Конго-Замбия шекарасы: даулы аймақ тарихы мен мәселелері
Luapula Province border dispute
Казакстан-Конго және Замбия шекарасы, 1894 жылғы келісім. Луапула аймағындағы даулы жер, тарихи құқықтық негіздері, бельгиялық басқару, миссионерлік әрекет.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бұл мақала Конго Демократиялық Республикасы мен Замбия шекарасындағы Луапула провинциясында орналасқан даулы аумаққа арналған.
This article deals with the disputed area on the borders of the Democratic Republic of the Congo and Zambia, in Luapula Province.
1894 жылғы келісімнің бастамасы
Замбияның ресми солтүстік шекарасы 1884 жылғы Берлин конференциясынан әлдеқайда кейін, 1894 жылғы Англия-Бельгия шартымен заңды түрде бекітілді. Бұл, Шығыс Родезияның солтүстік-батыс бөлігіндегі Пветодан бастап, оңтүстікке қарай Ланчинда өзеніне дейінгі үшбұрышты аймақ Солтүстік Родезияға тиесілі екенін көрсетті, тіпті Бельгия Конгосы көп жылдар бойы осы аймақты басқарғанмен де. Бельгиялықтар бұл аймақты жергілікті жағдайға байланысты, джентльмендік келісім бойынша басқарды. Мұндай басқарудың көп бөлігі Бельгияның білім беру және денсаулық сақтау саласындағы миссионерлік қызметі арқылы жеңілді, әсіресе Рим-католик шіркеуі мен балық аулау орындарын көбірек сұраған грек балықшылары, Элизабетвилл (қазіргі Любумбаши) кен қаласында балыққа деген сұраныстың артуы туралы хабарлады. Кейін бельгиялықтар бұл жерді өздеріне қарай қосып алуды ниеттенді. Британдық отаршылдық кезеңінде, Лусакадағы орталық үкімет аудандық және провинциялық комиссарлардан зардап шеккен аймақтар туралы мәліметтерді жинауды талап етті. Солтүстік шекараның нақты мәселесі – Танганьика көліндегі Акаланга мүйісінде екені айтылды, ол келісімде көрсетілген және анықтамалық нүкте ретінде сипатталған. Бірақ шенеуніктер бұл мүйісті табуда қиындықтарға тап болды. Британдық карталарда шекара Пунгу (Читанква) мүйісінде кездесетін болса, 1955 жылғы бельгиялық карталарда кездесу нүктесі Пунгу мүйісінен оңтүстікке қарай орналасқан Кипимби мүйісінде көрсетілген, бұл Солтүстік Родезия аумағына терең енуді білдірді. Орталық Африка Федерациясы кезінде Солтүстік Родезия Федералдық үкіметінің көмекші хатшысы Фрейзер Пвето аймағында кен орындары болуы мүмкін деп санды, сондықтан Федералдық үкіметтің егемендікті қорғауы одан да маңызды болды. Weedens Minerals & Chartered Exploration компаниясы осы аймақта іздеу жұмыстарын жүргізуге құқық алған, және бұл құқық ешқашан күмәндалмаған. 1936 жылы бельгиялықтар Солтүстік Родезияның 180 акр (730 000 м²) жерін сұраған, осы жерде бельгиялық отарлаушылардың тұрғын үйлері салынған. Алайда, Ұлыбритания бұл өтінішті қабылдағанына ешқандай дәлел жоқ. 1957 жылы Жер және жергілікті басқару министрлігінің лауазымды адамы А.В. Эллисон Солтүстік Родезия Федералдық үкіметіне 1911-1913 жылдар аралығында Англия-Бельгия шекара комиссиясы жүргізген триангуляциялық зерттеулерді, содан кейін солтүстік шекараның де-факто шекарасы белгіленгенін хабарлады. Бұл шекара Пветоның солтүстік шекараның солтүстік-батыс нүктесі екенін нақты көрсетеді.
