Кіріспе

Омейяд халифасы 744–750 жылдары Марван ибн Мұхаммед ибн Марван (مروان بن محمد بن مروان; шамамен 691 – 6 тамыз 750), көбінесе Марван II деп танылады, Омейяд халифалығының он төртінші және соңғы халифасы болды, 744 жылдан өліміне дейін билік етті. Оның билеуі азамат соғысымен өтті, және ол Аббасид революциясы Омейяд әулетін құлатқанға дейін біртұтас халифалықты басқарған соңғы Омейяд билеушісі еді.

Туған жері мен шыққан тегі

Марван ибн Мұхаммед – Омейяд халифатының Марванид әулетінің мүшесі. Оның әжесі Зәйнәп есімді болған. Марванның әкесі – Мұхаммед ибн Марван, ол төртінші Омейяд халифасы I Марванның ұлы және соның салдарынан бесінші Омейяд халифасы Абд әл-Малик ибн Марванның туысқан ағасы. Оның анасының аты көбінесе белгісіз, бірақ кейде Рая немесе Таруба деп аталады, және оның араб емес, күрд тегінен болуы мүмкін деген пікірлер бар. Кейбір деректерде оның анасы Мұхаммедпен некелеспей тұрып-ақ Марваннан жүкті болғандығы айтылады, осылайша бала Мұхаммедтің баласы емес деген болжам пайда болған. Тағы бірнеше дереккөздер Мұхаммедтің Ибн әл-Зубайрдың бүлігін басу кезінде оны тұтқынға алғанын хабарлайды. Тұтқынға түсуге дейін ол Ибн әл-Зубайрдің құлы немесе оның аспазы Зумри болған. Омейядтардың арасындағы таластарда осы екі адам Марванның нағыз әкесі деп есептелген. Оның анасының аты туралы көп күмән мен дау бар, бірақ ол көбінесе Умм Марван ("Марванның анасы") деп аталған.

Ерте өмір

732–733 жылдары халифа Хишам Марванды Арменияның әкімі етіп тағайындады. 735–736 жылдары Марван Грузияға шабуыл жасап, оны қиратты, содан кейін аландардың үш бекінісін жаулап алды және Туманшахпен бейбіт келісімге келді. 739–740 жылдары ол тағы да шабуылдар ұйымдастырып, үстеме ақы алды. 744–745 жылдары әл-Уалид II-ні құлату жоспары туралы хабар естіген Марван Армениядан туған-туыстарына хат жазып, осыған қарсы ескертіп, тыйым салды. Ол оларды Омейяд әулетінің тұрақтылығы мен игілігін сақтауға шақырды, бірақ бұл ескертуге құлақ аспады және көптеген қарулы адамдар Дамаскіге жиналды. Язид Дамаскіге кіріп, әл-Уалидті төңкеріс арқылы биліктен қуғызды, содан кейін қазынадан қаражат бөліп берді. Деректерге сәйкес, Марван II бірнеше жыл бойы Византия және Хазарларға қарсы науқандарды Халифаттың солтүстік-батыс шекарасында басқарып, әл-Уалид II қайтыс болғаннан кейін халифатты өзіне қаратуды ойластырған, бірақ Калби көтерілісі оны күтуге мәжбүр етті. Оның орнына Язид III оны Жоғарғы Месопотамияның әкімі етіп тағайындады және ол Қайс тайпасы басымдығы бар Харран қаласына қоныстанды. Язид III халифалық кезінде Марван әкім қызметінде болды және өзі үшін таққа таласпады.

