Кіріспе

Физикалық географиялық нысан – Мальдив аралдарының табиғи географиялық атолдары.

Мальдив аралдары 20 табиғи атоллдан, сонымен қатар бірнеше аралдар мен оқшауланған рифтерден тұрады, олар 7 градус 10′ Солтүстік пен 0 градус 45′ Оңтүстік арасында созылатын белгілі бір үлгі құрайды. Бұл атолдардың ең үлкені – Бодутиладхунмати, ал ең көп аралдарды қамтитын атолы – Хувадху. Кейбір атолдар уақыт өте келе бірнеше аралдан немесе оқшауланған рифтерден тұрады, оларды кіші атолл құрылымдары деп жіктеуге болады. Мальдивтегі жер бетіндегі барлық құрылымдар кораллдан пайда болған. Мальдив аралдарының атолдары өте реттелген тізбектей орналасқан, әсіресе солтүстік және орталық атолдарда қатарланған құрылым байқалады. Кейбір атолдардың арасында кең және терең арналар бар. "Атолл" сөзінің өзі Мальдив тілінен шыққан. "Атолл" (атоллдан) қазір әлемнің көптеген тілдерінде қолданылады. Дәстүрлі түрде, мальдивтіктер "мадулу" немесе "мати" сөздерімен аяқталатын атолдарды тек атымен атайды, соңына "Атолл" деген сөзді қоспайды. Мысалы, "Колхумадулху" деп жазу дұрыс, "Атолху" сөзін аяғына қоспай. Бұл Фаадхипполху деп аталатын атолға да қатысты. Мальдив аралдарының атолдары өте күрделі құрылымдар және бұрын кеме жүргізушілер үшін үлкен қауіп төндіретін. 1834–1836 жылдары британдық капитан Роберт Морсби Мальдив аралдарының еңбексіз және қиын картографиясын жасады, нәтижесінде бұл күрделі Үнді мұхиты атолдары тобының алғашқы дәл теңіз карталары пайда болды. Бұл карталар Корольдік Әскери-теңіз күштерінің Гидрографиялық қызметімен үш үлкен бөлек карта ретінде басылды. Оларда кейбір қателер болғанымен, Морсбидің карталары өте жақсы болғандықтан, 1990 жылдарға дейін оларды Мальдив ұшқыштары өз атолдарының қауіпті суларында жүзу үшін пайдаланды. Қазіргі кезде спутниктік зерттеулерге негізделген Мальдив аралдарының толықрақ карталары бар. Дегенмен, мальдивтік теңізшілер капитан Морсбидің карталарында қазіргі карталарда жоқ көптеген деректер бар екенін мәлімдейді. Олар жасалған кезде Мальдив карталарының сапасы соншалықты жоғары болғандықтан, оларды жеке патшайым Виктория қарап тексерген. Кейбір атолдарда тіпті қазіргі заманғы теңіз GPS-і дұрыс жұмыс істемейді. GPS картасы рифті онда жоқ жерде көрсетуі мүмкін, ал рифтердің орналасқан жерін көрсетпейді. Мальдив аралдарының көптеген атолдарындағы әдемі суға түсу орындарының көптігіне байланысты, бұл ел бүкіл әлемде суға түсушілер үшін тамаша бағыт ретінде танымал. Сондықтан соңғы онжылдықтарда ең жақсы суға түсу орындары туралы көптеген нұсқаулықтар мен карталар жарық көрді, олардың кейбіреулері өте дәл және көптеген пайдалы кеңестер береді.

Атоллдар

Төменде Мальдив архипелагының географиялық немесе табиғи атоллдары мен жеке аралдарының тізімі солтүстіктен оңтүстікке қарай ретпен келтірілген, олардың қысқаша сипаттамалары да берілген. Сипаттамаларға олар кіретін әкімшілік бөлімдер туралы ақпарат та қосылған.

Менде хипполу бар

Ихавандипполу атолы Мальдив аралдарындағы ең солтүстік атолл болып табылады. Бұл ұзындығы бойынша шағын табиғи атолл. Оның шекаралық рифтің айналасында 25 арал орналасқан. Атолдың батыс жағында бір ұзын барьер рифі бар. Лагунада бірнеше коралл тобы және орташа тереңдігі 20-30 саға (35-55 м) құрайды. Ихавандипполу солтүстігінде Мамале Канду (немесе Малику Канду) деп аталатын кең каналмен шектеледі, ол Мальдив аралдарын Үндістанға қарасты аралдардан бөліп тұрады. Әкімшілік жағынан Ихавандипполу Солтүстік Тиладунмати (Хаа Алифу) атолының әкімшілік бөлігіне жатады, сонымен қатар Тиладунмати табиғи атолының ең солтүстік бөлігі де осы бөлікке кіреді.

