Кіріспе
Конго Демократиялық Республикасының қазіргі аумағындағы ең ерте адам қоныстары шамамен 90 000 жыл бұрын, Орта Тас дәуірінде датирленген. Конго, Лунда, Люба және Куба сияқты алғашқы нақты мемлекеттер 14 ғасырдан бастап экваторлық орманның оңтүстігіндегі саваннада пайда болды. Конго Корольдігі 14-шы ғасыр мен 19-шы ғасырдың басында Батыс және Орталық Африканың көп бөлігін, соның ішінде қазіргі Конго Демократиялық Республикасының батыс бөлігін басқарды. Өркендеу шағында оның халқы 500 000-ға жетті, ал астанасы Мбанза Конго (Матадидің оңтүстігінде, қазіргі Ангола) деп аталды. 15-шы ғасырдың соңында португал теңізшілері Конго Корольдігіне келді, бұл зор өркендеу және консолидация кезеңіне әкелді, корольдің билігі португал саудасына негізделді. Король Афонсу I (1506–1543) португалдықтардың құл сұрауына жауап ретінде көршілес аймақтарға шабуылдар жасады. Оның қайтысынан кейін корольдік терең дағдарысқа ұшырады.
The earliest known human settlements in what is now the Democratic Republic of the Congo have been dated back to the Middle Stone Age, approximately 90,000 years ago. The first real states, such as the Kongo, the Lunda, the Luba and Kuba, appeared south of the equatorial forest on the savannah from the 14th century onwards. The Kingdom of Kongo controlled much of western and central Africa including what is now the western portion of the DR Congo between the 14th and the early 19th centuries. At its peak it had many as 500,000 people, and its capital was known as Mbanza Kongo (south of Matadi, in modern day Angola). In the late 15th century, Portuguese sailors arrived in the Kingdom of Kongo, and this led to a period of great prosperity and consolidation, with the king's power being founded on Portuguese trade. King Afonso I (1506–1543) had raids carried out on neighboring districts in response to Portuguese requests for slaves. After his death, the kingdom underwent a deep crisis.
Ерте тарих
Қазіргі Конго Демократиялық Республикасы деп аталатын аймақта 90 000 жыл бұрын адамдар қоныстанған, бұл 1988 жылы Катандада табылған Семлики сүңгісімен дәлелденеді. Бұл – ең көне тікенді сүңгілердің бірі және оның алып өзен балықтарын аулау үшін қолданылғаны болжанып тұр. Конго Корольдігі 14-шы ғасырдан 19-шы ғасырдың басына дейін болды. Португалдықтар келгенге дейін, бұл аймақта Луба Корольдігі, Лунда Корольдігі, монго халқы және Анзику Корольдігімен бірге үстемдік құрған.
Конго еркін мемлекеті (18851908)
Конго еркін мемлекеті Бельгияның Леопольд II-і Африка халықаралық қауымдастығы – үкіметтік емес ұйым арқылы жеке бақылауға алған мемлекет болды. Леопольд жалғыз акционер және төраға еді. Мемлекет қазіргі Конго Демократиялық Республикасының бүкіл аумағын қамтыды. Леопольд II тұсында Конго еркін мемлекеті ХХ ғасырдың басындағы ең танымал халықаралық дау-жанжалдардың біріне айналды. Британдық консул Роджер Касменттің баяндамасы 1900 жылы резеңке жинау экспедициясы кезінде салқынқанды өлтірулерге жауапты болған ақ нәсілді шенеуніктерді, соның ішінде кем дегенде 122 конголықты атуға себепкер болған бельгиялық азаматты тұтқындауға және жазалауға әкелді. Қайтыс болғандардың жалпы саны туралы бағалаулар өте әртүрлі. Алғашқы халық санауы 1924 жылы ғана жүргізілді, сондықтан осы кезеңдегі халықтың азаюын нақты анықтау одан да қиын. Роджер Касменттің 1904 жылғы танымал баяндамасы он миллион адамды көрсеткен. Касменттің баяндамасына сәйкес, елдегі халықтың азаюына себепші болған – шексіз "соғыс", ашаршылық, туу көрсеткіштерінің төмендеуі және тропикалық аурулар. Еуропалық және АҚШ баспасөз агенттіктері 1900 жылы Конго еркін мемлекетіндегі жағдайды жұртшылыққа жариялады. 1908 жылға қарай қоғамдық және дипломатиялық қысым Леопольд II-ні Конгоны Бельгия Конгосының колониясы ретінде аннексиялауға мәжбүр етті.