Zambia's formal northern frontier boundary was legally signed in the Anglo Belgian Treaty of 1894, long after the 1884 Berlin Conference. This showed that the triangle of land at the northwestern point of Eastern Rhodesia from Pweto to as far south as the Lunchinda River was under Northern Rhodesia even though the Belgian Congo had administered it for many years. Belgians administered it as a matter of local convenience under a gentleman’s agreement. Much of this administration was facilitated by the Belgium missionary work in education and health, particularly the Roman Catholic Church and Greek fishermen who wanted more fishing points to supply the reported increase in demand for fish in the emerging mine town of Elizabethville (now Lubumbashi). Later, the Belgians wanted to claim this land. Over the years, during British colonial rule, District Commissioners and Provincial Commissioners were asked to provide information on the affected areas by central government authorities in Lusaka. The real border issue for the Northern Frontier was reported to be on Lake Tanganyika's Cape Akalunga, mentioned in the treaty and described as the point of reference. In reality, officials had found it difficult to locate this cape. British maps show the boundary meeting at Cape Pungu (Chitankwa) whilst Belgian maps of 1955 show the meeting point at Cape Kipimbi which is far south of Cape Pungu, thereby cutting deep into assumed Northern Rhodesian territory. During the time of the Central African Federation, the Northern Rhodesian Federal government’s Assistant Secretary Fraser, believed that there may be mineral deposits in Pweto area and therefore all the more need for the Federal Government to protect sovereignty. Weedens Minerals & Chartered Exploration held prospecting rights in that area. These have never been challenged. There is documentation that in 1936, Belgians had asked for 180 acres (730,000 m2) of Northern Rhodesian land apparently where Belgian colonial residences were built. However, no evidence exists that Britain conceded to this request. In 1957, A V Ellison, an official in the Ministry of Lands & Local Government reported to the Federal government of Northern Rhodesia that triangulation surveys had been made by the Anglo Belgian Boundary Commission from 1911–1913, when eventually a de facto boundary for the northern frontier was agreed upon. That boundary clearly indicates that Pweto was the northwestern point of reference for the northern frontier.
1958 жылғы 22 желтоқсан
Леопольдвильдегі британдық консулдығы Сальсберидегі Федералды үкіметтің Сыртқы істер министріне хат жазды. Ол Родезия мен Бельгия Конгосы арасындағы шекара Мвуру көлінде және Луапула өзенінің бір бөлігінде, оның ағысының ортасында орналасқандықтан, жағалаудағы әр мемлекет өзінің құзыретіне жататын суларда егемендік құқықтарын жүзеге асыруы тиіс екенін атап өтті. Карталар шекараның көлдің ортасынан ауытқуын және бельгиялықтардың мәлімдемесінше, Бельгия аумағына тіркелген жарты арал Килва аралының батысынан өтетінін көрсетті. Сол жылы, 1958 жылы, Боулз мырза Брюссельге сапар шегіп, Сыртқы істер министрлігінің Бас инспекторы М. Гросжанмен шекаралық мәселелерді талқылады. Бұл кездесу туралы толыққанды жазбалар сақталмаған, бірақ британдық және бельгиялық билік органдары арасындағы қарбалас әрекеттер екі мемлекеттің, әсіресе Конгоның тәуелсіздік күресінің қызған кезде орын алғаны белгілі болды. Конго 1960 жылы тәуелсіздік алды, ал Солтүстік Родезия төрт жылдан кейін тәуелсіздік алды. 1958 жылы британдық қоныс жайлаушылар аумақты ұстап тұрып, Конгода өздеріне тиесілі деп есептейтін ешбір жерді тума халқына беруге жол бермеуге тырысты.
British Consulate General in Leopoldville wrote to the Federal Government Minister of External Affairs in Salisbury. He noted that as the frontier between Rhodesia and the Belgian Congo was situated in Lake Mweru and on the thalweg of the Luapula in a part of its course, it was appropriate for each of the riparian states to exercise their sovereign rights in the waters falling respectively under their jurisdiction. The maps showed the frontier deviating from the centre of the lake and passing to the west of Kilwa Island which, the Belgians said, was a peninsula attached to Belgian territory. In the same year, 1958, Mr Bowles visited Brussels and discussed the border issues with M. Grosjean, Inspector General in the Ministry of Foreign Affairs. No detailed records are available on this meeting, save to note that the frantic efforts between the British and Belgian authorities were taking place precisely at the time when the struggle for independence of the two states, particularly Congo, were getting intense. Congo gained independence in 1960; Northern Rhodesia got it four years later. In 1958 the British settlers were holding on to the territory and were keen to ensure that no land that they claimed to be theirs was surrendered to natives in the Congo.