Билік

Язид III, әл-Валид II-ні құлатуға талпынғанда, Марван бастапқыда оған қарсылық көрсетіп, кейін адалдыққа келді. Язид ерте қайтыс болғаннан кейін (Язид өзінің інісі Ибрахим ибн әл-Валидті мұрагер етіп тағайындады. Язид мидың ісігінен ауырған кезде), Марван өз амбицияларын жаңартты, Язидтің тағайындаған мұрагері Ибрахимды елемеді және халифа болды. Ибрахим бастапқыда жасырынған, содан кейін Марваннан жеке қауіпсіздігіне кепілдік беруін сұрады. Марван осыны қабылдап, Ибрахимді жаңа халифамен бірге Хишамның Русафадағы резиденциясына дейін сүйемелдеді. Марван өзінің ұлдары Убайдалла мен Абдулланы мұрагерлер деп жариялады. Ол билеушілерді тағайындап, күшпен билігін орнатуға кірісті. Алайда, Иран мен Иракта Омейядтарға қарсы сезім күшті болды. Аббасидтер көптеген жақтастар жинады. Сондықтан Марванның халифалық билігі Омейяд империясын сақтап қалуға толыққанды бағытталды. Марван он айлық қатаң қоршаудан кейін Хомсты (Эмесаны) басып алды. Әл-Дахак ибн Қайс әл-Шайбани харижиттердің көтерілісін жетекшілік етті. Ол Сирия күштерін жеңіп, Куфаны алды. Сүлеймен ибн Хишам Марванға қарсы шықты, бірақ ауыр жеңіліске ұшырады. Харижиттер Мосулға шабуыл жасап, жеңілді. Сүлеймен де оларға қосылды. Әл-Дахақтың ізбасары әл-Хайбари бастапқыда Марванның күштерін кері шегіндіруде сәтті болды, тіпті халифаның лагерін басып алып, оның кілемінде отырды. Бірақ ол және оның жақтастары лагерь ішінде қақтығысқа түсті. Шейбан оның орнына келді. Марван оны және Сүлейменді Мосулға дейін қуды және алты ай бойы қоршауға алды. Содан кейін халифа оларды ығыстырып шығарды. Шейбан Бахрейнге қашып, онда өлтірілді, ал Сүлеймен Үндістанға бет бұрды. Хурасанда Умайялық әкім Наср ибн Сайяр әл-Харит пен әл-Кирманидің қарсылығына тап болды, бұл ішкі келіспеушіліктерге әкелді. Олар бір-бірімен де соғысты. Бұған қоса, Аббасид елшілері келді. Аббасидтердің билікке келуіне байланысты діни құлшыныс пен мессиандық үміттер ұзақ уақыттан бері қалыптасқан еді. 747 жылғы Рамазан айында (16 мамыр – 14 маусым) Аббасидтер өздерінің көтерілісінің туларын көтерді. Наср оларға қарсы өзінің адал қызметшісі Язидті жіберді. Бірақ Язид жеңіліп, тұтқынға алынды. Аббасидтер оған үлкен әсер етті, босатылғаннан кейін Насрға оларға қосылғысы келетінін айтты, бірақ Насрға деген адалдығы оны кері қайтарды. Хурасанда шайқас жалғасты, Аббасидтер үстемдікке ие болды. Ақырында Наср ауырып, 748 жылдың 9 қарашасында сексен бес жасында Рейде қайтыс болды. 749 жылы Марван Мысырға Башмуралық көтерілісті басу және өзінің артқы жағын қамтамасыз ету үшін жорық жасады, бірақ жорығы сәтсіз аяқталды. Осы уақытта Аббасидтер Хижазда сәттілікке жетті. Марван Ұлы Заб өзенінің жағасында Әбу әл-Аббас әл-Саффадан шешуші жеңіліске ұшырады, бұл шайқас Заб шайқасы деп аталды. Осы шайқаста ғана Омейяд әулетінің 300-ден астам мүшесі қаза тапты. Марван Дамаскіден, Иорданиядан және Палестинадан қашып, Мысырға жетті, онда ол тұтқынға алынып, 750 жылдың 6 тамызында өлімге кесілді. Оның мұрагерлері Убайдалла мен Абдалла қазіргі Эритреяға қашып кетті. Абдулла онда шайқаста қаза тапты. Марванның өлімі Шығыста Омейядтардың тағдырының аяқталғанын білдірді және одан кейін Аббасидтер Омейядтарды жаппай қырды. Омейяд әулетінің барлық мүшелері, Испанияға қашып, Омейяд әулетін құрған ханзада Абд ар-Рахманнан басқа, қаза тапты. Мысырда Марванның тілі мысыққа тамақ етіп берілді.

Физикалық сипаттама

Марванның терісі ақ, көзі көк, сақалы қалың, басы үлкен және бойы орташа екені мәлім. Ол сақалын хеннамен боямай, ақ қалдырған.