Бельгиялық Конго (190860)
1908 жылғы 15 қарашада Бельгия королі Леопольд II Конго еркін мемлекетінің жеке басқаруын ресми түрде тоқтатты. Қайта аталған Бельгия Конгосы Бельгия үкіметінің және оның Отарлар министрлігінің тікелей басқаруына көшті. Конгодағы бельгиялық билік "колониалды үштікке" (trinité colonial) – мемлекет, миссионерлер және жеке компаниялар мүдделеріне негізделді. Бельгияның коммерциялық мүдделеріне басымдық беру Конгоға капиталдың көп ағынын және жекелеген аймақтардың мамандануын қамтамасыз етті. Үкімет пен жеке кәсіпкерлік мүдделері тығыз байланысты болды; мемлекет компанияларға ереуілдерді тоқтатуға және жергілікті халықтың қойған кедергілерді жоюға көмектесті. Ел иерархиялық құрылымдағы, бірін-бірі қамтитын әкімшілік бөлімдерге бөлінді және британдықтар мен француздықтардан өзгеше, "туған халқына қатысты саясат" (politique indigène) бойынша біркелкі басқарылды – олар әдетте колониалды бақылау астында дәстүрлі басшыларды билікте қалдыратын жанама басқару жүйесін қолдады. Расизмнің жоғары деңгейі де болды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Конгоға көшіп келген ақ иммигранттардың көпшілігі әлеуметтік жағдайы бойынша әртүрлі болғанмен, қара нәсілділерге қарағанда әрқашан жоғарырақ саналды. 1940-1950 жылдары Конго бұрын-соңды болмаған урбанизацияны бастан өткерді және отарлық әкімшілік аумақты "үлгілі колония" ету мақсатымен бірнеше даму бағдарламаларын бастады. Африкалық трипаносомозы сияқты ауруларды емдеуде маңызды жетістіктерге қол жеткізілді. Бұл шаралардың нәтижесінде қалаларда еуропалық білім алған африкалықтардың жаңа орта таптары пайда болды. 1950 жылдары Конгодағы жалақылы жұмыс күші Африкадағы басқа колониялардағыдан екі есе көп болды. Конгоның бай табиғи ресурстары, соның ішінде уран – екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ-тың ядролық бағдарламасында қолданылған уранның көп бөлігі Конгодан алынған – Кеңес Одағы мен АҚШ-тың аймаққа қызығушылығын арттырды, өйткені суық соғыс күшейді.
Конголық саяси белсенділіктің өсуі
Соңғы екінші дүниежүзілік соғыстың кезеңдерінде Конгода "эволюэ" деп аталатын жаңа әлеуметтік топ пайда болды. Олар колониядағы африкалық орта тапты құрады, экономикалық өрлеудің нәтижесінде қолжетімді болған білікті лауазымдарды (мысалы, кеңсе қызметкерлері мен медбикелер) иеленді. Эволюэ мәртебесін анықтау үшін жалпыға бірдей критерийлер болмаса да, әдетте, адамның "француз тілін жақсы білуі, христиан дінін ұстануы және бастауыш білімнен кейінгі білім алуы" қажет деп есептелді. Тарихының басында эволюэ Конгода ерекше артықшылықтар алу үшін осы мәртебесін пайдалануға тырысты. Колониялық жүйе арқылы жоғарылау мүмкіндігі шектеулі болғандықтан, эволюэ тобы элиталық клубтарда институционалды түрде көрініс тапты, олар конголық "халықтан" ерекшеленетін қарапайым артықшылықтарды пайдалана алды. Еңбек одақтары, түлектер қауымдастығы және этникалық синдикаттар сияқты басқа да топтар конголықтарға ұйымдасу құралын ұсынды. Олардың ішіндегі ең маңыздысы – Төменгі Конго халқының атынан құрылған Альянс де Баконго (АБАКО) болды. Алайда, олардың әрекеттері әкімшілік тарапынан шектелді. Кейбір лауазымдарға тағайындау кезінде ақ колонистермен кеңесілгенімен, конголықтардың басқару құрылымдары арқылы өз пікірлерін білдіруге мүмкіндігі болмады. Кейбір аймақтарда жергілікті басшылар заңды билікке ие болғанмен, іс жүзінде оларды әкімшілік өз саясатын ілгерілету үшін пайдаланды. 1950-ші жылдарға дейін эволюэлердің көпшілігі әлеуметтік теңсіздіктер мен бельгиялықтармен қарым-қатынастарына ғана алаңдады. Өзін-өзі басқару мәселелері 1954 жылға дейін қарастырылмады, онда АБАКО Леопольдвилл қалалық лауазымына ұсынылған кандидаттардың тізімін қарастыруды өтінді. Сол жылы қауымдастықты Жозеф Каса Вубу басқарды, және оның басшылығымен ол отаршылдық билікке қарсы күреске шығып, Төменгі Конгодағы Конго аймақтарына автономия іздеді. 1956 жылы конголық зиялылардың бір тобы бірнеше еуропалық ғалымдардың жетекшілігімен 30 жыл ішінде тәуелсіздікке өтуді талап ететін манифест жариялады. АБАКО дереу "тез арада тәуелсіздік" талабымен жауап берді. Бельгия үкіметі Конгоның тәуелсіздігін беруге дайын болмады, тіпті 1957 жылы колониядан шығу жоспарының қажеттілігін түсінгенде де, мұндай процесті Бельгия қатаң бақылайды деп есептеді. 1957 жылдың желтоқсанында отаршылдық әкімшілігі муниципалдық сайлауға және саяси партиялар құруға рұқсат беретін реформалар енгізді. Кейбір бельгиялық партиялар колонияда филиалдар құруға тырысты, бірақ олар конголықтардың бастамасымен құрылған топтардың пайдасына елемеді. 