрекеті оқ-дәрі жетіспеуінен сәтсіз аяқталды; Амхерст болашақ көтерілістерді оқ-дәрі таратуды шектеу арқылы болдырмақшы болды. Бұл наразылық пен қиындықтарға әкелді, себебі оқ-дәрі мен ұңғы үндістерге отбасыларына азық-түлік және тері саудасына тері алуға көмектесті. Көптеген үндістер британдықтардың оларды соғысқа дайындалу алдында қарусыздандырып жатыр деп ойлады. Үндістер департаментінің бастығы сэр Уильям Джонсон Амхерстті сыйлықтар мен оқ-дәріні азайтудың қаупі туралы ескертті, бірақ ешқандай нәтиже болмады.

Жер және дін

Жер мәселесі де Понтиак соғысының басталуында маңызды роль атқарды. Француз отаршыларының саны салыстырмалы түрде аз болғанымен, британдық отарларда қоныс аударушылардың саны шексіздей көрінді. Огайо аймағындағы шоуни және делавер тайпалары шығыстағы британдық отаршылардың салдарынан жерлерінен ығыстырылып, осының нәтижесінде соғысқа қатысуға итермеледі. Ұлы көлдер аймағы мен Иллинойс аймағындағы үндістер ақ адамдардың қоныстануынан көп зардап шекпесе де, шығыстағы тайпалардың басынан өткендерінен хабардар болды. Доуд (2002) Понтиак соғысына қатысқан көптеген үндістердің ақ қоныстанушылардың бірден жерсіз қалдыру қаупіне тап болмағанын, ал тарихшылар британдық отарлық кеңеюді соғыстың себебі ретінде артық бағалағанын айтады. Доудтың пікірінше, үндістерге қорқыныш пен наразылық тудырған британдық әскердің болуы, көзқарасы және саясаты маңыздырақ факторлар болды. Соғыстың басталуына 1760-шы жылдардың басында үнді қоныстарында болған діни жаңару да әсер етті. Бұл қозғалыс британдықтарға наразылық, азық-түлік жетіспеушілігі және жұқпалы аурулардың салдарынан туды. Бұл құбылыстың ең ықпалды тұлғасы Неолин болды, ол «Делавэр Пайғамбары» деп танылды және үндістерді отаршылардың сауда тауарларынан, алкоголінен және қаруларынан бас тартуға шақырды. Неолин христиандық ілімдерді дәстүрлі үнді нанымдарымен үйлестіріп, Өмірдің Иесі үндістердің ақ адамдардың жаман әдеттерін қабылдауына наразы екенін және британдықтардың олардың өмір сүруіне қауіп төндіретінін мәлімдеді. «Егер сіздер араларыңызда ағылшындарды шыдасаңдар, сіздер өлген адамдарсыз. Ауру, шешек және олардың уы [алкоголь] сіздерді толығымен жоқ етеді», – деді Неолин. Бұл – әлемі өздерінің бақылауынан тыс күштердің әсерінен өзгере жатқан халыққа арналған қуатты үндеу болды.

