Кіріспе

Йенс Кристиан Скоу (; 8 қазан 1918 – 28 мамыр 2018) – даниялық биохимик және Нобель сыйлығының лауреаты.

Ерте өмір

Скоу Данияның Лемвиг қаласында бай отбасында дүниеге келген. Оның әкесі Магнус Мартинус Скоу ағаш және көмір саудагері болған. Әкесі қайтыс болғаннан кейін анасы Ане Маргрете Скоу компанияны басқарды. 15 жасында Скоу Зеландияның Хаслев қаласындағы пансиондық мектепке оқуға түсті. 1944 жылы Копенгаген университетін медицина мамандығы бойынша бітіріп, 1954 жылы докторлық диссертациясын қорғады. 1947 жылы Орхус университетінде жұмыс істей бастады және 1977 жылы биофизика профессоры қызметіне тағайындалды. 1988 жылы Орхус университетінен зейнетке шықты, бірақ Физиология кафедрасында (қазір Биомедицина кафедрасының құрамында) кабинетін сақтап қалды.

Мансап

1997 жылы ол химия бойынша Нобель сыйлығын (Пол Д. Бойермен және Джон Э. Уокермен бірге) Na+,K+ АТФазаны ашқаны үшін алды. Өмірінің соңында ол Данияның соңғы Нобель лауреаты және Орхус университетінің алғашқы лауреаты болды. Ску 1950 жылдардың басында жергілікті анестетиктердің әсерін зерттеу үшін клиникалық тәжірибесінен бірнеше жыл үзіліс жасады. Ол ессіздендіруші заттың плазма мембранасының липидтік қабатында ерігіштігіне байланысты екенін анықтады. Оның пікірінше, бұл натрий иондарының қозғалысына әсер етеді, жүйке жасушаларын қоздырылмай, анестезия тудырады. Ску липидтік мембранада еріген жергілікті анестетиктердің басқа мембраналық белоктарға да әсер етуі мүмкін деп ойлады. Сондықтан ол мембранаға енген ферментті зерттеп, жергілікті анестетиктердің оның қасиеттеріне әсер ететінін анықтауға тырысты. Ол шағаланың жүйкелеріндегі АТФазаны зерттеді. Фермент болды, бірақ оның активтілігі өте өзгермелі болды және зерттеу үшін оған жоғары активті фермент қажет болды. Соңында ол АТФазаның натрий, калий және магний иондарының дұрыс комбинациясында ең белсенді екенін анықтады. Тек содан кейін ол бұл ферменттің плазмалық мембрана арқылы натрий мен калийдің белсенді қозғалысына қатысы болуы мүмкін екенін түсінді. Бұл идея бұрын көп жылдар бұрын айтылған, бірақ механизмі белгісіз болды. Ску өз зерттеулерін жариялады. Дегенмен, ол өзінің мақаласында ферментті белсенді ион қозғалысымен байланыстырудан сақтанды, сондықтан «натрий-калий сорғысы» терминін мақала атауынан шығарды. Шындығында, ол өзінің жаңалығының маңыздылығын біртіндеп қабылдаған сияқты, сондықтан жергілікті анестетиктерді зерттеуді жалғастырды. 1958 жылы Ску холинестераза жұмысын баяндау үшін Венадағы конференцияға қатысты. Сол жерде ол 1920 жылы туған Роберт Постпен танысты, ол қызыл қан жасушаларында натрий мен калийдің қалай сорылатынын зерттеген. Пост жақында әрбір екі калий ионына үш натрий ионының жасушадан шығарылатынын анықтады және зерттеуінде оуабаин (немесе g строфантин) деп аталатын затты қолданды, ол сорғыны тежегені дәлелденді. Пост Скудың мақаласын оқымаған, бірақ Ску оған АТФазамен жұмыс істегенін айтқанда, ол қатты қуанды. Пост ферментті оуабаин тежейтін-тежемейтінін сұрады. Ску оуабаиннің сорғыны тежейтінін білмеді, бірақ ол дереу зертханасына телефон соғып, эксперимент жүргізуді ұйымдастырды. Оуабаин шындығында ферментті тежеді, осылайша фермент пен натрий-калий сорғысы арасындағы байланыс орнатылды. Нобель сыйлығын алғаннан кейін Ску өзінің жаңалығы туралы бірнеше сұхбат берді. 94 жасында ол әлі де өз саласындағы жаңалықтарды қадағалап отырды. 2018 жылдың 28 мамырында Данияның Орхус қаласында 99 жасында, 100 жасқа толуына бес ай жетпей қайтыс болды.