Тиладунмати

Бодутиладхунмати атолы (Адмиралтейство карталарында Тиладумати деп белгіленген) – Мальдив аралдарының ең үлкен атолы және әлемдегі ең үлкен атолл (көбінесе су астында қалған Ұлы Чагос және Сая де Малха жағалауларын есепке алмағанда). Бұл ашық, нақты шектелген лагунасы жоқ, типтік атолл. Ол SSW бағытында созылып жатқан алып атолл және шамамен қырық аралдан тұрады, олардың көпшілігі жақсы мөлшерде. Келаа, үлкен арал, осы атоллдың солтүстік-шығысындағы маңызды нүкте болып табылады. Батыс шекарасында аралдар аз, бірақ көптеген оқшауланған рифтер немесе микро-атолдар (мальдив тілінде "фару" деп аталады), олардың арасында кең өткелдер бар. Неміс саяхатшысы Ханс Хасс Мальдив аралдарында Поритс кораллдарының "микроатолл" деп аталатын құбылысын қалыптастыруын байқаған. Оның лагунасында жағалаулар аз, бірақ көптеген үлкен "фарулар" бар, көбінесе олардың үстінде аралдар орналасқан. Орташа тереңдігі 18-ден 24 сазға (33-тен 44 метрге) жетеді. Миладхунмадулу тобы да табиғи түрде Тиладхунмати атолының бір бөлігі болып табылады, атоллдың оңтүстік жартысын құрайды. Бұл бөліктің ұзындығы шамамен және 101 аралдан тұрады. Осы бөліктің ортасының жалпы тереңдігі 20-дан 25 сазға (37-ден 46 метрге) жетеді және түбі құмды. Батыс жағалауларында көптеген аралдар жоқ, бірақ тереңдігі 10 саздан (18 метрден) аспайтын, терең емес лагуналары бар (мальдив тілінде "вилу" деп аталады) оқшауланған рифтер көп. Әкімшілік тұрғысынан Тиладхунмати атолы, Миладхунмадулу тобымен бірге, төрт әкімшілік бөлімге бөлінеді: Солтүстік Тиладхунмати (Хаа Алифу) атолы, Оңтүстік Тиладхунмати (Хаа Даалу) атолы, Солтүстік Миладхунмадулу (Шавиян) атолы және Оңтүстік Миладхунмадулу (Нону) атолы.

Мамакунодуо

Мамакунудху атолы немесе Макунудху (Адмиралтейство картасындағы Малкольм атолы) – Мальдив аралдарындағы ең батыс атолл. Үлкен риф, ішінде лагуна бар, ұзын және орташа ені бар. Атоллда тек Макунудху және тағы үш арал (атап айтқанда, Инафуши, Фенбоахура және Диппаруфуши) орналасқан. Ол Миладуммадулу тобының солтүстік-батыс бөлігінің батысында жатыр. 1834-1836 жылдарғы Мальдивтерді зерттеуге дейін бұл атолл Мальдивтен тыс адамдарға белгісіз болған деседі. Жергілікті тұрғындардың айтуынша, көптеген кемелер экипажымен, жүгімен және барлық мүліктерімен бірге оның шұбар рифтерінде қаза тапқан. Олардың ішінде «Персиялық саудагер» (1658 жылдың тамызы), «Хейстон» (1891 жылдың шілдесі), «Джордж Рид» (1872 жылдың қыркүйегі) және тағы да көптеген кемелер бар. Толқындардың күштілігі мен рифтің тік беткейлерінің салдарынан, апаттан кейін бірнеше сағаттан соң із қалмайды. Лагуна өте терең, бірақ оның ішінде көптеген маржан тобы бар.

Эттингили Алифуши атолы

Эттингили Алифуши атолы екі аралдан тұрады: Алифуши және Эттингили (сонымен қатар Калхифуши деп те аталады), теңіз карталарында "Пауэлл аралдары" деп белгіленген. Аралдар өздерінің жеке рифтерінде орналасқан, бұл риф пен негізгі атоллдың солтүстік жағы арасында өте терең сулар бар (түбі өлшенбеген). Атоллдың ұзындығы 3 километр, ені 2 километрді құрайды. Бүгінде екі аралдың ішінде тек Алифушиде ғана адамдар тұрады.

Маалхосмадулу Үтурүбури

Маалхосмадулу Утурубури (Солтүстік Маалхосмадулу атоллы) солтүстіктен оңтүстікке дейін созылған, ал ең кең жерінде шамамен көлденеңінен өлшенгенде. Оның батыс жағалауын дөңгелек немесе сопақ рифтер (фарустар) құрайды, олар біркелкі орналаспаған (бұл барлық үлкен Солтүстік атолдарға тән ерекшелік). Орталық бөлігі коралл тілімдерімен (гири) тығыз құралған, олардың кейбіреулері су астында, ал кейбіреулері су бетінен көрінеді. Гирилердің шоғырлануы оңтүстік-батыс бөлігінде, Кандхольхуду аралына жақын ерекше тығыз (бүкіл Мальдив аралдарындағы кішкентай рифтер мен сайлардың ең көп шоғырланған жері), бірақ оның тар солтүстік бөлігі рифтерден бос. Лагунаның орташа тереңдігі 23-27 саға (42-49 метр).