Соғысты жоспарлау

Понтиак соғысындағы ұрыс 1763 жылы басталғанымен, 1761 жылы британдық шенеуніктерге наразылық білдірген американдық үндістер шабуыл жоспарлап отыр деген хабарлар жетті. Огайо аймағының сенекалары (минголар) тайпаларды конфедерация құруға және британдықтарды қуып шығаруға шақыратын хабарларды ("ұрыс белдеулері", вампумнан жасалған) таратты. Гуасута мен Тахайадорис басқарған минголар британдық бекіністермен қоршалудан қаушады. Детройт және Иллинойс аймағында да осындай соғыс белдеулері пайда болды. Үндістер бірікпеген, ал 1761 жылдың маусымында Детройттегі жергілікті тұрғындар британдық қолбасшыға сенекалардың жоспарларын хабарлады. Уильям Джонсон 1761 жылдың қыркүйегінде Детройтте тайпалармен үлкен кеңес өткізді, бұл шартты бейбітшілікке әкелді, бірақ соғыс белдеулері таралды. 1763 жылдың басында үндістер француздердің Жоғарғы Елді британдықтарға беруі жақын екенін білгеннен кейін зорлық-зомбылық басталды. Соғыс Понтиак басшылығымен Форт-Детройттен басталып, аймаққа жылдам тарады. Сегіз британдық форт басылып алынды, ал басқалары, оның ішінде Детройт және Питт форттары, сәтті қоршауға алынбады. Фрэнсис Паркманның "Понтиактың қастандығы" еңбегінде бұл шабуылдар Понтиак жоспарлаған үйлесімді операция ретінде бейнеленген. Паркманның түсіндірмесі әлі де кең танымал, бірақ кейінгі тарихшылар шабуылдардың жалпы жоспардың немесе "қастандықтың" бөлігі екенін көрсететін нақты дәлел жоқ екенін айтты. Қазіргі ғалымдар бұл көтеріліс алдын ала жоспарланбағанын, керісінше, Детройттегі Понтиактың әрекеттері туралы хабар тарағаннан кейін наразылық білдірген үндістер көтеріліске қосылуға шақырылды деп санайды. Британдық форттарға жасалған шабуылдар бір уақытта болған жоқ: Огайоның көптеген үнділері Понтиак Детройттегі қоршауды бастағаннан шамамен бір ай өткен соң ғана соғысқа қатысты. Ертедегі тарихшылар француз отаршылары үндістерді британдықтарға қиындық туғызуға итермелеу арқылы соғысты құпия түрде бастады деп сенді. Бұл сенімді сол кездегі британдық шенеуніктер де ұстады, бірақ кейінгі тарихшылар көтеріліске ресми французтің қатысқанын көрсететін ешқандай дәлел таппады. Даудтың (2002) сөзінше, "Үндістер француздердің араласуын іздеді, керісінше емес". Үнді басшылары француз билігінің қайта оралуы және франко-үнділік одақтың жаңаруы туралы жиі айтты, тіпті Понтиак өзінің ауылында француз туын көтерді. Үнді басшылары француздерді британдықтарға қарсы күреске қайта қосылуға үміттенеді. Кейбір француз отаршылары мен саудагерлері көтерілісті қолдағанмен, соғысты американдық үндістер өз мақсаттары үшін бастады. Миддлтон (2007) Понтиактың көрегендігі, батылдығы, табандылығы және ұйымдастыру қабілеті оған британдықтарға қарсы күресуге дайын үнді ұлттарының беспрецеденттік коалициясын біріктіруге мүмкіндік берді деп мәлімдейді. Тахайадорис пен Гуасута Аллегей тауларының батысындағы барлық үндістердің тәуелсіздігін алу идеясын ұсынды, бірақ Понтиак бұл идеяны 1763 жылдың ақпанына дейін қабылдады. Төтенше кеңес отырысында ол сенекалардың кең жоспарына әскери қолдауын түсіндірді және дәстүрлі үнді басшылығы мен тайпалық құрылымға тікелей қайшы келетін әскери операцияға басқа тайпаларды итермелеу үшін жұмыс істеді. Ол бұл үйлестіруді соғыс белдеулерін тарату арқылы жүзеге асырды, біріншіден солтүстік оджибва және Мичилимакинака маңындағы оттава тайпаларына, содан кейін Аллегей өзенінің жоғарғы ағысындағы минго (сенека), Форт Питт маңындағы Огайо делаверлеріне және батысқа қарай майами, кикапу, пианкашоу және виа тайпаларына жеткізді.

Детройт фортын қоршау

1763 жылғы 27 сәуірде Понтиак Детройттен оңтүстік-батысқа қарай шамамен 10 миль (15 км) жерде, Экорсе өзенінің жағасында өткен кеңесте сөз сөйледі. Неолиннің үйретімдерін пайдаланып, тыңдаушыларын ынталандырған Понтиак, бірнеше оттава, оджибве, потаватоми және гурон тайпаларын Форт-Детройтты басып алуға қосылуға көндірді. 1 мамырда ол 50 оттавамен бірге фортқа барды және гарнизонның күшін бағалады. Француз жылнамашысының мәлімдемесінше, екінші кеңесте Понтиак былай деп жариялады:

«Бауырларым, біз үшін маңыздысы – біздің жерімізден бізді жоқ етуге тырысатын осы ұлтты құрту. Сіз де мен де көріп отырсыз, бұрынғыдай француз бауырларымыздан алғандай, енді қажеттіліктерімізді өте алмаймыз. Сондықтан, бауырларым, олардың жойылуына ант етейік және одан әрі күтпейік. Ешқандай кедергі жоқ, олардың саны аз, біз оны іске асыра аламыз». 7 мамырда Понтиак 300-ге жуық адамымен бірге фортқа кірді, олардың барлығы жасырын қару-жарақ алып келген, бекіністі күтпеген шабуылмен басып алуды үміттенеді. Бірақ британдықтар оның жоспарын біліп, қаруланып, дайындыққа келді. Оның стратегиясы сәтсіз аяқталғаннан кейін Понтиак қысқа кеңестен соң шегінді және екі күннен кейін фортты қоршауға алды. Ол және оның одақтастары форттың сыртында кездескен британдық сарбаздар мен қоныс аударушыларды, соның ішінде әйелдер мен балаларды өлтірді. Кейбір Ұлы көлдердің үнді тайпаларының салты бойынша, олар сарбаздардың біреуін жеп тастады. Олар зорлық-зомбылықты британдықтарға бағыттап, француз отарлаушыларын көбінесе жалғыз қалдырды. Ақырында, қоршауға жартылай ондай тайпадан 900-ден астам жауынгер қосылды. Көмек күші келгеннен кейін британдықтар Понтиактың лагеріне күтпеген шабуыл жасауға тырысты. Понтиак дайын болды және 1763 жылғы 31 шілдеде Қанды ағын шайқасында оларды жеңді. Форт-Детройттегі жағдай өзгермей қалды және Понтиактың оның ізбасарлары арасындағы ықпалы әлсіреп бастады. Үндістердің топтары қоршаудан бас тарта бастады, олардың кейбіреулері кетер алдында британдықтармен бейбітшілікке келді. Понтиак француздардың Детройтте оған көмектеспейтініне көз жеткізіп, 1763 жылғы 31 қазанда қоршауды алып тастады және британдықтарға қарсы күресті жалғастыру үшін Мауми өзеніне көшті.

