Бая-Сприе: Тарихы мен географиясы

Кіріспе

Бая Сприе (; Фelsőбаня, Миттелштадт) – Румынияның солтүстігіндегі Марамуреш округінде орналасқан қала. Бая Сприе Бая Маре қаласынан белгілі бір қашықтықта орналасқан және Бая Маре қалалық агломерациясына жатады. Қала Чиузбая (Кисбанья), Сату Ноу де Сус (Фелшоуйфалу) және Тәүтий де Сус (Гиродтоттфалу) атты үш ауылды басқарады. Іргелес елді мекендер – Бая Маре қаласы және Гроши, Думбравица, Шишешти және Дешешти коммуналары. Бұл қала Румынияның солтүстік-батысындағы маңызды тау-кен орталықтарының бірі болды, алтын мен күміс кенін игеру туралы деректер орта ғасырларда, сакстар аймақты мекендеген кезде жазылған құжаттарда кездеседі. Дегенмен, соңғы әкімшілік өзгерістер мен Румыния тау-кен өнеркәсібінің қайта құрылуы осы қызметті дерлік толығымен тоқтатты.

Тарих

Елді мекен туралы алғашқы жазба 1329 жылы "Civitas in medio monte" деп тіркелді, 1406 жылы "civitas Medii Montis", 1390, 1452, 1455 жылдары "civitas Felsevbanya" деп, ал 1523 жылдан бастап Felsőbánya деп аталды. Қаланың ескі румынша атауы Baia de Sus, мажар тіліндегідей "Жоғарғы кен" деген мағынаны білдіреді. Бұл қала Венгрия Корольдігінің Сзатмар округінде орналасқан. 1411 жылы Сербия билеушісі Стефан Лазаревичпен жасалған келісімнің аясында, король Сигизмунд Лазаревич 1427 жылы қайтыс болғанға дейін оған Бая Сприеді сыйға берді. Бір жыл өткен соң Лазаревичтің мұрагері, Сербия деспоты Джурад Бранкович Бая Сприеге ие болды. 1567 жылы Бая Сприе Трансильвания князі Янош Зигмондқа қосылды. 1605–1606, 1621–1629 және 1645–1648 жылдары қала және округ Трансильвания княздығының құрамына кірді. 1850 жылы неміс тілінде жүргізілген халық санауында 993 үйde тұратын 1336 отбасының 5427 тұрғыны тіркелді. Сол кездегі ұлттық құрамы бойынша: венгрлер – 3800, румындар – 1093, немістер – 333, словактар – 140 және цығандар – 40. 1910 жылғы халық санауында қалалық округта келесі тілдерде сөйленген: венгр тілі – 93,8%, румын тілі – 5,2%, басқа тілдер – 1,0%. Сол санауда келесі діндер көрсетілген: рим-католиктер – 52,1%, грек-католиктер – 28,1%, кальвиншілер – 13,3%, яһудилер – 6,1%, басқа діндер – 0,5%. Бірінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуымен Австро-Мажарстанның ыдырауынан және Трансильванияның Румыниямен бірігуі жарияланғаннан кейін, 1919 жылдың көктемінде Румыния армиясы Венгр-Румын соғысы кезінде аймақты бақылауға алды. Қала 1920 жылдың маусым айында Трианон шартының талаптарына сәйкес, Венгриядан аумақ берілуімен ресми түрде Румыния Корольдігінің құрамына енді. 1940 жылдың тамызында Германия мен Италияның төрелігімен өткен Екінші Веналық шешім Солтүстік Трансильванияның (оның ішінде Бая Сприе) аумағын Румыниядан Венгрияға қайтарды. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында, 1944 жылдың қазан айында қала румын және совет әскерлерімен мажар және неміс әскерлерінен қайтарылып алынды. Қалалық округ кезекпен Бая-Маре аймағына (1950–1960 жылдары), Марамуреш аймағына (1960–1968 жылдары) және 1968 жылдан бастап Марамуреш облысына қарады. 1950 жылдардың басында кенде коммунистік тұтқын лагері орналасқан.

The first written mention of the settlement dates back to 1329 as "Civitas in medio monte", in 1406 as "civitas Medii Montis", in 1390, 1452, 1455 as "civitas Felsevbanya", and since 1523 as Felsőbánya. The old Romanian name of the town was Baia de Sus, which means "Upper Mine", same as in Hungarian. The town was in Szatmár County, in the Kingdom of Hungary. King Sigismund, Holy Roman Emperor, as part of treaty with Serbian ruler Despotus Stefan Lazarević, gave him Baia Sprie as a gift in 1411, until Lazarević' death in 1427. A year later, Lazarević's successor, Despotus Đurađ Branković of Serbia, became lord of Baia Sprie. In 1567, Baia Sprie was annexed by János Zsigmond, Prince of Transylvania. In 1605–1606, 1621–1629, and 1645–1648, the town and the county were part of the Principality of Transylvania. The 1850 census, conducted in German, recorded 5,427 inhabitants, representing 1,336 families living in 993 houses. As for the nationalities existing at that time, the Hungarians numbered 3,800, Romanians 1,093, Germans 333, Slovaks 140, and Roma 40. In the 1910 census, the following languages were spoken in the township: Hungarian language 93.8%, Romanian language 5.2%, and others 1.0%. At the same census, the following religions were represented: Roman Catholic 52.1%, Greek Catholic 28.1%, Calvinist 13.3%, Judaism 6.1%, and others 0.5%. After the collapse of Austria Hungary at the end of World War I and the declaration of the Union of Transylvania with Romania, the Romanian Army took control of the area in the spring of 1919, during the Hungarian–Romanian War. The town officially became part of the Kingdom of Romania in June 1920 under the terms of the Treaty of Trianon which ceded the territory from Hungary. In August 1940, the Second Vienna Award, arbitrated by Germany and Italy, reassigned the territory of Northern Transylvania (which included Baia Sprie) from Romania to Hungary. Towards the end of World War II, however, the town was taken back from Hungarian and German troops by Romanian and Soviet forces in October 1944. The township belonged alternately to the Baia Mare Region (in 1950–1960), Maramureș Region (1960–1968) and, as of 1968, Maramureș County. In the early 1950s, a communist prison camp operated at the mine.

Халық саны

2021 жылғы халық санағы бойынша Бая-Сприде 14 329 адам тұрды, оның 68,52% - румындар, 11,67% - венгрлер және 2,09% - рома халқы. 2011 жылғы халық санағында қалада 14 971 адам болды; олардың 77,9% - румындар, 17,3% - венгрлер және 4,2% - рома халқы. 2002 жылы басты діни топтар: 11 344 румын православиеліктері, 2739 рим католиктері, 886 кальвинистер және 636 грек католиктері.