Фасдутерэ (Фасдутерэ)

Фасдутере атолы. Екі атолдың арасында орналасқан Оңтүстік Маалхосмадулудың солтүстік бөлігі анық шектелген, шамамен үшбұрышты, ерекше атауы жоқ табиғи атол құрайды (Фасдхутерэ «бес аралдың арасында» деген мағынаны білдіреді). Оның ұзындығы шығыстан батысқа қарай созылған. Онда 11 арал бар, олардың ішінде тек Кударикилу аралы ғана тұрғындары бар, ол Оңтүстік Маалхосмадулу атолының Ланда Гиравар аралының қарсы жағында, оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Оның лагунасы батысқа қарай тарылады және орташа тереңдігі 19 созым (35 м) құрайды. Ол Солтүстік Маалхосмадулудан терең каналмен (Адмиралтейство картасында Морсби каналы, ал жергілікті жерде Хани Канду деп аталады) және Оңтүстік Маалхосмадулу атолының оңтүстік бөлігінен шығыстан батысқа қарай өтетін тар Гейдхошу Кандумен (сонымен қатар Ге'аа'бадигедхейтерей Канду деп те аталады) бөлінеді.

Маальхосмадулу Декунубури

Маалхосмадулу Декунубури (Оңтүстік Маалхосмадулу атоллы) батыс жағында көптеген үлкен фарс бар. Оның ең үлкен ұзындығы белгілі. Ішкі лагуналар (вилу) көркем көрініс тудырады. Су тереңдігі бірнеше метрден аспайды, мұнда кейбір маржан тастар су бетіне шығып тұруы мүмкін. Оның шығыс жағалауында бірнеше аралдармен бірге жеке-жеке, өте дұрыс пішіндес, овал рифтер қатары орналасқан. Лагунаның ішкі бөлігінде де оңтүстік жағына қарай үлкен фарс бар. Орташа тереңдігі 24-27 саз (44-49 м).

Гоидху атолы

Гоидху атолы немесе Гойфулхафенду атолы (Адмиралтейство картасында "Хорсбург атолы" деп көрсетілген) Оңтүстік Маалхосмадулудан арна арқылы бөлінеді. Бұл атоллдың пішіні сопақ, шағын және ең ұзын жері кішкентай. Ол 7 аралдан тұрады, олардың 3-інде адамдар тұрады. Ішкі лагунаның тереңдігі 17-ден 20 сағаға дейін (31-ден 37 метрге дейін) жетеді; түбі құмды, лай мен саз араласқан. Мальдив аралдарындағы көптеген кішігірім атоллдардың лагуналарынан айырмашылығы, бұл лагунаның ортасында ешқандай қапталды тастар жоқ.

Фаадхипполу

Фаадхипполу атолы (әдетте Лхавияни атолы деп белгілі) – шығысында анық барьерлік рифі бар кішкентай атолл, сол жерде солтүстік-шығыс муссоны (ирувай) зор күшпен соғып келеді. Батыс жағында фарстар мен риф участалары орналасқан. Шамамен 52 арал бар, олардың тек 5-і ғана тұрғын. Лагуна жақсы ашық, орташа тереңдігі 25-30 саз (шамамен 50 метр). Түбі құмды, көптеген коралл участалары мен батып кеткен рифтермен толы, оңтүстік-шығыс жағын қоспағанда.

Каашиду атолы

Каашиду атолы өз атын берген арнаның шығыс жағында жатыр ("Адмиралтейство картасында Кардива каналы" деп көрсетілген). Бұл атолда бұрын Каашиду және Каашиду Хура аралдары болған, алайда қазір тек Каашиду ғана сақталған. Каашиду терең сулармен қоршалған және әдетте айналасында күшті толқындар болады. Атоллдың овал пішінді лагунасы (вилу) бар, солтүстік-батыс жағында тар риф орналасқан.

Гааааааару атолы

Гаафару атолы, сондай-ақ Гаафару атолы немесе Гаафаруфалху деп те аталады, үлкен эллипстік рифтің шығыс шетіндегі шағын атолл. Бұл риф көптеген кемелерге апат келтірді, оның құрбандары Aracan (1873), SS Seagull (1879), Clan Alpine (1879), Erlangen (1894), Crusader (1905) және Lady Cristine (1974) кемелері болды. Ұзын және кең Гаафару рифі, құрылымы мен мөлшері жағынан ұқсас Гойду немесе Расду атолы сияқты жеке атолл саналады. Ол Мале атолынан тар, бірақ терең Гаафару Канду арнасымен бөлінген. Оның лагунасының орташа тереңдігі 16 фатом, орталық бөлігінде маржан топастары немесе сайлар жоқ.