Кішігірім бекіністер алынды

1763 жылы басқа британдық бекіністер Понтиактың Детройттегі қоршау туралы білгенге дейін, 16 мамыр мен 2 маусым аралығында үндістер шабуыл жасап бес кішкентай бекіністі басып алды. 19 маусымға дейін қосымша шабуылдар болды. +Бекініс орналасқан жері Қоршау күні ЕскермелерФорт Сандаски Көлінің жағасы 16 мамыр Кішкентай блокгаус алғаш басылып алынды. Ол 1761 жылы генерал Амхерсттің бұйрығымен салынған, жергілікті виандоттардың қарсылығына қарамастан, олар оны өртеп жібереміз деп ескерткен болатын. 16 мамыр күні 1763 жылы виандоттар тобы кеңес өткізбекші болып кірді, дәл осы әдіс Детройтта тоғыз күн бұрын сәтсіз аяқталған. Олар қолбасшыны тұтқындап, 15 сарбаз бен бірнеше британдық саудагерді өлтірді, соғыстың басында қаза тапқан шамамен 100 саудагердің алғашқысы болды. Виандоттар бір жыл бұрын уәде бергендей, өлгендердің бас сүйектерін алып, бекіністі толығымен өртеп жіберді. Форт Сент-Джозеф Қазіргі Найлс, Мичиган 25 мамыр Потаватомилер Сандаскидегідей әдіспен бекіністі басып алды. Олар қолбасшыны тұтқындап, он бес сарбаздың көпшілігін өлтірді. Форт Майами Қазіргі Форт-Уэйн, Индиана 27 мамыр Форт командирі, прапорщик Холмс, Майами сүйіктісімен азғырылып, Майамилер оны атып өлтірді. Оның басын кесіп, бекініске әкеліп, сержанттың төсегіне лақтырды. Тоғыз сарбаздық гарнизон бекініс қоршалғаннан кейін берілді. Форт Уиатенон Қазіргі Лафайеттен батысқа қарай шамамен 5 миль (8 км) жерде, Индиана 1 маусым Иллинойс аймағында Кикапу және Маскутендер 1 маусым 1763 жылы бекіністі басып алды. Олар кеңес үшін сарбаздарды сыртқа шақырып, содан кейін 20 сарбаздық гарнизонды қан төкпестен тұтқынға алды. Бұл үндістер британдық гарнизонмен жақсы қарым-қатынаста болған, бірақ Понтиактың елшілері оларды шабуыл жасауға көндірді. Жауынгерлер фортты басып алғаны үшін командирден кешірім сұрап, "бізді басқа тайпалар осыған мәжбүр етті" деді. Басқа бекіністерден айырмашылығы, Уиатенон бекінісінде тұтқындар өлтірілген жоқ. Форт Мичилимакинак Қазіргі Макинау қаласы, Мичиган 4 маусым Бесінші бекініс құлап, күтпеген шабуылмен алынған ең үлкен бекініс болды. 4 маусым 1763 жылы Оджибвалар Сауктармен бірге стикбол ойыны ойнады. Солдаттар бұрынғыдай ойынды тамашалады. Үндістер допты бекіністің ашық қақпасынан өткізіп, содан кейін фортқа кіріп, үнді әйелдері жасырған қару-жарақтарды қолға түсірді. Олар 35 сарбаздың 15-ін өлтіріп, тағы бесеуін азаптап өлтірді. Форт Венанго Қазіргі Франклин, Пенсильвания 16 маусым Огайо аймағындағы үш бекініс маусымның ортасындағы екінші шабуыл толқыны кезінде басылып алынды. Сенекалар бұл бекіністі 16 маусым 1763 жылы шамамен басып алды. Олар 12 сарбаздық гарнизонды өлтіріп, командирін тірі қалдырып, Сенекалардың наразылықтарын жазып, содан кейін тірідей өртеп жіберді. Форт Ле Боф Қазіргі Уотерфорд, Пенсильвания 18 маусым Форт Венангоға шабуыл жасаған Сенекалардың сол тобы болуы мүмкін, бірақ 12 сарбаздық гарнизонның көпшілігі Форт Питке қашып кетті. Форт Преск аралы Қазіргі Эри, Пенсильвания 19 маусым Сегізінші және соңғы бекініс құлап, 250-ге жуық Оттава, Оджибва, Виандот және Сенекалармен 19 маусымда қоршалып алынды. Екі күн бойы төтеп бергеннен кейін, 30-дан 60-қа дейінгі сарбаздар Форт Питке қайту шартымен берілді. Жергілікті тұрғындар келісіп, содан кейін сарбаздарды тұтқынға алып, көпшілігін өлтірді.

