Мальдив тілінің жазу жүйесі – Таана жазуы

Кіріспе

Мальдив тілінің жазу жүйесі – Таана, Тана, Таана немесе Тана ( ) – Мальдив аралдарында сөйленетін мальдив тілінің қазіргі жазу жүйесі. Таанада әрі абугидаға (көмекші белгілер, дауыстыларды жоятын сызықтар) әрі толық әліпбиге (барлық дауысты әріптер жазылады) тән қасиеттер бар. Дауыссыздар жергілікті және араб сандарынан, ал дауыстылар араб жазуының дауысты белгілерінен алынған. Таанадағы мальдив тілінің орфографиясы көбінесе дыбыстық принципке негізделген.

Атауы

Х.К.П. Белл, Мальдив аралдарының құжаттарын тұңғыш рет қанағаттанарлық зерттеген ғалым, басыңқы дауыссыз дыбыс болғандықтан "Тана" деп жазған. "Таана" жазуы 1970 жылдардың ортасында Мальдив үкіметі латын әрпіне көшуді қысқа мерзімге қолға алған кезде қабылданып, /t/ дыбысы ретрофлекс дыбыс үшін қолданылғандай транскрипцияланды.

Тарих

Таана жазуы алғаш рет 17 ғасырдың басында Мальдив жазуында пайда болды. Бұл ертедегі жазу баяу дамыды, оның әріптері көркем және көлбеу болды, сөздер арасына бос орындар қосылды. Уақыт өте келе ол бірте-бірте ескі Дивес Акуру әліпбиін ығыстырды. Таана жазуының ең көне жазба үлгісі Солтүстік Миладунмадулу атолліндегі Кандитему аралында табылды. Ол аралдың басты Хукуру Миски (Жұма мешіті) есігінің бағаналарына жазылған және 1008 AH (1599 ж.) және 1020 AH (1611 ж.) жылдарына жатады, бұл кезде ғимараттың шатыры салынып, содан кейін Ыбырай Калафаан (Сұлтан Ыбырай III) және Хусейн Фамуладейри Килеге (Сұлтан Хусейн II) билік құрған кезде жаңартылды. Таананың шығу тегі әлемдік жазу жүйелері арасында ерекше: алғашқы тоғыз әріп (h–v) араб сандарынан алынған, ал келесі тоғыз (m–d) – жергілікті үнді сандарынан. (Гинду-араб сандарына қараңыз.) Қарыз сөздер (z–ch) мен араб транслитерациясының қалған әріптері дыбыстық жағынан ұқсас жергілікті ырғақтардан диакритикалық белгілер (нуқта сияқты) арқылы алынған, тек y әрпінің шығу тегі белгісіз. Осылайша, Таана – түпнұсқа семит әліпбиінен графикалық тұрғыдан туындамаған сирек жазу жүйелерінің бірі болып табылады, егер үнді сандары одан туындамаса (Брахми сандарына қараңыз). (Ирландияның Огам жазуы да осыған ұқсас, өйткені оның көптеген әріптері басқаларынан сандарды еске түсіретін белгілермен ажыратылады.) Таана әліпбиінің реті (ha, shaviyani, noonu, raa, baa және т.б.) басқа үнді немесе араб әліпбилерінің ретіне сәйкес келмейді. Бұл ретте ешқандай логикалық байланыс жоқ; бұл жазуды қарапайым арал тұрғындарынан құпия ұстау үшін шатастырылған деп жорылған. Алғашында бұл жазу негізінен сиқырлы (фандита) дұғаларды жазу үшін қолданылған. Олардың арасында оңнан солға қарай жазылған араб тіліндегі цитаталар кездесетін. Мальдив ғалымдары, барлығы да сиқыр өнерінде білімді болған, осы қарапайым және жасырын жазудың артықшылықтарын байқады, және Таана күнделікті қолдануға бірте-бірте қабылданды. Таана жақын арада қысқа мерзімге жоғалу қаупі туды. 1970 жылдардың ортасында президент Ибрагим Насирдің билігі кезінде Мальдив үкіметі жергілікті басқаруға телекс машиналарын енгізді. Жаңа телекс жабдықтары үлкен прогресс ретінде қарастырылды, бірақ Таана телекс машиналарын қолдану үшін тек латын әліпбиінде жазуға болатындықтан, кедергі болып саналды. Осыдан кейін 1976 жылы Мальдив үкіметі Мальдив тілі үшін латын транслитерациясын ресми түрде бекітті және басқару оны жылдам енгізді. Кітапшалар басылып, барлық атоллдар мен аралдық кеңселерге, сондай-ақ мектептерге және сауда кемелеріне жіберілді. Таана жазуы 1978 жылы билікке келгеннен кейін президент Маумун Абдул Гаюммен қайта орнатылды, бірақ 1976 жылғы латын транскрипциясы әлі де кеңінен қолданылуда.