Малеатолу Утурубури

Male'atholhu Uthuruburi, сондай-ақ Солтүстік Мале атолы деп те аталады, дұрыс емес пішінге ие. Ол созылыңқы және шамамен 50 аралдан тұрады (астанасы Маледі қоса алғанда). Сондай-ақ, құмды тілдер, коралл тобырлары, көптеген фарлар және су астындағы саяздықтар (Дивехи тілінде "хаа" деп аталады) кездеседі. Ішкі бөлігінің орташа тереңдігі 25-35 саз (46-64 м). Төңірегі құмды. Барлық жағынан көптеген арналар бар. Ғарыштан қарағанда, ол планетадағы ең көркем атоллдардың бірі деп есептеледі.

Малеатолу Дхекунубури

Малеатолу Дхекунубури, сондай-ақ Оңтүстік Мале атолы деп белгілі, терең каналмен (Ваадху Канду) Солтүстік Мале атолынан бөлінген. Сопақ пішіндес бұл атоллдың ұзындығы ... шақырымды құрайды. Оның құрамында 22 арал бар, олардың 5-інен басқасының барлығы шығыс жағалауында орналасқан. Атолл ішінде көптеген рифтер мен кішкентай коралл тобы бар, бұл кеме жүргізуді қиындатады. Лагунаның орташа тереңдігі 25-32 саға (46-59 м), түбі құмды. Атоллдың оңтүстігінде терең Фулидху Канду жатыр.

Тодду атолы

Тодду атолы – Кардива арнасының батыс жағындағы терең суларда орналасқан, дөңгелек пішінді, жалғыз атолл. Оның рифі тік және ішкі көлі (лагунасы) жоқ.

Рашду атолы

Расду атолы, сондай-ақ Расдукурамати атолы (Адмиралтейство картасында Росс атолы деп те аталады) дерлік дөңгелек формасы бар шағын атол. Ол Ари атолының солтүстік-шығыс бөлігінен шамалы қашықтықта орналасқан. Солтүстік және батыс жақтары бірыңғай барьерлік риф құрайды, ал шығыс жағында тағы бір риф бар. Лагунаның тереңдігі 27-37 метр аралығында, және оның ішінде көптеген жеке-жеке коралл топалары кездеседі.

Ари атолы

Ари атоллы Мальдив аралдарының Маамакундху атоллынан кейінгі екінші батыс атоллы болып табылады. Оның пішіні сопақ, ұзындығы алғашқысынан едәуір артық, ал ені одан әлдеқайда кіші. Онда 50-ге жуық арал бар, көбінесе кішкентай, олар негізінен оның шығыс жағалауында орналасқан. Оның сипаттамалары Маалхосмадулу және Солтүстік Мале атолдарының аралық белгілерін көрсетеді. Оңтүстік жағындағы шағын тосқауыл рифінен басқа, ол Солтүстіктегі ірі атоллдар сияқты, үлкен, жеке овал рифтер тізбегінен қалыптасқан, шығыс жағында кең, ашық фару жиегі бар. Ішкі бөлігінде тереңдік 30-40 фатом (55-73 м), түбі лайлы және құмды. Лагунасында кейбір жерлерде шағын рифтер кездеседі, бірақ көбінесе көптеген ірі коралл рифтері бар, олардың кейбіреулері тіпті төмен суда да көрінеді.

Атоллдың тұқымы

Фелид атоллының контуры өте тегіссіз; оны үздіксіз кедергі рифтер немесе тар жолдармен бөлінген шағын жапсырмалар қоршап тұрады. Фелид атоллы өте үлкен болғанымен, онда бар болғаны 10 арал бар. Атоллдың батыс бөлігі – осы атолдың (Фуссару) ең батыс нүктесі – жергілікті теңіз жүзу үшін қауіпті. Мале мен Оңтүстік атолдар арасында қатынайтын көптеген кемелер осы қауіпті рифтерде жоғалып кеткен. Екі нүктенің арақашықтығы – ішкі лагуна ашық, онда рифтер мен сайлар аз. Оның жалпы тереңдігі 40 фатом (73 м); құмды қатты түбі. Атолл Мальдив аралдарының ең шығыс аралы және нүктесі болып табылады.

Ваттару атолы (Фалху)

Ваттару атолы (Фалху) – шамамен 1 шақырымға жуық ұзындығы бар жұмыртқа тәрізді риф немесе кішкентай атолл. Оның оңтүстіктегі жалғыз кіреберісіне жақын, қоныстанбаған, бұталы бір ғана кішкентай арал бар. Ішкі лагунасының тереңдігі 12-ден 20 саға (22-ден 37 метрге дейін) аралығында, ал түбі құмды.