Питт фортын қоршау

Соғыс басталғаннан кейін Пенсильванияның батыс бөлігіндегі отаршылар Форт Питтің қауіпсіздігіне қашып кетті. Ішінде 550-ге жуық адам болды, оның ішінде 200-ден астам әйел мен бала. Швейцарияда туған британдық офицер Симеон Экуер: «Фортта тым көп адам, арамызда ауру, шешек бар деп қорқамын» деп жазды. 1763 жылдың 22 маусымында Делавэр тайпасы және олардың одақтастары фортқа шабуыл жасап, шілде айы бойы қоршауға алды. Осы уақытта Делавэр және Шоуни тайпалары Пенсильванияға шабуыл жасап, тұтқындарды алып, белгісіз саны қоныс тұрғындарын өлтірді. Үндістер Форт-Бедфорд пен Форт-Лигоньеге, Форт-Питті шығысқа байланыстыратын кішігірім бекіністерге, сирек-сирек оқ атқан, бірақ оларды жаулап алған жоқ. Соғысқа дейін Амхерст үндістердің британдық билікке қарсы тиімді қарсылық көрсете алмайтынын жоққа шығарған еді, бірақ сол жазда әскери жағдайдың нашарлап бара жатқанын байқады. Ол Форт-Детройттегі қолбасшыға жазған хатында тұтқынға алынған үндістерді «дер кезінде өлімге кесу керек, олардың толықтай жойылуы ғана біздің болашақ қауіпсіздігіміздің кепілі» деді. Форт-Питті босатуға экспедицияны дайындап жатқан полковник Генри Букеге Амхерст шамамен 1763 жылдың 29 маусымында: «Үндістердің наразы тайпалары арасында шешекті таратуға бола ма? Оларды бағындыру үшін барлық мүмкіндікті пайдалануымыз керек» деп жазды. Буке үндістерге ауру жұқтырған жамылғыларды беру арқылы шешекті таратуға тырысатынын айтты. Амхерст Букеге 16 шілдеде жауап беріп, жоспарды мақұлдады. Көрінетіндей, Форт-Питтегі офицерлер Амхерст пен Буке талқылаған нәрсені іске асырған, бірақ бұл туралы олардан бұрын ешкімге бұйрық берілмеген. 24 маусымда Форт-Питтегі келіссөз кезінде капитан Экуер қоршаудағы Делавэр тайпасының өкілдеріне екі жамылғы мен бір орамалды берді, олардың шешекті таратып, қоршауды аяқтауға көмектесетінін үміттенеді. Форттың әскери қолбасшысы Уильям Трент өзінің күнделігіне: «Біз оларға шешекке шалдыққандардан екі жамылғы мен орамалды бердік. Бұл күтілген нәтижені береді деп үміттенемін» деп жазды. Трент британдық армияға шот-фактура жіберіп, бұл заттар «үндістерге шешекті жұқтыру үшін ауруханадағы адамдардан алынды» деп көрсетті. Бұл шығындар Экуер, содан кейін Амхерстің ізбасары генерал Томас Гейджтің мақұлдауынан өтті. Тарихшы және фольклоршы Адриенн Майор (1995) шешек жамылғысы оқиғасы «сенушілер мен сенбеушілер фактілер мен олардың түсіндірілуі туралы пікір таластыруда» легендалық мәнге ие болғанын жазды. Пекхэм (1947), Дженнингс (1988) және Нестер (2000) үндістерді шешекпен әдейі жұқтыру әрекеті сәтті болғанын, көптеген өлім-жітімге әкелгенін және үндістердің соғыс күшін әлсіреткенін қорытындылады. Фенн (2000) «жағдайлық дәлелдер» бұл әрекет сәтті болғанын көрсетеді деп мәлімдеді. Басқа ғалымдар бұл әрекеттің тиімділігіне күмән келтірді. Макконнелл (1992) үндістер арасындағы шешек жарылысы жамылғы оқиғасынан бұрын болғанын, бірақ оның әсері шектеулі болғанын, өйткені үндістер аурумен таныс және жұқтырғандарды оқшаулауға дағдыланған. Ранлет (2000) бұрынғы тарихшылардың жамылғыларды ұстаған Делавэр басшылары бір айдан кейін сау болғанын ескермегенін жазды; ол үндістерді жұқтыру әрекеті «толық сәтсіздікке ұшырады» деп сенді. Диксон (2005) егер жоспар сәтті болғанда, үндістер Форт-Питтің қоршауын бұзған болар еді, бірақ олар жамылғыларды алғаннан кейін бірнеше апта бойы оны жалғастырды. Медициналық жазушылар жамылғы арқылы шешекті таратудың тиімділігіне және жарылыстың қасақана немесе табиғи болғанын анықтаудың қиындығына күмән білдірді.