1961 жылғы 20 наурыз
Солтүстік провинция комиссары, штаб-сержант Г. Ф. Тредуэлл, Капе Акалунганың Либондуе өзенінің солтүстігінде және Чисенга ағысының оңтүстігінде орналасқандығын жазды. Ол Танганьика көлінен 2 миль ішке қарай орналасқан. Бұл жерде Мүтунга бастығының көп жыл бұрынғы ауылы болған, сондай-ақ басшы Молироның да бас штабы осы жерде орналасқан деп есептеледі. Ол Бельгия әкімшілігінде болды.
Staff Sgt G F Tredwell, Provincial Commissioner for Northern province wrote that Cape Akalunga was north of the Libondwe River and a little south of the Chisenga stream. It was 2 miles in shore from Lake Tanganyika. It has a valley where Headman Mutunga had a village many years ago, and it is believed that Chief Moliro had his headquarters there too. It was under Belgian administration.
1961 жылғы 17 сәуір
Облыстық комиссар Э. Л. Баттон Мверу көлі мен Танганьика көлі арасындағы шекара туралы сұраққа жауап ретінде былай деді: "Шекараның бұлыңғыр болуына қарамастан, бұл әкімшілік қиындықтар тудырмады, сондықтан мәселені көтермеу жақсы". Дипломатияда жердің егемендігі мәселесінде осы мәлімдемеден артық жауапсыздық болуы мүмкін емес, мұны соңғы жылдары Намибия мен Ботсвана арасындағы Касикили/Седуду аралдарының суға батуы көрсетіп тұр. Яғни, бұл британдық Замбия территориясын ыңғайлылық үшін Конгоға беруге дайын болды, бірақ бұл британдықтар немесе олардың өкілдері аумақты басқарған кезде олай болған жоқ.
Provincial Commissioner E L Button had, in response to a query about the boundary between Lake Mweru and Lake Tanganyika, commented thus: "Despite the rather nebulous nature of a common boundary, no administrative difficulties had been caused by it, and as such it would be better to let sleeping dogs lie." Nothing in diplomacy could be as irresponsible as this statement on the question of sovereignty over land, as the case of the submerging Kasikili/Sedudu island issue between Namibia and Botswana in recent years shows. In other words, this Briton was now quite happy to concede Zambian territory to the Congo as a matter of convenience when that was not the case when the British or their proxies were ruling the territory.
1961 жылғы 29 сәуір
Әкімшілік хатшы қызметін атқарушы Солтүстік Родезияның губернаторына хат жазды. Ол губернаторға Бельгия басқаруындағы 4 анклав бар екенін, соның ішінде Мпвето және Лунчинда да бар екенін хабарлады. Тұрғындар конголық жеке куәліктерді алып жүруге мәжбүр болды және Бельгия үкіметіне толық бағындырылды. Бельгия бақылауындағы басшылар тайпалық басқаруды жүзеге асырды.
Acting Administrative Secretary wrote to the Governor of Northern Rhodesia. He informed the Governor that there were 4 enclaves that were under the Belgian administration, Mpweto Lunchinda included. The residents were forced to carry Congolese identity cards and been fully subjected to Belgian rule. Chiefs who were living within the sphere of Belgian control provided tribal control.
1965 жылдың ақпаны
Луапула өзенінде шекаралық оқиға болды, оның толық мәліметтері жазылған жоқ. Конго мен Замбия енді тәуелсіздік алғандықтан, бұл оқиға екі жаңа республика арасында отарлық дәуірден қалған мәселенің шешілуіне байланысты болды.