Мулаку атолы

Мулаку атолы – батыс жағындағы кедергілі рифтері ерекше түзу және кең болатын, ашық лагунасы бар өте жабық атолл. Мальдив атоллының басқа атолдарынан солтүстіктегі Ваттару Канду, оңтүстіктегі Кудахувадху Канду және батыстағы Хатару Атолху Меду Канду арналарымен бөлінген. Мулаку атолы ұзын, және 21 аралдан тұрады, олардың көп бөлігі оңтүстік-шығыс жағында орналасқан. Лагуна ішіндегі сайлар, әдетте, Солтүстік атолдарындағылардан кішірек. Көптеген коралл топалары бар, ал су тереңдігі 28-40 саз (51-73 м), құмды түбі.

Ниландхе Атолху Утурубури

Ниландхе Атолху Утурубури (Солтүстік Ниландхе атолы) ұзын. Ол шығысында толық жарты шеңбер құрайды, бірақ батыс жағында көптеген тілімдер бар. Оның шетінде көп аралдар жоқ. Лагунасының ішкі бөлігінде төрт арал және бірнеше үлкен фарс орналасқан, олар төмен суда құрғап қалады. Лагунасының орташа тереңдігі 25-35 саз (55-64 м). Бұл атолл Ари атолынан Ариаду Канду деп аталатын бұғазбен бөлінген.

Ниландхе Атолху Декунубури

Ниландх Атолху Декунубури (Оңтүстік Ниландх Атолы) Солтүстік Ниландх Атолынан арнамен бөлінген. Ол солтүстік көршісінен үлкен, ұзындығы шамамен 1,5 км. Ол Дебабурудиетери Канду деп аталатын тар арна арқылы солтүстік ағайын атолынан бөлінеді. Оның пішіні сәл сопақтау, шығыс жағасында тік кедергі рифтері бар. 21 арал бар, бірақ олардың тек екеуі немесе үшеуі ғана батыс жағында орналасқан. Лагуна салыстырмалы түрде ашық, аздаған, бірақ салыстырмалы түрде ірі фарлармен, сондай-ақ бірнеше кішкентай коралл тобы немесе саздықтар (гири) бар; орташа тереңдігі 27-35 саздық (49-64 м), түбі лайлы.

Қалқамұдалы

Орталық Мальдивті құрайтын шығыс және батыс қатардағы атолдар Кудахувадху Канду арнасының оңтүстігінде Колумадулу атолымен аяқталады. Оның көп бөлігі аралдармен немесе терең ойыстармен (вилу) жабылған барьерлік рифтермен шеңберленген. Оның оңтүстік шекарасында көптеген аралдар орналасқан. Типтік атолл пішініне байланысты, Колумадулу атолы Тынық мұхитындағы атолдардан тек көлемімен ғана ерекшеленеді. Колумадулу атолының ұзындығы... Лагуна салыстырмалы түрде ашық, бірақ көптеген кішкентай коралл тобыларымен немесе таяз сулы сайлармен толы. Жалпы тереңдігі 32-42 саға (59-77 м) және орталық бөлігі лайлы. Атоллдың оңтүстігінде Хадхдунматти атолынан бөліп тұратын терең Вейманду Канду каналы жатыр.

Хаддунмати

Хаддунмати атоллы (Адмиралтейлік картада "Хаддуммати" деп көрсетілген) пішіні мен ұзындығы тұрақты. Солтүстік-шығыс бұрышындағы рифтің шығыңқы бөлігін (Исдху Мули) есептемегенде, ол Колхумадулхуға өте ұқсас. Оның рифтері көбінесе тар, вилудың белгілері байқалмайды, тек шығыс жағалауы Мальдив стандарты бойынша өте үлкен аралдармен жабылған. Лагуна салыстырмалы түрде ашық, шашыраңқы сай-салалар бар, аралы жоқ; түбі лайлы және орташа тереңдігі 30-34 саз (55-62 м).