Бұталы жүгіру және Ібілістің ордасы

1763 жылдың 1 тамызында үндістердің көпшілігі Форт-Питтегі қоршауды тоқтатып, полковник Буке бастаған 500 британдық әскер фортқа қарай жорықтап келе жатқанда оларды ұстап алуға тырысты. 5 тамызда осы екі күш Буши-Ран шайқасында кездесті. Әскері ауыр шығынға ұшырағанына қарамастан, Буке шабуылды тойтарды және 20 тамызда Форт-Питті босатып, қоршауға нүкте қойды. Оның Буши-Рандағы жеңісі британдықтар тарапынан тойланды; Филадельфиядағы шіркеу қоңыраулары түн бойы соғып тұрды, ал король Георг оны жоғары бағалады. Осы жеңіске қымбатқа түсетін жеңіліс ілесіп келді. Батыстағы маңызды бекіністердің бірі – Ниагара бекінісіне шабуыл жасалмады, бірақ 1763 жылдың 14 қыркүйегінде кем дегенде 300 сенека, оттава және оджибва Ниагара сарқырамасының портежі бойындағы азық-түлік керуеніне шабуыл жасады. Ниагара бекінісінен азық-түлік керуенін құтқаруға жіберілген екі рота да жеңіліске ұшырады. Осы шабуылдарда 70-тен астам солдат пен керуенші қаза тапты, отаршылар оқиғаны "Ібіліс ойығы қырғыны" деп атады, бұл соғыс барысында британдық әскерлері үшін ең көп шығынға әкелген оқиға болды.

Пакстон жігіттері

Понтиак соғысының зорлық-зомбылығы мен қорқынышы көптеген Пенсильваниялықтарды оларды қорғау үшін үкімет жеткілікті шара қабылдамайды деген сенімге жеткізді. Бұл наразылық Пакстон жігіттері деп аталатын қарақшылар тобының көтерілісінде ең айқын байқалды, себебі олардың көпшілігі Пенсильванияның Пакстон (немесе Пакстанг) ауылының маңынан шыққан. Пакстон жігіттері ашуларын ақ Пенсильваниялықтардың қоныстарына жақын кішкентай анклавтарда бейбіт өмір сүрген сусквеханноктарға, моравиялық ленапелер мен мохикандарға бұрды. Конэстога қаласындағы сусквеханнок ауылында шабуыл жасаушылар көрінген деген қауесеттерге байланысты, 1763 жылдың 14 желтоқсанында 50-ден астам Пакстон жігіттері сол жерге барып, онда кездескен алты адамды өлтірді. Пенсильвания билігі қалған 14 сусквеханнокты Ланкастерде күзетке алды, бірақ Пакстон жігіттері 27 желтоқсанда түрмеге кіріп, оларды өлтірді. Губернатор Джон Пенн көтерілісшілердің басшыларына сыйақы белгіледі, бірақ Пакстон жігіттерінің ешқайсысы тұтқындалмады. Пакстон жігіттері енді қорғау үшін Филадельфияға әкелінген моравиялық ленапелер мен мохикандарға назар аударды. 1764 жылдың ақпанында бірнеше жүз Пакстон жігіттері мен олардың ізбасарлары Филадельфияға жорық жасады, бірақ британдық әскерлер мен Филадельфиялықтардың қауымдастығы оларды одан әрі зорлық-зомбылық жасаудан тоқтатты. Қорғанысты ұйымдастыруға көмектескен Бенджамин Франклин Пакстон басшыларымен келіссөздер жүргізіп, дағдарысты аяқтады. Кейін Франклин Пакстон жігіттеріне қатысты айқын айыптау жариялады. "Егер бір үнділік маған зиян келтірсе, мен осы зиянды барлық үндістерден өркен аламын ба?" - деп сұрады ол.