1958 жылы ұлттық сезім күшейді, өйткені эволюэлер өздерінің жергілікті жерлерінен тыс адамдармен байланыс жасап, конголық мемлекеттің болашақ құрылымын талқылай бастады. Дегенмен, саяси жұмылдырудың көп бөлігі тайпалық және аймақтық бөліністерде жүрді. Катангада түрлі тайпалық топтар Годфройд Мунонго мен Моизе Тшембе басшылығымен Катанга тайпалық қауымдастықтарының конфедерациясын (CONAKAT) құрды. Олар иммигранттарға қарсы болды, провинциялық автономияны және Бельгиямен тығыз байланысты жақтады. Олардың қолдауының көп бөлігі жеке басшылардан, бизнесмендерден және Оңтүстік Катанганың еуропалық қоныстанғандарынан болды. Оған қарсы Джейсон Сендве басқарған Катанганың Балуба халқының бас ассоциациясы (BALUBAKAT) шықты. 1958 жылдың қазан айында Леопольдвилл эволюэлерінің тобы, оның ішінде Патрис Лумумба, Сирил Адула және Жозеф Илео Конго ұлттық қозғалысын (MNC) құрды. Партияның мүшелері әртүрлі болғандықтан, конголықтардың тәуелсіздігіне бейбіт жолмен қол жеткізуге, халықтың саяси білімін дамытуға және аймақтықты жоюға тырысты. MNC мүшелерінің көпшілігі Лумумба жақсы танымал болған шығыстағы Стэнливилл қаласының тұрғындарынан және Касаи провинциясының тұрғындарынан жиналды, мұнда күш-жігерді мулуба кәсіпкері Альберт Калонжи басқарды. Бельгиялық шенеуніктер оның орташа және сепаратистікке қарсы ұстанымын бағалап, Лумумбаға 1958 жылдың желтоқсанында Гананың Акра қаласында өткен Бүкіл Африка халықтарының конференциясына қатысуға рұқсат берді (Каса Вубуға оқиғаға бару үшін қажетті құжаттар дұрыс емес екендігі туралы хабарланды және оған баруға рұқсат берілмеді). Лумумба Гана президенті Кваме Нкруманың панафрикалық идеяларына қатты таң қалды және Коңгоға радикалды партиялық бағдарламамен оралды. Ол сапары туралы Леопольдвилдегі көпшілік жиынға баяндады және елдің "нағыз" тәуелсіздігін талап етті. Лумумба мен MNC-нің артықшылығынан қорқып, Каса Вубу мен АБАКО басшылығы 1959 жылдың 4 қаңтарында астанада өз митингін өткізеді деп хабарлады. Муниципалдық үкімет (бельгиялық үстемдік астында) қысқа мерзімде хабарланды, және тек "жеке кездесуге" рұқсат берілетінін хабарлады. Митингінің күні АБАКО басшылығы жиналған халыққа іс-шара кейінге қалдырылғанын және тарап кету керектігін айтты. Халық ашуланып, полицияға тас лақтырып, еуропалық мүлікті тонауға кірісіп, үш күнге созылған зорлық-зомбылық пен қиратушылыққа себеп болды. Отарлық армия, Force Publique, қызметке шақырылып, көтерілісті зорлықпен бастырып тастады. Көтерілістен кейін Каса Вубу мен оның серіктері қамауға алынды. Бұрынғы наразылықтардан айырмашылығы, бұл наразылықтардың көп бөлігі білімсіз қала тұрғындарынан келді, эволюэлерден емес. Бельгиядағы қоғамдық пікір қатты оқиғаға түсті. Тергеу комиссиясы төңкерістің нәтижесінде нәсілдік кемсітушілік, тығыздық, жұмыссыздық және саяси өзін-өзі анықтау құқығына деген ұмтылыс болғанын анықтады. 13 қаңтарда әкімшілік бірнеше реформалар жариялады, ал Бельгия королі Бодуэн Конгоға болашақта тәуелсіздік берілетінін мәлімдеді. Сонымен қатар, MNC басшылығының арасындағы наразылықтар күшейді, олар Лумумбаның партия саясатындағы үстемдігіне алаңдады. Лумумба мен Калонжи арасындағы қарым-қатынас та шиеленісті, өйткені біріншісі екіншісінің Касаи филиалын тек Луба тобына айналдырып, басқа тайпаларды ашуға түсіргеніне ашуланды. Бұл нәтижесінде партия Лумумба басқаратын MNC Lumumba/MNC L және Калонжи мен Илео басқаратын MNC Kalonji/MNC K-ға бөлінді. Соңғысы федерализмді жақтады. Адула ұйымнан шықты. Өзінің фракциясын жеке басқарып, АБАКО-дан бәсекелестікке тап болған Лумумба тәуелсіздік талаптарындағы талапкерлігін күшейтті. Стэнливильдегі қазан айындағы төңкерістен кейін ол қамауға алынды. Дегенмен, өзінің және MNC L-нің ықпалы тез өсуін жалғастырды. Партия күшті унитарлық мемлекетті, ұлтшылдықты және бельгиялық үстемдікті тоқтатуды жақтады және Кивуға негіделген Африкалық қайта топтасу орталығы (CEREA) сияқты аймақтық топтармен одақ құруға кірісті. Бельгиялықтар АБАКО және CONAKAT ұсынған федералдық модельдерге қарағанда унитарлық жүйені қолдағанмен, олар Лумумбаның күшейіп бара жатқан экстремистік көзқарастарынан алаңдады. Отаршылдық әкімшіліктің ықпалымен, орталықшылдар Пол Боля және Альберт Дельво басшылығымен Ұлттық прогресс партиясын (PNP) құрды. Олар орталықтандыруды, дәстүрлі элементтерге құрметті және Бельгиямен тығыз байланысты жақтады. Оңтүстік Леопольдвилл провинциясында социалистік федералистік партия, Африкалық ынтымақтастық партиясы (PSA) құрылды. Антуан Гизенга оның президенті болды, ал Клеофас Камитату Леопольдвилл провинциясының бөлімшесіне жетекшілік етті.