Хувадху атолы

Хуваду атолы (Адмиралтейлік картада "Хуаду атолы") солтүстіктен оңтүстікке қарай өлшенгенде, шамамен 2900 шаршы километр аумақты қамтиды. Хуваду атолының шетін анық көрінетін және дерлік үздіксіз риф қоршап тұрады. Сыртқы аралдар, әдетте, теңізге қараған жағындағы құрлы тастардан (футтару) және рифтің ішкі жағындағы құмнан (этеревару) тұрады, атоллдың шығыс, оңтүстік және оңтүстік-батыс жағында тізбектеле орналасқан. Оның лагунасының ортасында 230-дан астам арал бар, оның ішінде 30 құмды арал Мальдив аралдарының кез келген басқа атолынан көп. Каадеду Канду мен Фиоаре Канду арналары арасындағы бөлікте жалғыз 77 арал орналасқан, олардың тек 5-інде ғана адам тұрады, ал көптеген аралдардың аттары белгісіз. Атолдың лагунасы ашық және рифтік үйінділерден қалыс, бірақ кейбір тік жарлы шұңқырлар су бетіне жақындап келеді. Лагунаның түбі құммен жабылған, ең терең жері 50 саға (91 метр) және Мальдив атоллдарының кез келген лагунасынан тереңірек. Бұл салыстырмалы түрде оқшау атолл, солтүстікте Хувадху Канду (Сувадива каналы) және оңтүстікте Адду Канду (Оңтүстік Экваторлық канал) орналасқан. Бұл әлемдегі үшінші ірі атолл. Географиялық тұрғыдан, аралдардың саны және аумағы бойынша бұл атолл әлемдегі ең үлкен атолл деп есептеледі.

Фуахмула

Фувахмула ("Фуа Мулаку" Адмиралтейство картасында) – Экваторлық арнада орналасқан үлкен бір арал (өзі жеке кішкентай атолл). Ежелгі заманда Фувахмула кішкентай маржан атолы болған, оның оңтүстік жағы Диярехифаандо деп аталатын жерде ашық болатын, ал аралдың ішкі бөлігі табиғи бейіт құрайтын тұзды су лагунасы болған. Оңтүстік жағында Кудхурайвали (кішкентай аралдың орман) деп аталатын жер бар, ол бұл жерде ежелгі заманда жеке кішкентай арал болғанын көрсетеді. Бірақ көп бұрын лагунаны мұхитпен байланыстыратын канал үлкен маржан тастармен жабылып қалған. Осылайша аралдың ішкі бөлігі шеттерінен төмен орналасқан. Уақыт өте келе ішкі лагуна тұздылығын жоғалтып, бүгінде екі шағын көл, ылғалды жерлер және батпақты таро егістіктері ғана қалды. Сондықтан Фувахмула – бұл жабылып, Тынық мұхитының орталық бөлігіндегі Нуктаваке сияқты сазға толып қалған кішкентай атолл.

Аду атолы

Аду атолы Мальдив архипелагының оңтүстік шегін көрсетеді. Аду атолының ұзындығы шамалы, және ол шығыс және батыс жағында үлкен аралдары бар кең барьерлік рифтермен шеңберленген. Оның лагунасында аралдар жоқ, ортасы салыстырмалы түрде ашық және аздаған сайлы аймақтары бар, бірақ 7-10 саз (13-18 м) тереңдіктегі суларда, оны қоршаған рифтердің солтүстік-батыс және солтүстік-шығыс бұрыштарына жақын маржан тобына толы. Жалпы тереңдік 20-25 саз (37-46 м) аралығында, түбінде лай және құм жатыр. Аду атолынан Чагос архипелагындағы ең жақын аралға (Иле Йее, Перос Банхос атолы) дейінгі қашықтық шамамен , олардың арасында тек терең мұхит ғана бар. Ескерту: Хуваду арнасының кең даласының ортасында, Хаддуматидің оңтүстігінде Медутила (сондай-ақ Дераха деп те аталады) деп аталатын кішкентай тік жарлы жатақ бар. Бұл орын су асты тауының шыңы, және мүмкін, қалыптасу үстіндегі атолл. Оның ең шалғай нүктесінде 6 саз (11 м) тереңдік болғандықтан, осы жатақты табу өте қиын. Ол терең мұхиттың үлкен кеңістіктерімен қоршалған ақшыл көгілдір дақ сияқты көрінеді. Көптеген ондаған шақырымдық қашықтықта горизонтта ешбір арал көрінбейді.