Британдық жауап, 17641766

1764 жылдың көктемі мен жазында шекаралық елді мекендерге үнді шабуылдары күшейді. Ең көп зардап шеккен колония Вирджиния болды, онда 100-ден астам қоныс аударушы қаза тапты. 26 мамырда Мэриленд штатында Форт Камберленд маңындағы егістікте жұмыс істеп жатқан 15 отаршы өлтірілді. 14 маусымда Пенсильвания штатындағы Форт-Лудоун маңында шамамен 13 қоныс аударушы қаза тауып, үйлері өртенді. Ең танымал шабуыл 26 шілдеде болды, онда төрт Делавэр жауынгері мектеп мұғалімі мен он баланы өлтіріп, бас сүйектерін алды. Осындай оқиғалар Пенсильвания Ассамблеясын, губернатор Пенннің келісімімен, француз және үнді соғысы кезінде ұсынылған бас сүйектері үшін сыйлық беруді қайта енгізуге итермеледі, онда он жастан асқан әрбір жау үндісін, тіпті әйелдерді де өлтіргені үшін ақша төленді. Сауда кеңесі көтеріліске жауапты деп есептеген генерал Амхерст 1763 жылдың тамызында Лондонға қайтарылды және оның орнына генерал-майор Томас Гейдж тағайындалды. 1764 жылы Гейдж батысқа екі экспедиция жіберіп, көтерілісті басуға, британдық тұтқындарды босатуға және соғысқа жауапты үнділерді ұстауға тырысты. Тарихшы Фред Андерсонның сөзіне сәйкес, Амхерст жоспарлаған Гейджтің науқаны соғысты аяқтаудың орнына үнділерді жазалауға бағытталғандықтан, соғысты бір жылдан астам уақытқа ұзартты. Гейджтің Амхерст жоспарынан ерекшеленетін бір жайт – Уильям Джонсонға Ниагарада бейбіт келісімдер жүргізуге рұхсат беруі, бұл үндістерге "жау балтасын жерге көмуге" мүмкіндік берді.

Форт-Ниагара келісім-шарты

1764 жылдың шілдесінен тамызға дейін Джонсон шамамен 2000 индейдің, басым көпшілігі ирокездердің қатысуымен Форт-Ниагарада келісім шарттарын жүргізді. Ирокездердің көп бөлігі соғыстан шетте болғанымен, Геннеси өзені аңғарындағы сенека тайпасы британдықтарға қарсы қару көтерді, ал Джонсон оларды Келісім тізбегі одағына қайтаруға тырысты. Devil's Hole шабуылы үшін өтемақы ретінде сенекалар стратегиялық маңызы бар Ниагара портын британдықтарға беруге мәжбүр болды. Джонсон ирокездерді Огайо индейлеріне қарсы соғыс жасауға көндірді. Бұл ирокездер экспедициясы бірнеше делаварларды тұтқынға алды және Саскехана аңғарындағы тастап кетілген делавар және шоуни елді мекендерін қиратты, бірақ ирокездер Джонсон күткендей соғысқа көп үлес қоспады.

Екі экспедиция

Ниагара форты төңірегіндегі аймақты бағындырғаннан кейін, британдықтар батысқа екі әскери экспедиция ұйымдастырды. Бірінші экспедицияны полковник Джон Брэдстрит басқарды, ол Эри көлі арқылы қайықпен өтіп, Детройтты күшейтуге тиіс болды. Брэдстрит оңтүстікке қарай Огайо аймағына аттанбас бұрын, Детройт маңындағы үндістерді бағындыруы керек еді. Екінші экспедицияны полковник Буке басқарды, ол Форт-Питтен батысқа қарай жорықтап, Огайо аймағында екінші фронт құруға тиіс болды. Брэдстрит 1764 жылдың тамыз айының басында сэр Уильям Джонсонның қолдауымен 1200 әскер және көптеген үндістер одақтастарымен Форт Шлоссерден аттанды. Брэдстрит жау индейлерін күшпен бағындыруға жеткіліксіз әскері бар деп санады, сондықтан Эри көліндегі қатты жел оны 12 тамызда Форт Преск аралында тоқтауға мәжбүрлегенде, ол Гайасута бастаған Огайо индейлерінің делегациясымен келісімге келуді шешті. Брэдстрит қарапайым бітімге емес, бейбітшілік шартына қол қою арқылы және Буке экспедициясын тоқтатуға келісу арқылы өкілеттігін асыра пайдаланды, ол әлі Форт-Питтен шықпаған еді. Гейдж, Джонсон және Буке Брэдстриттің осы әрекетінен қатты ашуланды. Гейдж келісімді қабылдамады, өйткені Брэдстриттің Огайодағы шабуылдан бас тартуға алданып қалғанына сенді. Гейдж дұрыс болған болуы мүмкін: Огайо индейлері қыркүйек айында Брэдстритпен өткен екінші кездесуде уәде етілгендей тұтқындарды қайтармады, ал кейбір шауни тайпасы соғысты жалғастыру үшін француздерден көмек сұрауға тырысты. Брэдстрит өзінің рұқсатсыз дипломатиялық әрекеттерінің жоғары жақтағыларды ашуландыратынын білмей, батысқа қарай жол тартты. 26 тамызда ол Форт-Детройтке жетіп, тағы бір келісімге келді. Понтиактың беделін түсіру мақсатымен, Понтиак кездесуге жіберген бейбіт белдеуін тілгіледі, ол кездесуге қатыспаған еді. Тарихшы Ричард Уайттың айтуынша, "Еуропалық елшінің келісімге қол қоюға ниеттенген жеріне зәр тастағанымен тең келетін бұл әрекет жиналған индейлерді қатты таңқалдырып, ренжітті". Брэдстрит сонымен қатар индейлердің оның келіссөздерінің нәтижесінде британдық билікті қабылдағанын мәлімдеді, бірақ Джонсон бұл индейлерге толыққанды түсіндірілмегенін және одан әрі кеңестер қажет деп сенді. Брэдстрит аймақтағы британдық бекіністерін сәтті нығайтып, қайтадан басып алды, бірақ оның дипломатиясы даулы және шешімсіз болып шықты. Полковник Буке, Пенсильванияда ополчениешілерді жинап жүргенде, 3 қазан күні 1764 жылы Форт-Питтен 1150 әскермен аттанды. Ол Огайо аймағындағы Маскингем өзеніне қарай жорықтап, бірнеше индейлер ауылына жақын келді. Огайо индейлері оқшауланған және, кейбір ерекшеліктермен, бейбітшілікке келісуге дайын болды. 17 қазанда басталған кеңесте Буке Огайо индейлерінен барлық тұтқындарды, соның ішінде француз-индей соғысынан әлі оралмағандарды қайтаруды талап етті. Гайасута және басқа да басшылар 200-ден астам тұтқынды тапсырды, олардың көпшілігі индей отбасыларына асырап алынған. Барлық тұтқындар да болмады, сондықтан индейлер қалған тұтқындарды қайтаруға кепілдік ретінде кепілдерді беруге мәжбүр болды. Огайо индейлері 1765 жылдың шілдесінде аяқталған Уильям Джонсонмен бейбітшілік конференциясына қатысуға келісті.

