Кіріспе
Мальдив Үнді мұхитындағы арал мемлекеті. Оның музыкасы негізінен үнді, Шығыс Африка және араб мәдениеттерінің ықпалында қалыптасқан.
The Maldives is an island nation in the Indian Ocean, and its music is marked mainly by Indian, East African, and Arab influences.
Дәстүрлі қойылымдар
Жергілікті музыканың ең көп танылған түрі – бодуберу деп аталады. Ол, әсіресе Солтүстік Атолл аралдарында ең танымал. Оның шамамен 11 ғасырда Мальдив аралдарында пайда болғаны айтылады, және шығыс Африкадан бастау алған болуы мүмкін. Бұл – би музыкасы, оны он бес шамасында адам орындайды, оның ішінде жетекші әнші, үш перкуссионист, сондай-ақ қоңырау және онгуганду деп аталатын көлденең ойықтары бар бамбук таяқ. Бодуберу әндері баяу ырғақпен басталып, бірте-бірте қызу бидің сүйемелдеуімен керемет күшеюге жетеді. Әннің мәтіні әртүрлі тақырыптарды қамти алады және көбінесе мағынасыз буындарды (вокативтерді) қамтиды. Таара музыкасын екі қатарға бөлініп, бір-біріне қарама-қарсы отырған 22 шамасында адам орындайды. Бұл тек ер адамдардың орындауында болады және қандай да бір дәрежеде діни сипатқа ие. Бодуберу сияқты, таара әндері де баяу басталып, шыңына жетеді. Таараның 17 ғасырдың ортасында Парсы шығанағынан келген арабтармен бірге келгені айтылады. Гаа оди лава – қолмен жұмыс істегеннен кейін орындалатын әннің ерекше түрі. Ол солтан Мұхаммед Имадудин I (1620–1648) билік еткен кезеңде Мале қаласының қорғанысын салған жұмысшылар үшін ойлап табылды. 20 ғасырдың басында Сұлтан Мұхаммед Шамсудин III Мальдивті биледі, ал жастар таараны негізгі көз ретінде пайдаланып, орындалуын өзгертіп, лангири деп аталатын музыка түрін жасады. Болималафат нешун – әйелдердің арнайы жағдайларда немесе сұлтанға сыйлықтар тапсырғанда орындайтын биі. Бұл сыйлықтар, көбінесе қабықшалар, күрделі өрнекпен безендірілген қорап немесе ваза – куранди малаафатқа сақталады. Әдетте, жиырма төртке дейін әйел шағын топтарға бөлініп, екіден алтыға дейін қатысады. Олар сұлтанға қарай патриотизм және адалдық туралы әндер айтып барады. 1968 жылы республика болып жарияланғаннан кейін, сұлтан болмағандықтан, бұл би енді ешқандай сұлтан үшін орындалмайды. Тағы бір әйелдер биі – мафафати нешун, ол лангириге ұқсас. Бұл биді екі қатарға бөлініп, әрқайсысында оннан әйелдер билейді, олардың қолында жалған гүлдермен безендірілген жартылай дөңгелек жіп болады. Фатиганду джихун биін бір адам немесе ер адамдар тобы орындайды, олар бишілерге және ән айтатын домбырашыға қосымша екі қысқа бамбук таяқшаны қолданады. Мұндай әндер көбінесе эпостық сипатта болады, ең танымал – «Бұруне Раивару». Бандия жхун, мүмкін, үнділік ыдыс биімен байланысты, және оны әйелдер орындайды. Бишілер металл сақиналар киіп, металл су құмырасымен ырғақты белгілейді. Қазіргі заманғы топтар тұрып немесе отырып орындайды, сондай-ақ барабандар мен гармоникалар қосады. Күлхудуфуши (Хаа-Дхалу атоллында) көптеген барабандармен орындалатын кхадхамаали және мыс табақ пен таяқтан жасалған дадахалимен танымал. Оған отыздай ер адам қатысады, олар зұлым рухтардың (маали) киімдерін киеді. Қадамаали – бұл ақсақалдардың түнде аралды аралап, маалиден сақтану үшін жасаған дәстүрлі шеруімен байланысты. Бұл шеру үш күнге созылды, содан кейін музыка мен би өнерлері болды.
Халық әндері мен билері
Мальдив халқы тілдері Солтүстік Үндістан тілдерімен байланысты болғандықтан, Солтүстік Үндістанға белгілі бір жақындық сезінеді. Егде жастағы немесе дәстүрлі мальдивтіктер 1960-70 жылдардағы хинди фильмдерін көруді және олардың әндерін тыңдауды ұнатады. Бұның себебі – ұқсас тілден ұқсас ырғақтар мен әуендер пайда болады. Шындығында, мәдени жақындық болғандықтан, мальдивтіктер үшін хинди әуеніне жергілікті сөздерді қосу өте оңай. Мысалы, хинди тіліндегі «Ек дин» («бір күн») деген сөз дивехи тілінде «Е кудин» («сол балалар») деп аударылады, осылайша жаңа жергілікті ән пайда болады. Кабельдік теледидар пайда болғанға дейін «Мальдив дауысы» (VOM) радиосынан ең танымал бағдарламалар – «Vakivumuge kurin» («Ажырасу алдында») сияқты ескі хинди әндерін ойнату болды. Ауылдық аралдарда хинди әндері, әсіресе Мұхаммед Рафи, Мукеш, Лата Мангешкар, Аша Бхонсле, Хемант Кумар және Кишор Кумардың ескі әндері әлі де ең танымал. Сондықтан көптеген танымал мальдив әндері хинди әндеріне негізделген (немесе олардан әсер алған). Сол сияқты, сирек кездесетін жергілікті билер Солтүстік Үндістан билеріне, әсіресе Катхак биіне негізделген. Мальдивтіктердің барабаннан басқа сүйікті музыкалық аспабы – көлденең аккордеон сияқты бульбуль таранг. Бұл аспап Маадхаха сияқты діни әндерге де сүйемелдеу үшін қолданылады. Наифару Дохокко сияқты әншілер бульбуль музыкасымен әндері арқылы танымал болды. Алғашқы бульбуль аспаптары 19 ғасырдың басында Калькуттадан әкелінді. Солтүстік Үндістан музыкасы мен биінің ықпалы осы кезден басталады. Олар хинди әндерін радио арқылы 1960-1970 жылдары ғана таратуды бастады. Сондай-ақ, дәстүрлі әндерді орындайтын әйел әншілер де бар; олардың ең танымаллары Фареда Хасан және Жемюге Донкамана еді, олардың әндері мальдивтіктер үшін әлі де қымбат, бірақ екеуі де қайтыс болды.