Атолл атауларының этимологиясы

Мальдив аралдарының табиғи атоллдарының атаулары елге алғаш қоныс тепкендердің берген аттары немесе олардан туындаған атаулар. Атоллдар көбінесе сол атоллға жататын аралдардың, мүмкін, әр атоллдағы алғашқы қоныстардың орналасқан жерлерінің немесе әр атоллдың басты аралының атымен аталады. Атолл атауларының шығу тегін былайша анықтауға болады: Ихавандипполху атолы – атоллдың оңтүстік-шығысындағы Ихаванду аралының атымен. Тиладунмати – Тиладу аралынан (қазіргі Дхидду аралының бір бөлігі). Макунуду – Макунуду аралына тиесілі негізгі (ма) бөлім. Миладуммадулу – атоллдың шығыс жиегіндегі Миланду аралының атынан. Фаадхипполху – Фаадху аралынан. Дәстүрлі түсінігі бойынша, бұл атау Фаду Бур (яғни Фадудан Фадуға дейінгі толық айналым) болған. Маалхосмадулу атоллдары – Маалхос аралының атымен, қазір оңтүстік атоллда. Фасдутере атолы – сөзбе-сөз «бес аралдың арасындағы жер» деген мағынаны білдіреді. Гойфулхафенду атолы – атоллдағы үш қонысқа ие аралдардың – Гойдху, Фулхадху және Фехенду аттарының бірігуі. Мале атоллдары – Мале аралының атымен, 1117 жылдан бері Мальдивтердің астанасы. Ари атолы – Ариаду аралының атымен, Исламнан бұрынғы дәуірде Мальдивтердің маңызды тарихи діни орталығы. Расдукурамати атолы – атоллдың екі ірі аралының – Расду және Курамати аттарының бірігуі. Фелиду атолы – Фелиду аралының атымен, атоллдың астанасы. Мулаку атолы – Мальдивтердің маңызды тарихи орталығы болған Боли Мула аралының атымен. Ниландхе атоллдары – Ниландху аралының атымен, қазір солтүстік атоллда және Исламнан бұрынғы дәуірде Мальдивтердің маңызды тарихи діни орталығы. Колхумадулу – Мальдив атоллдарының Каашиду Канду мен Кудахувадду Канду арасындағы шығыс-батыс бөлігінің соңғы атолы. Хаддунмати – Ихаддунмати, яғни «алғаш көрген» (ихадух) бөлігі (мати) немесе Ихадху аралынан (бірінші арал), ол Идхудан шығысқа қарай орналасқан; бұл ежелгі Дивис халқы қоныстанған архипелагтың алғашқы айманы деп саналады. Хувадху атолы – Хоандеду мен Хунигондиреха аралының арасында орналасқан Кейхувадху аралының атымен. Хувадху атауының өзі «тыйым салынған жер» дегенді білдіреді. Фувахмула – Арека жаңғағы (жергілікті тілде Фувах) осы атоллдың немесе аралдың ежелгі заманнан бергі негізгі өнімі. Аралдың бастапқы аты жай ғана Мула болған болуы мүмкін, бірақ оны Боли Муладан ажырату үшін Фувахмула (ареканат пальмаларының Муласы) деп атаған. Адду атолы – Ганидің оңтүстігінде орналасқан Адду аралының атымен. Адду аралын 1959 жылы британдықтар Гани әуежайын салу үшін тегістеген. Адмиралтейство карталарындағы жергілікті дивехи атауларынан өзгеше бірнеше атолл атаулары (атап айтқанда, Малкольм атолы, Хорсбург атолы және Росс атолы) Роберт Морсби Британ империясының белгілі қолбасшылары мен офицерлерінің құрметіне, 1834–1836 жылдарғы Мальдив аралдарының Морсби картографиялық зерттеуінен кейін аталған.

Каналдары

Атоллдар арасында жергілікті жерде канду деп аталатын кең арналар бар. Бұл арналар ежелгі теңізшілерге дәмдеуіш жолымен жүріп, ұзын атолдар тізбегін қауіпсіз айналып өту үшін маңызды болған. Ең маңыздылары – Малику Канду, Кардива каналы және Сувадива каналы. Атоллдарда тағы да басқа типтегі арналар кездеседі. Бірі – атоллдың лагунасына кіретін арна, екіншісі – рифтің үстінен вилуға қарай өтетін жол. Бұл Мальдив теңізшілері үшін өте маңызды.

Арал ортасы

Мальдив аралдарындағы атоллдар рифтер ұсынған жағалау шельфіне сүйенеді. Көптеген рифтерде мүлдем аралдар жоқ, бірақ Мальдив аралдарының барлығында негізгі коралл рифтері бар. Әдетте аралдар жазық және құмды болады. Көбінесе аралдың астында коралл тас-қиыршықтарынан тұратын тасты негіз жатыр. Кейбір аралдар ұзын да құмды, ал кейбіреулері дөңгелек пішіндес. Дөңгелек аралдар көбінесе ортасынан төмен болып келеді, кейде сазды немесе батпақты жерлерге ие. Аралдар рифтегі ағымдар өзгерген кезде жоғалуы мүмкін. Мальдив халқы осы эрозия құбылысын "гирамун диюнь" деп атайды. Жаңа аралдар да пайда болуы мүмкін, рифтің басқа бөлігінде құмды жағалаулар немесе коралл қиыршықтарының үйінділері түрінде басталады (мальдивтер арасында "водемун диюнь" деп танылатын құбылыс). Сондықтан, Мальдив аралдарында аралдар үнемі құлап, үнемі пайда болып тұрады. Адамның іс-әрекеті, мысалы, пирс салу немесе рифтегі арналарды қазу арқылы рифтегі ағымдардың үлгісін өзгертіп, эрозияны жеделдетуі мүмкін. Мальдивтегі атоллдар көбінесе бір-бірінен терең мұхиттың үлкен кеңістіктерімен бөлінеді; бірақ үлкен қашықтықтарға қарамастан, Мальдив тұрғындарының жекеме-жеке қоныстанған аралдардағы күнделікті өмірі атолл тізбегінің бойында өте аз айырмашылықтарды көрсетеді. Елорда Маледен (90,000 халқы) басқа, көптеген аралдарда шамамен бірдей аз компоненттер басым: бірнеше түрдегі ағаштар, кішкентай аулалары бар төменгі үйлер, су жағалауының үнемі қолжетімділігі және ландшафтта айқын өзгерістердің болмауы. Мальдивте 200-ге жуық мекенделген арал бар. Әдетте, бір аралда шамамен 300 тұрғын, 50 шамасындағы үй шаруашылықтарында орналасқан.