The Thaana script first appeared in a Maldivian inscription towards the beginning of the 17th century in a crude initial form known as Gabulhi Thaana which was written scripta continua. This early script slowly developed, its characters becoming more graceful and oblique, and adding spaces between words. As time went by it gradually replaced the older Dhives Akuru alphabet. The oldest written sample of the Thaana script is found in the island of Kanditheemu in Northern Miladhunmadulu Atoll. It is inscribed on the door posts of the main Hukuru Miskiy (Friday mosque) of the island and dates back to 1008 AH (AD 1599) and 1020 AH (AD 1611) when the roof of the building was built and then renewed during the reigns of Ibrahim Kalaafaan (Sultan Ibrahim III) and Hussain Faamuladeyri Kilege (Sultan Hussain II) respectively. The origins of Thaana are unique among the world's writing systems: The first nine letters (h–v) are derived from the Arabic numerals, whereas the next nine (m–d) were the local Indic numerals. (See Hindu–Arabic numerals.) The remaining letters for loanwords (z–ch) and Arabic transliteration are derived from phonetically similar native consonants by means of diacritics (like nuqta), with the exception of y, which is of unknown origin. This means that Thaana is one of the few writing systems not derived graphically from the original Semitic alphabet—unless the Indic numerals were (see Brahmi numerals). (The Ogham script of Ireland is another example, which also has some relation to numbers, since most of its letters are differentiated from others in a way similar to tally marks.) The order of the Thaana alphabet (ha, shaviyani, noonu, raa, baa, etc.) does not follow the order of other Indic scripts or of the Arabic script. There is no apparent logic to the order; this has been interpreted as suggesting that the script was scrambled to keep it secret from average islanders. The script was originally used primarily to write magical (fanḍita) incantations. These included Arabic quotations, written from right to left. Maldivian learned men, who were all well versed in sorcery, saw the advantages of writing in this simplified hidden script, and Thaana was gradually adopted for everyday use. Thaana nearly disappeared for a brief period in recent history. Towards the mid 1970s, during President Ibrahim Nasir's reign, Telex machines were introduced by the Maldivian government in the local administration. The new telex equipment was viewed as a great progress, but Thaana was deemed to be an obstacle because messages on the telex machines could only be written in the Latin script. Following this, a rough Latin transliteration for Maldivian was officially approved by the Maldivian government in 1976 and was quickly implemented by the administration. Booklets were printed and dispatched to all Atoll and Island Offices, as well as schools and merchant liners. The Thaana script was reinstated by President Maumoon Abdul Gayoom shortly after he took power in 1978, although the Latin transcription of 1976 continues to be widely used.

Сипаттамалары

Таана, араб тілі сияқты, оңнан солға жазылады. Ол дауысты әріптерін араб тілінен алынған диакритикалық белгілермен көрсетеді. Әр әріпте міндетті түрде дауысты немесе сукун (яғни, дауыссызданған) болуы керек. Бұл ереженің жалғыз ерекшелігі – nūnu әрпі, ол диакритикалық белгісіз жазылғанда, келесі дауыссыз әріптің мұрындық дыбысталуын көрсетеді. Мысал ретінде, Мальдив Республикасының ұлттық әнұраны – «Кауми салам» туралы мақаланы қараңыз. Әріптер құрамына кірмесе де, араб тіліндегі «Алла» лигатурасы (ﷲ) Таана тілінде есімдерді жазу үшін қолданылады, мысалы, އަބްދުﷲ (Абдулла). «Алла» сөзі Таана тілінде жазылмайды, оның орнына лигатура ﷲ қолданылады.

Навиян

Навияни (ޱ) көптеген үнді тілдерінде кездесетін ретрофлексті мұрындық "ṇ" дыбысын көрсетеді. Бұл әріп 1953 жыл шамасында Мальдивтің ресми құжаттарынан алынып тасталды. Мальдив алфавитінде бұл әріптің бұрынғы орны Гнавияни (ޏ) орнына Гаафу мен Сеену арасында он алтыншы болған. Гнавияни (ޏ) әріпі бұрынғыда 22-орында болған. Ол әлі де Боду Тарутибу сияқты ескі кітаптардың қайта басылымдарында кездеседі, сондай-ақ Аду атолы мен Фувахмула аймағының тұрғындары өз диалектілерінде ән немесе өлең жазғанда оны қолданады, себебі бұл дыбыс олардың ауызша сөйлеу тілінде сақталған.