Тәуелсіздік және Конго дағдарысы (1960 1965)
Леопольдвильдегі (4–7 қаңтар 1959 ж.) және Стэнливильдегі (31 қазан 1959 ж.) тәртіпсіздіктерден кейін бельгиялықтар тәуелсіздік талаптарының күшеюіне қарамастан, осындай үлкен елді бақылауда ұстап тұру мүмкін емес екенін түсінді. Бельгия және Конгоның саяси лидерлері 1960 жылдың 18 қаңтарында Брюссельде дөңгелек үстел конференциясын өткізді. Конференция соңында, 1960 жылдың 27 қаңтарында, Конгода сайлау 1960 жылдың 22 мамырында өтетіні және 1960 жылдың 30 маусымында толық тәуелсіздік берілетіні жарияланды. Сайлау нәтижесінде ұлтшыл Патрис Лумумба премьер-министр, ал Жозеф Касавубу президент болып сайланды. Тәуелсіздік алғаннан кейін ел «Конго Республикасы» (République du Congo) деп атала бастады. Француз колониясы Орта Конго (Moyen Congo) да тәуелсіздік алғаннан кейін «Конго Республикасы» деген атауды таңдады, сондықтан екі ел көбінесе астаналарының атымен – Конго Леопольдвилл және Конго Бразавилл деп аталатын болды. 1960 жылы елде тұрақсыздық орнады, аймақтық тайпа басшылары орталық үкіметтен гөрі әлдеқайда көп билікке ие болды, ал бельгиялық әкімшілер кеткеннен кейін елде білікті бюрократтардың саны азайып кетті. Конгоның алғашқы түлектері университеттерді 1956 жылы ғана бітірді, ал жаңа мемлекетте осындай үлкен елді басқарудың қалай болатыны туралы түсініксіздік орнады. 1960 жылдың 5 шілдесінде конголық сарбаздар еуропалық офицерлеріне қарсы әскери бүлік көтеріп, қала тонауға берілді. 1960 жылдың 11 шілдесінде елдің ең бай провинциясы Катанга Моиз Тшембе басшылығымен тәуелсіздік жариялады. Біріккен Ұлттар Ұйымы елдегі еуропалықтарды қорғау және тәртіпті қалпына келтіру үшін 20 000 бейбітшілік сақтаушысын жіберді. Батыс жарымәскерилері мен жалдамалы әскерлер, көбінесе тау-кен компаниялары өз мүдделерін қорғау үшін жалдаған, елге ағыла бастады. Осы кезеңде Конгоның екінші бай провинциясы Касаи де 1960 жылдың 8 тамызында тәуелсіздік жариялады. АҚШ пен БҰҰ-дан көмек сұрағаннан кейін премьер-министр Лумумба КСРО-ға көмекке жүгінді. Никита Хрущев көмек көрсетуге келісіп, заманауи қару-жарақ пен техникалық кеңесшілерді ұсынды. АҚШ Кеңес Одағының бұл әрекетін жағдайды пайдаланып, Сахарадан оңтүстік Африкада өзінің ықпалды мемлекетін құруға тырысқандық деп қарады. БҰҰ күштеріне елге қару-жарақ әкелуді тоқтату туралы бұйрық берілді. АҚШ Лумумбаны лидер ретінде ауыстырудың жолын да іздеді. Президент Касавубу премьер-министр Лумумбамен келіспей, Кеңес Одағымен емес, Батыспен одақ құруды жақтады. АҚШ Касавубумен одақтас күштерге қару-жарақ пен ЦРУ қызметкерлерін жіберіп, Кеңес Одағының ықпалына қарсы күресті. 23 тамызда Конго қарулы күштері Оңтүстік Касаиға басып кірді және луба халқына қарсы жаппай қырғынды жасады. 1960 жылдың 5 қыркүйегінде Касавубу Лумумбаны қызметінен босатып, Оңтүстік Касаидағы қырғынға және елде кеңестіктердің қатысуына кінәлады. 1960 жылдың 14 қыркүйегінде ЦРУ қолдауымен полковник Джозеф Мобуту үкіметті құлатып, Лумумбаны тұтқындады. Технократиялық үкімет – Бас комиссарлар кеңесі құрылды. 1961 жылдың 17 қаңтарында Мобуту Лумумбаны Катанганың астанасы Элизабетвильге (қазіргі Любумбаши) жіберді. Баспасөздің алдында оны ұрып-сапалап, өзінің сөздерінің көшірмелерін жеуге мәжбүр етті. Үш апта бойы оның жай-күйінен хабар болмады. Кейін Катанга радиосы оның қашып кетіп, ауыл тұрғындары өлтіргенін хабарлады. Бірақ көп ұзамай ол келгеннен кейін азаптап өлтіргенін анықтады. 