Понтиакпен жасалған келісім

Әскери қақтығыс 1764 жылғы экспедициялармен аяқталғанымен, үндістер Иллинойс аймағында қарсылық көрсетуге шақыруда болды, онда британдық әскерлер француздардан Форт-де-Шартрды иеленуді әлі толық аяқтамаған еді. Шарлот Каске есімді шауни бас қолбасшысы аймақтағы ең белсенді антибритандық көшбасшы болып көзге түсті, тіпті уақытша Понтиактың ықпалын да басып өтті. Каске ағылшындарға қарсы француздық көмек алу мақсатымен Нью-Орлеанға дейін оңтүстікке сапар шекті. 1765 жылы британдықтар Иллинойс аймағын тек дипломатиялық жолмен басып алуға болатынына шешім қабылдады. Гейдж өзінің бірінен айтқандай, ол үндістердің арасында "бізге жау болмайтын" ешкімді де қалдырмауға бейілді болды, соның ішінде Понтиакты да, оған ол бейбіт келіссөздерді ұсынатын вампум белбеуін жіберді. Понтиак Букедің Огайо үндістерімен жасасқан келісімі туралы естігеннен кейін бұрынғыдай белсенді болмады. Джонсонның орынбасары Джордж Кроган 1765 жылдың жазында Иллинойс аймағына сапар жасады, және ол жолда Кикапу және Маскутендердің шабуылынан жарақат алғанмен, Понтиакпен кездесіп, келіссөздер жүргізе алды. Шарлот Каске Кроганды тірідей өртегісі келсе, Понтиак сабырлылық танытып, Нью-Йоркке сапар шегуге келісті, онда ол 1766 жылдың 25 шілдесінде Форт-Онтариода Уильям Джонсонмен ресми шарт жасады. Бұл толығымен жеңіліс емес еді: ешқандай жер берілмеді, тұтқындар қайтарылмады және кепілдер алынбады. Британдық билікті қабылдамай, Каске басқа француз және үнді босқындарымен бірге Миссисипи өзенін кесіп өтіп, британдық аумақтан шығып кетті.