There was a border incident on Luapula River, the details of which were not fully recorded. Since both Congo and Zambia had now gained independence, this incident was between two new republics dealing with an issue left over from the colonial period.
1965 жылғы 30 сәуір
Білім министрі Джон Мванкатуэ мен Алекс Шапи Мверу сайлау округіне сапар жасады. Олар Чипунгудағы Лунчинда өзенін кезіп өткеннен кейін конголық (Катангалық) жандармдардың қарумен ұстауына ілігіп, зорлық-зомбылыққа ұшырады. Өздері кім екенін түсіндіргеніне қарамастан, оларды конголық аумақта болуда айыптады. Бір тәулік өткен соң ғана чибэмба тілінде сөйлейтін конголық жоғары лауазымды шенеунік оларды құтқарып, оларға жасалған қателік үшін кешірім сұрады. Олар картада көрсетілгендей, әлі де Замбия аумағында екенін білген күйі Лунчинда өзенін кезіп өтті. Сол кезде Чипунгуда емхана болмағандықтан, көптеген замбиялықтар Мпветодағы конголық ауруханасынан медициналық көмек алды. Тіпті Бельгия Конго франкі де Пветодағыдай Чипунгу аймағында да қолданысқа ие болды. Шындығында, Мванкатуэ Замбия картасы көрсеткендей, өз сайлау округін заңды түрде аралап жүрген еді.
Education Minister John Mwanakatwe and Alex Shapi visited Mweru constituency. They were held at gunpoint and manhandled by the Congolese (Katangese) gendarmes after crossing the Lunchinda River at Chipungu. Despite explaining who they were, they were accused of being in Congolese territory. It was not until the following day that a senior Congolese official who spoke Chibemba saved them and apologised for their mistreatment. They crossed the Lunchinda in the knowledge that they were still in Zambian territory, as the maps showed. At this time, there was no clinic at Chipungu, so many Zambians sought medical facilities from the Congolese hospital at Mpweto. Even the Belgium Congolese franc was accepted currency in Chipungu area itself, as it was in Pweto. The fact was, Mwanakatwe was legitimately visiting his constituency, as far as the Zambian map showed.
1966 жылғы 30 қыркүйек
Екі ағылшын геологы, доктор Премоли мен доктор Братли және 22 замбиялық Молиро мен Нсумбу шығанағы арасындағы Танганьика көлінің жағалауында геологиялық зерттеулер жүргізуге баруға тиіс болды. Оларды конголық (Катангалық) жандармдар тұтқындап, карталарын тәркіледі. Конго соғыста болды. Замбия карталары бұл аймақтың Замбия территориясы екенін көрсетті.
Two English geologists, Dr Premoli and Dr Bratley, and 22 Zambians were to undertake geological investigations on the coast of Lake Tanganyika between Moliro and Nsumbu bay. They were arrested by the Congolese (Katangese) gendarme and their maps were confiscated. Congo was at war. The Zambian maps showed that this area was Zambian territory.
1968 жыл
Конголықтар Чипушиде концессиялық құқықтары бар Nippon Mining компаниясының үстінен әуе кеңістігі мен ұшу құқығын даулады.
The Congolese disputed air space and flying rights over Nippon Mining that had concession rights over Chipushi.
Мвуру аймағында табылған аң, 190856
Піл, бұйвол, арыстан, барыс, елланд, сабельді антилопа, роан антилопасы, хартбист, қамыстық елік, қабан, бұталық елік, бегемот, пуку, сулық, лехве, ситатунга, сары антилопа, дукер, импала, крокодил, шакал, гиена, клипспрингер, ориби, стейнбок, дала иті. 1956 жылы белгіленген жеке аң ауру аймақтары – Чисенга аралы, Мунунга және Чама.
Elephant, buffalo, lion, leopard, eland, sable antelope, roan antelope, hartebeest, reedbuck, warthog, bushbuck, hippo, puku, waterbuck, lechwe, sitatunga, yellow buck, duiker, impala, crocodile, jackal, hyena, klipspringer, oribi, steinbok, hunting dog. The private game areas designated in 1956 were Chisenga Island, Mununga and Chama.