Кіріспе

Үнді мұхитындағы атолл

Хуваду, Сувадиве, Сувадиу немесе Сувадива – әлемдегі ең көп аралға ие атолл. Атолл Үнді мұхитында орналасқан. Ол Мальдив Республикасындағы Сувадива каналының оңтүстігінде, жалпы ауданы 3152 км² болатын жерде жатыр, оның 38,5 км² құрғақ жер. Атоллда 255 арал бар. Бұл елдегі екінші ірі атолл, Бодутиладхунматиден (Ха Алиф, Хаа Даалу, Шавиян және Нунун әкімшілік бөлімдерінен тұрады) кейін, оның аумағы үлкенірек және аралдары аз. Хуваду атолы 1970 жылдан бері әкімшілік мақсаттар үшін екі округке (әкімшілік провинцияларға) бөлінген. Бұл бөлімдер – солтүстіктегі Солтүстік Хуваду атолы (Гаафу Алифу) және оңтүстіктегі Оңтүстік Хуваду атолы (Гаафу Даалу). 14 ғасырдағы мұсылман саяхатшысы Ибн Батута Мальдивке сапар жасағандағы жазбаларында Мальдивтерде дәннің тек Сувеид провинциясында (Сувадива немесе Хуваду) өндірілетінін, ол дақылдың бір түрі – тары екенін және оның Махалға әкелінетінін айтқан. Хуваду атолындағы биліктің дәстүрлі орталығы Тинхадху болған, бірақ бөлінгеннен кейін Тинхадху Оңтүстік Хуваду атолының астанасы болып қалды, ал Виллингили Солтүстік Хуваду атолының астанасы аталды. Мале' Хукуру Мискийнің шебер ағаш ұсталары Хувадудың Кондей аралынан шыққан – Әли Маавади Калейфаану және Махмуд Маавади Калейфаану. Мальдивтердегі ең сапалы кілемдер осы атоллда, Гадду аралында тоқылады. Жергілікті "хау" шөбі екі түске – қара және сарыға боялады.

Тарих

Бұл атоллдың ежелгі санскрит тіліндегі атауы Сувадиве болған. Оның астанасы Тинадху (Хувадху атолы). Тарихи тұрғыдан, Тинадхуда орналасқан Хуваду атолының басшысы өзін-өзі басқарудың жоғары деңгейіне ие болған. Ол Мальдив аралдарының басқа ешбір атолының басшысына берілмеген артықшылыққа ие болды – өзінің кемелерінде және резиденциясында жеке туын көтеруге. Хуваду атолының басшысының туы пішіні жағынан Непал туына ұқсас, ортасында қызыл және ақ жолақтармен шектелген екі қара үшбұрыштан тұрды. Хувадуда буддалық археологиялық ескерткіштер көп сақталған. Сондықтан, бұл Мальдив тарихының сол кезеңінде өте маңызды атолл болған болуы мүмкін. Бұл ежелгі ескерткіштердің ешқайсысы әлі толыққанды зерттелген жоқ. Оңтүстік Үндістанның маңызды теңіз жолында стратегиялық түрде орналасқандықтан, Хуваду және басқа оңтүстік атоллдар ғасырлар бойы Үнді мұхиты арқылы жүзіп өткен теңізшілермен тығыз байланыста болған.

Деввадху, Диямигли және Иддху әулеттерінің ұрпақтары

Деваду, Адду, Фуахмула және Тинадуға Деваду, Дхиямигили және Исдху әулеттерінің тамырларын табуға болады. Мұхаммед Ғияас уд-диннің қазасынан кейін, Ғиясуддиннің ұлы, принц Абдулла Фуахмулаға жер аударылды. Мальдивтің оңтүстігі Адду Боду Фандияру Такуруфанның ұрпағы болған Абдулла үшін қауіпті баспана болды.

Сұлтан Мұхаммед IV (Деввадху Расгефаану)

Деввадху аралы Хуваду атоллының орталығында орналасқан. IV Мұхаммед сұлтан, немесе Деввадху Расгефаану – Деввадху әулетінің алғашқы сұлтаны, Деввадудың Әли Мафахай Килегесі мен Какуни Дионың ұлы. IV Мұхаммед сұлтан Ыбырайым Шах Бандардың қызы Хадижа Канбаға үйленген. Ол қайтыс болғаннан кейін Идху әулеті жарияланды.

Біріккен Сувадив Республикасының бөлінуі

1959 жылдың қаңтарында үш оңтүстік атолл: Хуваду, Фувахмула және Адду, 1963 жылдың қыркүйегіне дейін өмір сүрген Біріккен Сувадив Республикасын құруға қатысты. Бұл сепаратистік мемлекеттің атауы Хуваду атолының ежелгі атауынан алынған. Гаддху сияқты кейбір аралдарда бөлінуге қарсылық болды, бірақ қауіп-қорқыту және мәжбүрлеу арқылы Сувадив мемлекетіне қарсы шыққан адамдар келісуге мәжбүр болды. Республика 1962 жылы сол кездегі премьер-министр Ибрагим Насир басқаратын Мальдив әскері Хавар Тхинадху аралын толық босатып, инфрақұрылымын толығымен өртеп салғаннан кейін құлдырады, содан кейін ол төрт жыл бойы қараусыз қалды. Келесі 10 жыл бойы билік ордасы Гаддхуға көшірілді, ал Хавар Тхинадху халқы қайтадан қоныстанғаннан кейін Хувадудың астанасы ретінде қайта орнатылды. Бөлінудің басты себебі сол кездегі Мале қаласы жүргізіп келген орталықтандырылған саясатқа наразылық еді.

Хуваду Канду

Бұл атоллдың солтүстігіндегі кең арна жергілікті жерде Хуваду Канду деп белгілі. Ол ескі француз карталарында Courant de Souadou деп көрсетілген. Басқаша атаулары – Сувадива арнасы немесе Бір жарым градустық арна. Ол Хуваду атоллінің атымен аталған және Мальдив аралдары арасындағы ең кең арна болып табылады.

Тіл

Бұл үлкен атоллдың тұрғындары өздерінің ерекше түрінде, хуваду диалектісі (бахурува) деп аталатын дивехи тілінде сөйлейді. Солтүстік атоллдардан және Мале астанасынан оқшауланғандықтан, Хуваду диалектісі Мальдив тілінің басқа нұсқаларынан айтарлықтай өзгешеленеді, ретрофлексті 'Ţ' әрпін жиі қолданады және Дивехи тілінің ежелгі формаларын сақтап қалған деп есептеледі.