Орталық Еуропадағы Мур өзені

Кіріспе

Орталық Еуропадағы өзен – Мур немесе Мура (; ; ; Прекмурже словенше: Müra немесе Möra).

Мурдың салалары – Мюрц, Сульм, Шчавница, Ледава және Трнава.

Этимология

Өзен 799 жылы Маура, 890 жылы Муора, 1259 жылы Мура, 1310 жылы Мвр және Мвер, 1354 жылы Мюер деп тіркелген. Атауының славян тіліндегі *murъ 'қара' деген сөзінен шыққандығы болжанып тұр, ол 'қара су' деген мағынаны білдіреді.

Өзен ағысы

Өзеннің бастауы Аустрияның Зальцбург провинциясының Лунгау аймағындағы шалқар аңғарда. Өзен шығысқа қарай Тамсвег арқылы ағып, Штирия мемлекетімен шекарадан өтеді. Тамсвег пен Унцмаркт Фрауенбург арасында өзен ауылдық тау аңғары арқылы ағып өтеді және ұзақ, тар жолмен жүретін Муртальбан темір жолымен қатарласады. Унцмарктен бастап өзен шығыс бағытында Леобен және Брук-ан-дер-Мур өнеркәсіптік қалалары арқылы жалғасады. Брук-ан-дер-Мурда Мюрз өзені Мурға қосылады, ол Грац қаласы арқылы ағып өту үшін күрт оңтүстікке бұрылады. Өзен Грац қаласының ортасынан өтеді, Шлоссберг төңірегінен және тарихи Ішкі қаланың жанынан ағып өтеді. 2003 жылы Еуропаның Мәдениет астанасы болып танылғандықтан, өзеннің ортасында Муринсель деп аталатын жасанды арал салынды. Бұрын жағалаудағы бірнеше қағаз фабрикалары мен Леобен маңындағы темір зауыттарының салдарынан қатты ластанған, бірақ 1980 жылдардан бері су сапасы жақсарды және қазір өзен қала үшін маңызды актив болып саналады. Грацтан өзен оңтүстікке қарай ағып, Лейбниц қаласынан өтіп, жақын маңдағы Сульм өзеніне құяды, содан кейін шығысқа қарай ағып кетеді. Спиелфельдке жақын жерде өзен Австрия мен Словения арасындағы шекараны құрайды, бұл мәртебесі Бад-Радкерсбург және Горня-Радгона егіз қалаларынан өткеннен кейін ғана толыққанды Словения аумағына өтеді. Словенияда ол Раденци және Вержей қалаларынан өтеді. Өзен Словениядағы Прекмурье (сөзбе-сөз "Мурдың арғы беті") және Хорватиядағы Медзимурье (сөзбе-сөз "Мурдың арасында") аймақтарына атын берген. Бұл аймақта әлі де кабельдік паромдар мен кеме тірмендері кездеседі. Медзимурье аймағының батыс бөлігінде Мур өзені жиі тасып, бағытын өзгертеді, сол жағынан солтүстікке қарай баяу жылжиды. Осы жерде өзен бойындағы ең үлкен орман – Мурщак, Домашинец пен Доньи Хращан арасында орналасқан. Соңғы маңызды саласы Трнава өзенін алғаннан кейін, өзен Хорватияның Копривница-Крижевци округіне жақын Леградта аяқталады, онда ол Драва өзеніне құяды.

The river rises in a remote valley within the Lungau region of the Austrian state of Salzburg. The river flows eastwards through Tamsweg before crossing the border into the state of Styria. Between Tamsweg and Unzmarkt Frauenburg the river flows through a rural mountain valley and is closely paralleled by the long narrow gauge Murtalbahn railway. From Unzmarkt the river continues in an easterly direction through the industrial towns of Leoben and Bruck an der Mur. At Bruck an der Mur the Mürz joins the Mur, which turns sharply south to flow through the city of Graz. The river flows through the centre of Graz, passing underneath the Schloßberg and by the historic Inner City. As a result of being the European Capital of Culture for 2003, an artificial island known as the Murinsel was constructed in the middle of the river. Once heavily polluted by several paper mills on the shore and by the ironworks around Leoben, the water quality has improved since the 1980s and the river is now seen as an asset to the city. From Graz the river continues to flow south, past the town of Leibnitz to its nearby confluence with the Sulm, where it adopts a more easterly course. Near Spielfeld, the river forms the border between Austria and Slovenia, a role it retains until just after the twin towns of Bad Radkersburg and Gornja Radgona, where it passes fully into Slovenia. In Slovenia it passes the towns of Radenci, and Veržej. The river gives its name to the Slovenian region of Prekmurje (literally 'across the Mur') and the Croatian region of Međimurje (literally 'between the Mur'). Cable ferries and ship mills are still found in this area. In the upper Međimurje area, in the western part of the region, the Mur floods and changes its course rather often, moving slowly toward the north on its left. Here, the biggest forest along the river, the Murščak, is located between Domašinec and Donji Hrašćan (derived from Croatian hrast 'oak'). After receiving its last significant tributary Trnava, the river ends near Legrad in Koprivnica Križevci county, Croatia, where it flows into the river Drava.

Пайдалану

Біздің заманымыздан бұрынғы IV ғасырдан бері өзен ағындарымен жұмыс істейтін жүзбелі диірмендер туралы хабарлар келіп түскен. Ежелгі технологияны кейіннен келген славяндар, одан кейін мадьярлар қабылдады. Осыдан бірнеше он жыл бұрын, 1920-1930 жылдары, осы диірмендердің көптегені әлі де өзен бойында жұмыс істеп тұрды. Словенияның Вержеж қаласына жақын орналасқан Бабич диірменінің бірі бүгінгі күнге дейін жұмыс істеп келеді. Мұра өзенінде алтынның шамалы мөлшері бар екені белгілі, бірақ ол бүгінде пайдалануға жарамсыз, алайда бұл ежелгі заманнан бері көптеген адамдардың қызмет орталығы болды. Алтын және басқа да жергілікті ресурстарды ұйымдастырылған түрде зерттеу және игеруге алғаш рет 1772 жылы қолдау көрсетілді. Австрияда электр энергиясын өндіру үшін бірнеше су электр станциялары салынды. 2017 жылы Грац қаласының орталығынан оңтүстікке қарай бірнеше шақырым жердегі Пунтигамда су электр станциясы салынып жатыр. Жобаға қала орталығы мен жаңа станция арасындағы үлкен кәріз құбыры кіреді, бұл мыңдаған ағаштарды кесуді талап етеді. Жоба әлеуметтік дау тудырып, экологиялық ұйымдар қарсы тұрып жатыр. Экологиялық және экономикалық сараптамалар жобаның экологиялық және экономикалық тұрғыдан тиімді емес екенін көрсетті. Словенияда қосымша су электр станциялары салу жоспарлануда.

Бақылау

Хорватияда Мурсцо Средишчеде Мур өзенінің гидрологиялық параметрлері жүйелі түрде бақыланады.