2001 жылы Бельгия тергеуі оның Катанга жандармдарынан, бельгиялық офицерлердің қатысуымен, Катанга басшылығымен атылғанын анықтады. Лумумбаны ұрып-сапалап, екі одақтасымен бірге атыс алаңына қойып, денесін кесіп, жерлеп, қайта қазып, қалған бөліктерін қышқылға ерітіп жіберді. Стэнливиллде Лумумбаға адал жандар Антуан Гизенга басшылығымен қарсы үкімет құрды, ол 1961 жылдың 31 наурызынан 1961 жылдың 5 тамызына дейін біріктірілгенге дейін сақталды. Кейбір жеңілістерден кейін БҰҰ және Конго үкіметі күштері 1961 жылдың 30 желтоқсанында Оңтүстік Касаи провинциясын және 1963 жылдың 15 қаңтарында Катанга провинциясын қайтарып алды. 1964 жылдан бастап елдің шығысында Кеңес Одағы мен Куба қолдаған «Симба» деп аталатын көтерілісшілер көтеріліп, маңызды аумақты басып алып, Стэнливиллде коммунистік «Конго Халық Республикасын» жариялады. Конго үкіметі Симбадан аумақты қайтарып алған кезде көтерілісшілер жергілікті ақ халықты кепілге алды. Бельгиялық және американдық күштер 1964 жылдың қараша айында кепілге алынғандарды құтқару операциясы кезінде Симбаларды Стэнливиллден ығыстырды. Конго үкіметі күштері, еуропалық жалдамалы әскерлердің қолдауымен, 1965 жылдың қарашасына дейін Симба көтерілісшілерін толық жеңді. Симба көтерілісшілері көтеріліс кезінде 20 000 конголық және 392 батыстық кепілге алынғандарды, оның ішінде 268 бельгиялықтарды өлімге ұшыратты. Симбаларды басу кезінде ондаған мың адам қаза тапты.
Заир (1965-1997)
1965 жылдың қарашасына дейін үкіметті наразылық пен көтеріліс мазалады, содан кейін ұлттық армияның бас қолбасшысы генерал-лейтенант Жозеф Дезире Мобуту елді басып алып, өзін келесі бес жылға президент деп жариялады. Мобуту 1966 және 1967 жылдардағы Стэнливиллдегі бүліктерге қарамастан билігін тез нығайтты және 1970 жылы жеті жылдық мерзімге қарсылығыз жоқ сайлауда президент болып сайланды. Мәдени жаңару науқанын бастаған президент Мобуту 1971 жылы елдің атын "Заир Республикасы" деп өзгертті және азаматтардан африкалық есімдерді қабылдап, француз тіліндегі есімдерін тастауды талап етті. Атау португал тілінен алынған, конголық nzere немесе nzadi сөзінен ("барлық өзендерді жұтатын өзен") бейімделген. Басқа өзгерістердің ішінде Леопольдвилл Киншасаға, ал Катанга Шабаға айналды. 1977 және 1978 жылдары Ангола Халық Республикасында орналасқан Конгоның Ұлттық Азаттық фронтының көтерілісшілері Шаба аймағының оңтүстік-шығысына Шаба I және II операцияларын жүргізгенше салыстырмалы бейбітшілік пен тұрақтылық сақталды. Бұл көтерілісшілер француз және бельгиялық десантшыларының, сондай-ақ марокколық әскерлердің көмегімен ығыстырылды. Кейін аймақта Африкааралық күш біраз уақыт бойы қалды. Заир 1980 жылдары бір партиялық мемлекет болып қала берді. Мобуту осы кезеңде билігін сақтап тұрса да, оппозициялық партиялар, ең бастысы Демократия және әлеуметтік прогресс одағы (UDPS) белсенді болды. Мобутудың осы топтарды басып тастау әрекеттері халықаралық сынға ұшырады. Суық соғыс аяқталар тұсында Мобутуға ішкі және сыртқы қысым күшейді. 1989 жылдың соңы мен 1990 жылдың басында Мобуту ішкі наразылықтардың күшеюінен, оның режимінің адам құқықтарын бұзуына байланысты халықаралық сынның күшеюінен, экономиканың құлдырауынан және үкіметтік жемқорлықтан, әсіресе оның жеке пайдалану үшін мемлекеттік қаражатты үлкен көлемде жымқыруынан әлсіреді. 1990 жылдың сәуір айында Мобуту үшінші республиканы жариялады, шектеулі көп партиялық жүйеге, еркін сайлауларға және конституцияға келісім білдірді. Реформалардың егжей-тегжейлі мәліметтері кешіктірілгендіктен, 1991 жылдың қыркүйегінде әскерлер жалақы алмағандарына наразылық білдіріп, Киншасаны тонауға кірісті. АҚШ Әуе күштерінің ұшақтарымен жеткізілген екі мың француз және бельгиялық әскер Киншасадағы 20 мың қауіпті шетелдік азаматтарды эвакуациялау үшін келді. 1992 жылы, бұрынғы ұқсас әрекеттерден кейін, ұзақ уақыттан бері уәде етілген Егемен Ұлттық Конференция өтті, онда әртүрлі саяси партиялардан 2000-нан астам өкілдер қатысты. Конференция өзіне заң шығару өкілеттігін берді және архиепископ Лоран Монсенгво Пасиняны төрағасы, ал UDPS жетекшісі Этьен Tshisekedi-ді премьер-министр етіп сайлады. Жыл соңында Мобуту өзінің премьер-министрімен бәсекелес үкімет құрды. Келесі соқтығыс екі үкіметтің 1994 жылы Республиканың Жоғарғы Кеңесі – Өткінші Парламентке (HCR PT) бірігуіне әкелді, Мобуту мемлекет басшысы, ал Кенго Ва Дондо премьер-министр болды. Келесі екі жылда президенттік және парламенттік сайлаулар бірнеше рет жоспарланғанымен, олар ешқашан өткізілмеді.
