Кіріспе

Каталан әдебиеті (немесе Валенсия әдебиеті) – каталан тілінде жазылған әдебиеттің атауы. Бұл мақала тек Каталония әдебиетімен ғана шектелмейді, кез келген жерде каталан тілінде жазылған әдебиетті қамтиды, сондықтан Андорра, Валенсия қауымдастығы, Балеар аралдары және каталан тілінің кез келген түрі қолданылатын басқа да аймақтардан шыққан авторлардың шығармалары да қарастырылады. Каталан әдеби дәстүрі ерте орта ғасырлардан бастау алады. 19 ғасырдың романтикалық жаңғыру қозғалысы – Ренайшенс каталан әдебиетін кезеңдерге бөлді. Валенсия әдебиетінің алтын ғасырынан кейін келген, ғасырлар бойы созылған "Декаденсия" деп аталатын кезең өте төмен деңгейде және сапалы әдеби еңбектердің жетіспеушілігімен сипатталды. Бұл оқиғаның себептерін анықтауға жасалған әрекеттер (Каталония тарихына қараңыз) осы кезеңді жаңа сын тұрғысынан зерттеуге ықпал етті, ал қазіргі уақытта осы ерте заманғы дәуірді қайта бағалау жүзеге асуда. Каталан әдебиеті 19-шы және 20-шы ғасырдың басында қайта жанданды, бірақ Испания азамат соғысының басталуымен бірге қиын кезеңдерді бастан кешірді. Көптеген зиялылар эмиграцияға мәжбүр болды және каталан мәдениетіне қысым көрсетілді. Алайда, екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін бұл репрессия біртіндеп жеңілдеді. Каталан тілі Франсиско Франконың қайтысына және 1975 жылы оның диктатурасының аяқталуына дейін қуғын-сүргінге ұшырады. Содан бері мектептер мен бұқаралық ақпарат құралдарында оның ресми статусын және қолданылуын кеңейтуге бағытталған даму жалғасуда.

Шығу тегі

Орта ғасырларда каталан тілі халық латынынан дамып, латын тілінен бөлініп, дербес тілге айналды. Каталан тілінің әдеби қолданысы, әдетте, 11-ші ғасырдың соңында немесе 12-ші ғасырдың басында жазылған "Органия уағыздары" (Homilies d'Organyà) деп аталатын діни мәтінмен басталды делінеді, бірақ 1054–76 жылдарға жатқан "Санта-Фе әні" (Cançó de Santa Fe) каталан немесе окситан тілінде жазылған болуы мүмкін. Тағы бір ерте каталан поэмасы – 13-ші ғасырдың ортасында жазылған "Augats, seyós qui credets Déu lo Payre" (Марияның азасы) шығармасы. Каталан тіліндегі ортағасырлық Майорка жазушыларының бірі Рамон Льюль (XIII ғасыр) сол кездегі окситан тілінде сөйлейтін әлемнен ерекшеленетін каталан әдеби дәстүрін қалыптастырғаны үшін құрметке ие, сонымен қатар көптеген жаңа сөздер ойлап табу арқылы және философиялық еңбектерімен тілді байытқандығы үшін марапатталған. Оның туындылары туралы толық ақпарат алу үшін "Феликс немесе Ғажайыптар кітабы" (Fèlix o Llibre de meravelles) және "Бланкверна" (Blanquerna) кітаптарын қараңыз.