Maadhaha. Singers like Naifaru Dohokko became famous through songs with bulbul music in the background. The first bulbuls were brought from Calcutta in the early 19th century. Influences from North Indian music and dances date back to that time. They did not begin broadcasting Hindi songs by radio until the 1960s and 1970s. There are also female singers producing traditional songs; among them, the most popular were Fareeda Hasan and Jēmuge Donkamanaa, whose songs continue to be cherished by Maldivians, although both women have died.
Діни әндер
Бұрын Мальдив аралдарында Маулуду деп аталатын мереке болған. Осы мерекеге арнап, арнайы салынған павильонның (харуге) ішінде еркектер тобы діни әндер орындаған. Маулуд ұйымдастырылғанда, жергілікті арал тұрғындары ағаш бағаналармен үлкен, ашық павильон салуға міндетті болған. Олар оны кокос жапырақтарымен жапқан, май шамдарымен және ерекше тігілген маталардан жасалған безендірмелермен әсемдеген. Мереке күні арнайы тағамдар дайындалып, Маулуд әншілері мен қарсылас аралдан (немесе ауылдан) келген көптеген қонақтарға көрсетілген. Қонақтар мерекелік безендірілген қайықтарда ең жақсы киімдерін киіп келген. Осы жерде арал тұрғындары қонақжайлылықтарын көрсетуге тиіс болған, дастарқан мен жайлылық жағынан жақсырақ болуға тырысқан, себебі өз кезегінде қарсылас аралға шақырылғанда да сондай қонақжайлық күтілген. Діни әндердің тағы бір атауы – мадха.
Қазіргі заманғы музыка
Бұрын музыкант, қазір өнер министрі болған Хусейн Шиһаб шетел әуеніне ән жазды. Бұл әнге ол «Хий Адху Ронеейи Нудхашей» деп ат қойды, оны ол Теледива Мальдивінің (ТММ) мерейтойына арналған бағдарламада мойындады. Батыс музыкасы кез келген әлемдік қаладағыдай, елордада да танымал. Алайда, танымал музыка плагиаттан арылып, көбірек түпнұсқалық идеяларға көшті. Дивехи тобы Zero Degree Atoll «Дхони» («Традициялық Мальдив қайығы») атты альбом шығарды. Бұл альбомның тамыры халықтық және ежелгі өнерде, мысалы, Raivaru – әріптері ауыстырылып, белгілі бір әуенмен орындалатын дәстүрлі поэзия түрінде жатыр. Альбом үлкен жетістікке қол жеткізді, содан кейін 1997 жылы бірнеше жаңа әнмен бірге Францияда жазылған Island Pulse альбомы жарық көрді. Бұл топ жергілікті халыққа үлкен әсер етті, олар оны дәстүрлі Дивехи музыкасының құтқарушысы және қазіргі заманғы Дивехи музыкасының ізашарлары деп санайды. Тағы бір танымал топ – Trio Band. Trio Band алғаш рет Dhanberu Live шоуында өнер көрсетті, олар Chaaley әнімен, raarukuga және Ey manjey шығармаларымен танымал болды. Trio Band жас топ ретінде өзіндік ерекше стиліне ие. Соңғы кезде олар boduberu стиліне көшті. Trio Band жетекші вокалисі – Муса Шифау. Көптеген басқа топтар мен жергілікті орындаушылар дәстүрді сақтап келеді. Мемлекеттік радио мен теледидар шетелдік музыканы көбірек қолдауға бастады деп есептеледі, осы кезде Дивехи музыканттарының көпшілігі өздерінің әндеріне саяси мазмұн қоса бастады. Мұндай лириктердің қатарында есірткіге байланысты мәселелер үшін түрмеге қамалған Sea Child тобының әншісі Эаса бар. Эаса кәсіби тұрғыдан танымал болмаса да, оның көптеген әндері ұрланып, орындалды. Маафушиде жазасын өтеген кезде, ол жүзден астам ән жазған деседі. Jamalegge Soora («түйенің беті»), Filavalhu («сабақ»), Fangivinun (халықтық және түпнұсқа Raivaru өнерінің біріктірілуі), Insaana («Адам») және Govaali Adu сияқты әндер музыканттар арасында және андеграунд музыка сахнасында кең таралған.