Бірінші Конго соғысы (1996-1997)
1996 жылға қарай, көршілес Руандадағы соғыс пен геноцид салдарынан туындаған шиеленіс Заирге тарады. Руандада тутсилер басқарған үкімет билікке келгеннен кейін Руандадан қашқан хуту әскерлік жасақтары (Интерахамве) Заирдің шығысындағы хуту босқындарының лагерьлерін Руандаға шабуылдар жасау үшін база ретінде пайдаланды. 1996 жылдың қазан айында руандалық әскерлер Конго, Руанда және Бурунди шекараларының қиылысқан жеріне жақын Рузизи жазығындағы босқындар лагерьлеріне шабуыл жасап, босқындарды таратып жіберді. Олар Увираны, содан кейін Букавуды, Гоманы және Мугунганы басып алды. Хуту әскерлік жасақтары көп ұзамай Заир қарулі күштерімен (ФАЗ) бірігіп, Конгоның шығысындағы тутсилерге қарсы науқан бастады. Өз кезегінде, тутсилер шабуылдардан қорғану үшін өздерінің әскерлік жасақтарын құрды. 1996 жылдың қараша айында Заир үкіметі жаппай қырғынды күшейткен кезде тутси әскерлік жасақтары Мобутуға қарсы көтеріліс көтерді. Бұл жасаққа көп ұзамай түрлі оппозициялық топтар қосылып, Руанда мен Уганданы қоса алғанда бірнеше елдер қолдау көрсетті. Лоран Дезире Кабила басқарған бұл коалиция Конго-Заирді азат етуге арналған Демократиялық күштер одағы (AFDL) деп аталды. 1997 жылдың басында Мобутуды құлатуды мақсат еткен AFDL маңызды әскери жетістіктерге қол жеткізді. Көп жылдар бойы Мобутудың диктатурасына қарсы оппозицияда болған Заир саясаткерлері аймақтағы ең күшті екі әскери күштің Заирге басып кіруінен өзіне мүмкіндік тапты. 1997 жылдың мамыр айында Мобуту мен Кабила арасындағы бейбіт келіссөздер сәтсіз аяқталып, 16 мамырда Мобуту елден шығып кетті. Бір күннен кейін AFDL қарсылықсыз Киншасаға кірді, ал Кабила өзін президент деп жариялап, елдің атын Конго Демократиялық Республикасы деп өзгертті. 20 мамырда Киншасаға кірген ол өзінің және AFDL-дің билігін нығайтты. 1997 жылдың қыркүйегінде Мобуту Мароккодағы жер аударылуда қайтыс болды.
Rwandan forces attacked refugee camps in the Ruzizi Plain near the intersection of the Congolese, Rwandan and Burundi borders meet, scattering refugees. They took Uvira, then Bukavu, Goma and Mugunga. Hutu militia forces soon allied with the Zairian armed forces (FAZ) to launch a campaign against Congolese ethnic Tutsis in eastern Zaire. In turn, these Tutsis formed a militia to defend themselves against attacks. When the Zairian government began to escalate the massacres in November 1996, Tutsi militias erupted in rebellion against Mobutu. The Tutsi militia was soon joined by various opposition groups and supported by several countries, including Rwanda and Uganda. This coalition, led by Laurent Desire Kabila, became known as the Alliance des Forces Démocratiques pour la Libération du Congo Zaïre (AFDL). The AFDL, now seeking the broader goal of ousting Mobutu, made significant military gains in early 1997. Various Zairean politicians who had unsuccessfully opposed the dictatorship of Mobutu for many years now saw an opportunity for them in the invasion of Zaire by two of the region's strongest military forces. Following failed peace talks between Mobutu and Kabila in May 1997, Mobutu left the country on 16 May. The AFDL entered Kinshasa unopposed a day later, and Kabila named himself president, reverting the name of the country to the Democratic Republic of the Congo. He marched into Kinshasa on 20 May and consolidated power around himself and the AFDL. In September 1997, Mobutu died in exile in Morocco.