Лирикалық поэзия

Роман тіліндегі алғашқы кең таралған халық аузындағы жазу – окситан тілінде жазған трубадурлардың лирикалық поэзиясы. 14 ғасырға дейін окситан және каталан тілдері көбінесе ажыратылмағандықтан, көптеген каталониялықтар окситан тіліндегі поэзиялық койнэде шығармалар жазғаны таңқаларлық емес. Алғашқы каталон трубадуры (тробадор) шамамен 1150 жылы белсенді болған Беренгье де Палазол болуы мүмкін, ол тек кансон (сойқас дәстүріндегі махаббат әндері) жазған. Кейінгі буыннан Герау III де Кабрера және Гилем де Бергеда енсехамен және сирвентес жанрларының көрнекті өкілдері болды. Осы ерте кезеңде окситан әдебиетін Каталония билеушілері қолдады, себебі олардың окситан саясатына және Прованс графтықтарына кеңінен қатысқандығы ескерілсе, бұл таңқаларлық емес. Альфонсо II көптеген композиторларды, тіпті Каталониядан емес, қамқорлыққа алды және өзі окситан поэзиясын жазды. Патшалық трубадурлар дәстүрі оның ұрпақтарымен – Педро III, Хайме II Арагондық, "Lo bord del rei d'Arago" атымен белгілі аноним және Фредерик II Сицилиялықпен жалғасты. Окситан тілі әдебиет тілі ретінде гүлденген кезде ең көп шығарма жазған каталон трубадуры – Сервери де Жирона, ол жүзден астам туынды қалдырды. Ол кез келген ұлттың ең өнімді трубадуры болды. 13 ғасырдың басында Бесалудан шыққан Раймон Видал өзінің поэтикалық грамматикасын – "Разос де тробар" ("Композиция мақсаттары") атты еңбегін жазды. Бұл окситан тіліндегі ең алғашқы және ең ықпалды лирикалық трактат болды. Трубадур лирикасы каталониялықтармен бірге ғасыр соңында Сицилияға жетті, онда Жауфре де Фойса Видалдың ертерек туындыларының үлгісімен "Реглес де тробар" ("Композиция ережелері") атты еңбегін жазды. Трубадурлар тілі мен лирикалық поэзияны құрастыру туралы үшінші каталон трактаты – "Миралл де тробар" ("Композиция айнасы") Махоркалық Беренгер д'Аноя жазды. Бұл тілдің алғашқы алтын ғасыры 15 ғасырда Валенсия Корольдігінде "Валенсиано" түрінде дамыды. Каталон тілі бекіп, тіпті лирикалық поэзияда да окситан тілінен айқын ажыратылды. Проза кеңінен дамыды, итальян гуманизмінің ықпалы байқалды. Гуманист Бернат Метьге, уағызшы Винсент Феррер, Франсеск Эйксименис немесе Ансельм Турмеда сияқты авторлар қазір каталон прозасының классикалық үлгілері саналатын туындылар жазды. Аңыз және көркем әдебиет "Ca, ca" немесе рыцарлық роман "Куриал и Гуэльфа" сияқты романдарда көрініс тапты. 15 ғасырда әдеби өндірістің негізгі орталығы Валенсия болды: лирикалық поэзияда Жорди де Сант-Жорди немесе Аузиас Марк сияқты Петраркалық ақындар, сондай-ақ Жоан Ройс де Корелланың күрделі поэзиясы мен прозасы өркендеді. Көркем әдебиетте Жауме Ройдың "Эспил" немесе "Тирант ло Бланк" романдары ерекше көзге түседі.

Тиран ло Бланк

Валенсиялық жазушы Жоано Марторелл жазған бұл эпикалық роман заманындағы ең ықпалды романдардың бірі болды және, мүмкін, 19 ғасырға дейін каталон әдебиетіндегі соңғы маңызды кітап еді.

Ла Декаденция

Ерте заманауи кезең (15-18 ғасырлар), испан алтын ғасырының кастиль тілінде жазған жазушылары үшін өте жемісті болғанмен, 19 ғасырдағы каталондық ғалымдар мен жазушылар оны Ла Декаденция деп атады. Каталон әдебиетіндегі бұл "құлдырау" кезеңіне жергілікті тілдің қолданылуының жалпы төмендеуі және арагондық институттардың құлдырауы салдарынан ақсүйектер арасында қолдаудың азаюы себеп болды. Каталон тілінің құлдырауы Испания империясында каталондықтардың коммерциялық ықпалының артуымен бірге жүрді, онда 1474 жылы Арагонның Фердинанд II мен Кастилияның Изабелла I-нің некесінен туған династиялық одақтан кейін испан тілінің қолданылуы аса маңызды болды. Бүгінде бұл 19 ғасырғы ұлттық ояну қозғалысы – Ренайшенса (Renaixença) деп аталған жазушылар мен ойшылдар тарапынан танымал болған романтикалық көзқарас ретінде қарастырылады. Құлдырау кезеңі туралы болжамдар соңғы мәдени және әдеби зерттеулердің нәтижесінде күмәндануға ұшырады, олар осы кезеңде Франческ Висенс Гарсия, Франческ Фонтанелла және Жоан Рамис сияқты авторлардың еңбектері болғанын көрсетіп тұр.

Қайта өркендеу

Каталония мен Балеар аралдарындағы алғашқы романтиктер испан тілін өзінің тілі ретінде таңдады және романтикалық ұлтшылдықпен бастау алған ұлттық ояну қозғалысы пайда болғанға дейін каталан тіліне жүгінбеді. Қозғалыстың негізін қалаушы деп көбінесе Боnaventura Carles Aribau-дың "Ода a la Pàtria" туындысы саналады. Renaixença, яғни "қайта жаралу". Әдеби Renaixença еуропалық романтизмнің көптеген ерекшеліктерін бөліседі, бірақ орта ғасырларға деген құрметі, тілді көркейтуге ұмтылысы және жаңа, ортақ стандартты құру қажеттілігі арқылы өзінің ерекше стилін қалыптастырды. Кейінгі авторларға реализм мен натурализм үлкен әсер етті. Олардың ең көрнекті өкілдері – Каталонияның ұлттық эпосын жазған Жасин Вердагер және пьесалары Еуропа бойынша аударылып, қойылған Ангел Гимера болды.