Көршілес арал топтары

Мальдив атолдары солтүстіктегі Лаккадивтерден оңтүстіктегі Чагос аралдарына дейін созылып жатқан, су астында қалған таулар тізбегінің бір бөлігі болып табылады. Солтүстік Мальдив тұрғындары 1960 жылдарға дейін Маликуға, Миникой аралына жиі баратын, оларға рұқсат болған кезде. Шындығында, Миникой "Аваттери Малику" деп аталған, яғни "құрбы Малику". Бірақ солтүстік Мальдив тұрғындары да солтүстіктегі Лаккадив аралдары туралы көп білмеген. Лаккадивтер Мальдивтерден құрылымымен ерекшеленеді. Ең көзге түсетін айырмашылық – ірі атолдардың жоқтығы және рифтер мен аралдардың тығыздығының төмендігі. Көптеген рифтерде тек бір ғана арал кездеседі. Мальдив аралдарының оңтүстігінде Чагос архипелагы Холлхавай (ресми Дивехи тілінде – Фоллавахи) деп аталады. Бірақ тіпті осы шалғай және мұхитқа жақын Оңтүстік Мальдив атолдарында да көршілес аралдар тобы туралы білім шамалы және толық емес. Чагос тобы – әртүрлі коралл құрылымдарының жиынтығы. Мальдивтерден айырмашылығы, мұнда атолдардың анық реттелген үлгісі жоқ, бұл архипелагты біршама хаотикалық көрінеді. Дегенмен, Чагос аралдарының бірі – Перос Банхос – құрылысы жағынан Мальдив атолдарының әдеттегі атолына өте ұқсас. Мальдив өлшемдерімен кішкентай болғанымен, ол Чагос аралдарындағы ең үлкен атолл болып табылады. Перос Банхос шамамен Солтүстік Ниланд атолымен бірдей ауданда.

Соңғы бөліністер

Әкімшілік мақсаттарда ел жиырма бір әкімшілік бөлімге бөлінді (20 әкімшілік атолл және Мале қаласы). Мальдив аралдарының осы әкімшілік бөліністері «атолдар» деп аталатындықтан, бірақ әрқашан нағыз атоллдан тұрмайды, оларды табиғи атоллмен шатастыруға болмайды. Кодты әріптермен атау енгізілуі, әсіресе шетелдіктер арасында, көптеген ұғымсыздықтар мен түсініспеушіліктерге себеп болды. Көптеген адамдар әкімшілік атоллдың кодты әріптері оның жаңа аты және ол географиялық атын алмастырды деп ойлайды. Мұндай жағдайда дұрыс атауын қалай қолдану керектігін білу қиын. Бұл мәселенің ауқымын білген мальдивтік сарапшы Ибрагим Лутфи қайтыс болғанға дейін Мальдив географиясы туралы кітап жазды. Өкінішке орай, бұл кітап тек дивехи тілінде қолжетімді, ал марқұм Лутфи мырза мұқият зерттелмеген туристік жарияланымдарда таралған қате түсініктерді, тіпті мальдивтіктер арасында да жоюға тырысты. Осы мақаланың көп бөлігі оның өлімінен кейін жазылған еңбегінен аударылып, бейімделген. 2009 жылы 20 әкімшілік бөлім (яғни, Малені есептемегенде) жеті провинцияға біріктірілді, әр провинция екі немесе одан көп табиғи атоллдарды қамтиды (тек Хувадху атолынан тұратын Медху Дхекуну провинциясын қоспағанда). Жеті жаңа провинция тарихи Утхуру Бодутиладхунмати бөліністеріне сәйкес келеді: Дхэкуну Бодутиладхунмати, Утхуру Меду Рааджэ, Меду Рааджэ, Дхэкуну Меду Рааджэ, Хувадху (немесе Утхуру Суваддинмати) және Аддумулакатхолу (немесе Дхэкуну Суваддинмати).