Екінші Конго соғысы (1998-2003)
Кабила өз елінің проблемаларын шешуге қабілетсіз екенін көрсетті және одақтастарынан айырылды. Конго Демократиялық Республикасында Руанданың күші мен ықпалына қарсы тұру үшін Уганда әскерлері Конгоның азаттық қозғалысы (ҚАҚ) деп аталатын тағы бір көтерілісші қозғалысты құрды, оны конголық әскери қолбасшы Жан Пьер Бемба басқарды. Олар 1998 жылдың тамызында Руанда мен Уганда әскерлерінің қолдауымен шабуыл жасады. Көп ұзамай Ангола, Намибия және Зимбабве Конгоға әскери түрде араласты, Ангола мен Зимбабве үкіметті қолдады. 1999 жылдың шілдесінде Лусака қаласында соғысқа қатысқан алты африкалық үкімет атысты тоқтату туралы келісімге қол қойды, бірақ конголық көтерілісшілер қол қоймады, сондықтан атысты тоқтату бірнеше ай ішінде бұзылды. 2001 жылы Кабила 18 жасар Рашиди Касерека атты қауіпсіздік күзетшісінен қаза тапты, ал кейіннен ол қашуға үлкерді, деп мәлімдеді Әділет министрі Мвензе Конголо. Басқа бір мәлімет бойынша, нағыз қылмыс жасаған адам қашып кеткен. Кабиланың орнына ұлы Жозеф келді. Қызметке келгеннен кейін Кабила соғысты аяқтау үшін көпжақты бейбіт келіссөздерді ұйымдастырды. Ол Уганда мен Руанда арасындағы келісімге қол жеткізіп, шетелдік әскерлердің елден шығарылуына ықпал етті. Қазіргі уақытта Уганда және ҚАҚ елдің солтүстігіндегі 322 км енді аймақты бақылап отыр; Руанда күштері мен оның фронты, Конго демократиясы үшін конгрестік жиналыс (ҚДЖ), шығыстың үлкен бөлігін бақылайды; ал үкіметтік күштер немесе олардың одақтастары елдің батысы мен оңтүстігін ұстап тұр. Конфликттің елдегі мол табиғи ресурстарды – алмастарды, мысты, мырышты және колтанды тонау үшін жалғастырылып жатқаны туралы хабарлар тарады. 2002 жылдың қаңтарында солтүстік-шығыста этникалық қақтығыстар болды, осыдан кейін конфликт қайта жанданды, Уганда мен Руанда әскерлерін қайтарып алып, одан да көп әскер жіберді. 2002 жылдың сәуірінде Сун-Ситиде өткен Кабила мен көтерілісшілердің басшылары арасындағы келіссөздер алты аптаға созылды. Маусым айында олар бейбіт келісімге қол қойды, оған сәйкес Кабила билікті бұрынғы көтерілісшілермен бөліседі. 2003 жылдың маусым айына дейін Руандадан басқа барлық шетелдік әскерлер Конгодан шығарылды. Конгодағы жанжалдың салдарынан зардап шекпеген адамдардың саны аз. 2009 жылы Халықаралық Қызыл Крест Қоғамы (ХҚҚ) және Ipsos жүргізген сауалнама көрсеткендей, сұхбаттасқандардың үштен екісінен астамы (76%) қандай да бір жолмен – жеке немесе қарулы қақтығыстың кең ауқымды салдарынан зардап шеккен. Халықаралық қауымдастықтың Конгодағы соғыстан туындаған апаттың ауқымына сай жауабы болған жоқ. Соғысты тоқтату үшін саяси және дипломатиялық күш-жігерді қолдау тұрақты болды, бірақ Конгода жүйелі түрде жасалған соғыс қылмыстары мен адамзатқа қарсы қылмыстар үшін жауапкершілік талап ету туралы берген уәделерін орындауға тиімді қадамдар жасалмады. Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі мен БҰҰ Бас хатшысы адам құқықтарын бұзуды және соғыстың жергілікті халыққа келтірген гуманитарлық апатты жиі айыптады, бірақ өз бақылауларындағы аймақтардағы зұлымдықтар үшін басқыншы күштердің жауапкершілігін қарастыруға ниет білдірмеді, осы аймақтарда елдегі ең ауыр зорлық-зомбылық орын алды. Әсіресе Руанда мен Уганда өздерінің рөлдері үшін маңызды санкциялардан құтылып қалды.
Өтпелі үкімет (2003-2006)
2003 жылдың шілдесінде Демократиялық Конго Республикасында сайлау аяқталғанға дейін уақытша үкімет құрылды. 2006 жылдың 30 шілдесінде Конго 1960 жылы тәуелсіздік алғаннан бергі алғашқы көп партиялық сайлауын өткізді. Жозеф Кабила дауыстардың 45%-ын, ал оның қарсыласы Жан Пьер Бемба 20%-ын алды. Осыдан кейін 2006 жылдың 20-22 тамызы аралығында елорда Киншасаның көшелерінде екі партия арасында қақтығыс болды. Полиция және БҰҰ-ның Конгодағы миссиясы (MONUC) қаланы бақылауға алғанша 16 адам қаза тапты. 2006 жылдың 29 қазанында өткен қайта сайлауда Кабила дауыстардың 70%-ын алып жеңіске жетті. Бемба сайлаудағы "бұрмашылықтарды" сынап айтты. 2006 жылдың 6 желтоқсанында Жозеф Кабила президенттік қызметке ант берді.