Салдары

Понтиак соғысында қанша адам қаза тапқаны белгісіз. 400-ге жуық британ сарбазы шайқаста қаза тауып, 50-і тұтқынға алынып, азаптап өлтірілді. Джордж Кроган 2000 шаруаның өлтірілгені немесе тұтқынға алынғанын бағалады, бұл көрсеткіш кейде 2000 шаруаның қаза тапқаны деп қайталанады. Зорлық-зомбылық салдарынан Пенсильвания мен Вирджиниядан шамамен 4000 шаруа үйлерін тастап қашуға мәжбүр болды. Американдық үндістердің жоғалтулары көбінесе тіркелмеді, бірақ кем дегенде 200 жауынгер шайқаста қаза тапқан, ал Форт Питте басталған микробтық соғыс сәтті болған жағдайда, өлім саны көбейген болар еді. Понтиак соғысы дәстүрлі түрде үндістердің жеңілісі ретінде бейнеленген, бірақ қазіргі ғалымдар оны әскери тұрпатсыздық ретінде қарастырады: үндістер британдықтарды қуып шығара алмаса да, британдықтар үндістерді жаулап ала алмады. Соғысты аяқтауға соғыс алаңындағы жетістіктен гөрі келіссөздер мен ылайықтасу көмектесті. Үндістер британ үкіметін Амхерст саясатынан бас тартуға және франко-үнді одағының үлгісінде үндістермен қарым-қатынас орнатуға мәжбүрледі, осылайша белгілі бір жеңіске жетті. Француз және үнді соғысы кезінде шиеленіскен британдық отаршылар мен американдық үндістер арасындағы қарым-қатынас Понтиак соғысы кезінде жаңа төмен деңгейге түсті. Диксонның (2005) сөзіне сүйенсек, "Понтиак соғысы қорқынышты зорлық-зомбылығымен бұрын-соңды болмаған, екі тарап та геноцидтік фанатизмге берілгендей көрінді". Рихтер (2001) үндістердің британдықтарды қуып шығу әрекеті мен Пакстон жігіттерінің үндістерді өз ортасынан жоюға тырысуын этникалық тазалаудың параллель мысалдары ретінде сипаттайды. Екі тараптың да адамдары отарлаушылар мен жергілікті тұрғындардың мүлдем өзгеше екеніне және бір-бірімен өмір сүре алмайтынына келді. Рихтердің айтуынша, соғыс кезінде "барлық тума халықтар "үндістер", барлық еуропалық американдықтар "ақтар" және бір жақтағылар екінші жақты жою үшін бірігуі керек деген жаңа идея пайда болды". Британ үкіметі де отарлаушылар мен үндістерді бір-бірінен бөлек ұстау қажет деген тұжырымға келді. 1763 жылдың 7 қазанында Корольдік 1763 жылғы Жарлық жарияланды, бұл Париж келісімінен кейін Британдық Солтүстік Американы қайта ұйымдастыруға бағытталған шара еді. Понтиак соғысы басталған кезде дайындалып жатқан Жарлық, көтеріліс туралы хабар Лондонға жеткеннен кейін асығыс жарияланды. Шенеуніктер Апалачи тауларының батысындағы американдық үндістер жерлері мен британдық колониялар арасына шекара салды, Апалачиден Миссисипиге және Флоридадан Квебекке дейін созылған кең "үндістер резерватысын" құрды. Британ үкіметі отарлаушылардың үнді жерлеріне енуіне тыйым салған арқылы Понтиак соғысы сияқты қақтығыстарды болдырмақшы болды. Каллоуэй (2006) "Корольдік Жарлық" деп жазғандай, "үндістер мен ақтар арасындағы қарым-қатынасты интеграция емес, сегрегациямен сипаттау керек деген пікірді білдірді". Понтиак соғысының салдары ұзаққа созылды. Жарлық тума халықтардың өздері тұрып жатқан жерлерге белгілі бір құқықтары бар екенін ресми түрде мойындағандықтан, ол Америка тумасының "Құқықтар туралы" заңы деп аталды және қазір де Канада үкіметі мен алғашқы халықтар арасындағы қарым-қатынасты анықтайды. Алайда, британдық отарлаушылар мен жерді пайдаланушылар үшін Жарлық Франциямен соғыста жеңіліп алған батыс жерлерінен айырды. Бұл наразылықты тудырып, империяға деген отаршылдықты әлсіретіп, Америка революциясының басталуына ықпал етті. Каллоуэйдің сөзіне сәйкес, "Понтиак көтерілісі Американың тәуелсіздік үшін соңғы соғысы емес еді – американдық отарлаушылар он екі жылдан кейін әлдеқайда сәтті күш-жігерін бастады, бұл британ үкіметінің Понтиак сияқты тағы бір соғысты болдырмау үшін қолданған шараларына байланысты болды". Американдық үндістер үшін Понтиак соғысы аңгло-американдық отарлаушы кеңеюге қарсы тұру үшін бүкіл тайпалық ынтымақтастықтың мүмкіндіктерін көрсетті. Бұл қақтығыс тайпалар мен ауылдарды бөлгенмен, соғыс Солтүстік Америкада еуропалық отарлауға қарсы тұңғыш рет көптеген тайпалардың қарсылығын көрді және еуропалықтар мен американдық үндістер арасындағы алғашқы соғыс үндістердің толық жеңілісімен аяқталмады. 1763 жылғы Жарлық британдық отарлаушылар мен жерді пайдаланушылардың батысқа қарай кеңейуіне кедергі келтірмеді, сондықтан үндістер жаңа қарсылық қозғалыстарын құруды қажет деп тапты. 1767 жылы шоунилер ұйымдастырған конференциялардан бастап, келесі онжылдықтарда Джозеф Брант, Александр МакГилливрей, Блю Жакет және Текумсе сияқты көшбасшылар Понтиак соғысының қарсылық күшін жаңартқан конфедерацияларды құруға тырысты.