Қазіргі заман

Каталондық әдеби модернизм Ренессанстың табиғи жалғасы болды, ол әлі де романтикалық сипаттар мен ықпалдарды көрсетіп, зорлық-зомбылық сияқты қараңғы тақырыптарға, сондай-ақ өмір мен табиғаттың қараңғы жақтарына назар аударды. Поэзияда парнасиандар мен символистер стиліне жақын болды. Бұл қозғалыс еңбектерінде қараңғы декаденттік тақырыптар басым болған авторлар – «Богемия Негра» және эстетизмді қабылдаған авторлар – «Богемия Даурада» немесе «Богемия Роза» қатысушылары деп бөлінеді. Сантьяго Русиньоль, Жоан Марагалл және Жоан Пуиг и Ферретер оның ең ықпалды жақтастары болды. Сонымен қатар, Микель Коста и Ллобера мен Жоан Алковердің маңызды еңбектеріне сіңіп өту қажет, олар модерн өркендеген кезеңмен қатар өзінің шығармашылығын дамытты, бірақ оларға қарама-қарсы, әдебиет туралы түсініктерді қалыптастырды, және олар классикалық поэзияға көбірек ұқсас болды.

Ноуцентизм

Ноуцентизм деп аталатын мәдени және саяси қозғалыс 20-ғасырдың басында Каталониядағы зор экономикалық өркендеу кезінде, өнер мен ой-пікірдегі модернизм мен авангардқа қарсы, көбінесе консервативті реакция ретінде пайда болды. Оның классицизмі «сұлулыққа қайта оралу» деп ұсынылды. Әсем пішінге құштарлық пен тілдік кемелділікке ұмтылысы модернистер тарапынан әрі кетіп, жасандылыққа бой алған деп сынға ұшырады. Поэзия оның басты жанры болды, мұны Жозеп Карнер мен Карлес Рибаның шедеврлері дәлелдейді.

Франконың Испаниясы, жер аударылу және саяси ауысу

Үміт пен қарқынды өсім кезеңінен кейін, Испания Азамат соғысы және Франколық Испанияның орнауы (1939 жылдан бастап) көптеген каталондық солшыл зиялыларды эмиграцияға мәжбүр етті, себебі олардың көпшілігі саяси қуғын-сүргінге ұшырады. Франконың алғашқы жылдарында каталон тілінің бұқаралық ақпарат құралдарында қолданылуына қарсылық білдірілді. Дегенмен, каталон тілінде баспа шығару толығымен тоқтаған жоқ, тіпті Франконың алғашқы жылдарында Сальвадор Эсприу сияқты бірнеше белгілі авторлар осы тілде жарияланды. Бастапқыда каталон тілінде жариялауға салынған саяси шектеулер уақыт өте келе жеңілдеді. 1950 жылдары каталон тілінде жариялау ерекше жағдай болып қалмады; 1960 жылдары бұл Испанияның барлық аймақтарына қатысты идеологиялық шектеулерден басқа, шектеусіз мүмкін болды. Каталон тіліндегі әдеби сыйлықтар 1947 жылы іргеленді (Premi Joanot Martorell). 1940 жылдардың соңында Жозеп Мария де Сагарра сияқты танымал авторлар қайтадан каталон тілінде жариялай бастады (мысалы, El prestigi dels morts, 1946, L'Hereu i la forastera, 1949). Содан кейін Premi Carles de la Riba (1950), Victor Català (1953) немесе Lletra d'Or (1956) сияқты көптеген басқа әдеби сыйлықтар табыс етілді. 1951 жылдан бастап Каталониядағы сол кездегі ең маңызды әдеби конкурстың бірі (Премио Ciudad de Barcelona) каталон тіліндегі түпнұсқа жұмыстарды қабылдады. 1962 жылы Мерсе Родореда «Көбіктер уақыты» романын жариялады, бұл қазіргі каталон әдебиетіне жол ашқан, жаңа медиа мен осы тілдегі сауаттылықтың таралуының арқасында кең танылуға ие болған шығарма. 1963 жылы Испания халықаралық ән байқауында каталон тілінде орындалған әнмен жеңіске жетті. Сол онжылдықтың соңында Жозеп Пла каталон тіліндегі заманауи әдебиеттің шедеврі деп есептелетін «El Quadern Gris» (1966) атты туындысын жариялады. 1961 жылы құрылған «Òmnium Cultural» каталондық мәдени бірлестігі 1967 жылдан бастап каталон әдебиетін қолдау жұмысын бастады. Өзінің көптеген шығармаларын каталон тілінде жариялаған Сальвадор Эсприу 1971 жылы әдебиет бойынша Нобель сыйлығына үміткер болды. Демократияға өту (1975–1978) және Каталонияның аймақтық үкіметі Generalitat-тың қайта құрылуы (1980) әдеби өмір мен баспа нарығын қалыпқа келтірді, ал каталон тіліндегі әдеби өндіріс каталон мәдениетін қорғауға бағытталған бірқатар тілдік саясаттармен нығайтылды. Жоғарыда аталған авторлардан басқа, Франко және демократия кезеңдерінің маңызды 20-ғасыр жазушыларының қатарында Жоан Бросса, Агусти Бартра, Мануэль де Педроло, Пере Кальдерс немесе Квим Монзо, Хесус Монкада, ал 21-ғасырда Жауме Кабре және Альберт Санчес Пиньол бар. Долорс Микель, Нурия Перпинья немесе Ирене Сола сияқты 21-ғасырдың әйел жазушыларының саны артып келеді.