Кабила өзінің өкілеттігі мерзімінің соңына дейін қалады
2011 жылдың желтоқсан айында Жозеф Кабила президенттікке екінші рет сайланды. 9 желтоқсанда сайлау қорытындысы жарияланғаннан кейін Киншаса мен Мбуджи-Маиде зорлық-зомбылық орын алды, онда ресми мәліметтерге сәйкес, оппозициялық кандидат Этьен Чисекедиге көптеген дауыстар берілген. Картер орталығының ресми байқаушылары Чисекедиге қолдау көрсеткен аймақтардағы шамамен 2000 сайлау учаскесінен түскен мәліметтер жоғалып, ресми нәтижелерге қосылмағанын хабарлады. Олар бұл сайлаудың сенімді еместігін айтты. 20 желтоқсанда Кабила екінші мерзімге қызметке кірісіп, инфрақұрылым мен мемлекеттік қызметтерге инвестиция салуға уәде берді. Алайда, Чисекеди сайлау нәтижесінің заңсыз екенін мәлімдеп, өзі де президент ретінде "ант беруге" ниеттенгенін жеткізді. 2015 жылдың 19 қаңтарында Киншаса университетінің студенттері ұйымдастырған наразылықтар басталды. Наразылықтарға себеп – ұлттық санақ өткізілгенге дейін Кабиланың билікте қалуына мүмкіндік беретін заң жобасының ұсынылуы болды (сайлау 2016 жылға жоспарланған еді). 21 қаңтарға таман полиция мен наразылық білдірушілер арасындағы қақтығыстарда кем дегенде 42 адам қаза тапты (дегенмен үкімет тек 15 адамның қаза тапқанын хабарлады).
Феликс Цисекедидің президентілігі (2019 жылдан қазіргі уақытқа дейін)
2018 жылдың 30 желтоқсанында Кабиланың мұрагері анықталатын президенттік сайлау өтті. 2019 жылдың 10 қаңтарында сайлау комиссиясы оппозициялық кандидат Феликс Чисекедиді дауыс берудің жеңімпазы деп жариялады. Ол ресми түрде 2019 жылдың 24 қаңтарында президенттік ант берді. Президенттік лауазымына кірісу рәсімі кезінде Феликс Чисекеди Витал Камерхені өзінің штаб бастығы болып тағайындады. 2020 жылдың маусым айында штаб бастығы Витал Камерхе мемлекеттік қаражатты жымқыруда кінәлі деп танылып, 20 жылға бас бостандығынан айырылды. Алайда Камерхе 2021 жылдың желтоқсан айында босатылды. 2019 жылдың қаңтар айында биліктен кеткен бұрынғы президент Жозеф Кабиланың саяси одақтастары негізгі министрліктерді, заң шығарушы органды, сот жүйесі мен қауіпсіздік қызметтерін бақылауда ұстады. Алайда президент Феликс Чисекеди билікті нығайта алды. Ол бірқатар қадамдар арқылы көптеген заң шығарушыларды өз жағына тартты, нәтижесінде Ұлттық Ассамблеяның 500 мүшесінің шамамен 400-інің қолдауын алды. Парламенттің екі палатасының да Кабилаға жақын спикерлері қызметтен алынды. 2021 жылдың сәуірінде Кабиланың қолдаушыларысыз жаңа үкімет құрылды. Президент Феликс Чисекеди бұрынғы басшы Жозеф Кабилаға адал болған үкіметінің соңғы өкілдерін қызметтен шеттетуге жетті. 2021 жылдың қаңтар айында Конго Демократиялық Республикасының президенті Феликс Чисекеди 2001 жылы Лоран Дезире Кабиланың қанына қан жұқтырғандардың барлығына кешірім берді. 15 жылдан бері түрмеде отырған полковник Эдди Капенд пен оның серіктері босатылды. 2023 жылғы президенттік сайлаудан кейін Чисекеди екінші мерзімге үміткер болып, айқын артықшылыққа ие болды. 2023 жылдың 31 желтоқсанында ресми өкілдер президент Феликс Чисекединің 73% дауыспен қайта сайланғанын мәлімдеді. Тоғыз оппозициялық кандидат сайлау нәтижелерін мойындамай, оны қайта өткізуді талап ететін мәлімдемеге қол қойды.
Дамыған қақтығыстар
Мемлекет пен әлемдегі ең ірі БҰҰ бейбітшілік сақтау күшінің ауқымды елде қауіпсіздік қамтамасыз ете алмауы 2018 жылға қарай 120-ға дейін қарулы топтардың пайда болуына әкелді, бұл, мүмкін, әлемдегі ең көп көрсеткіш. Қарулы топтар жиі Шығыс Конгоның мол минералдық байлығына мүдделі аймақтық үкіметтердің марионеткасы немесе олармен қолдау байланысында деген айыптауларға ұшырайды. Кейбір сарапшылардың пікірінше, ұлттық армияның қауіпсіздікке жеткіліксіз назар аударуы үкіметтің стратегиялық қадамы болуы мүмкін, олар армияға адалдық үшін заңсыз ормандарды кесу және кен өндіруден пайда табуға рұқсат береді.
Тутсилер көтеріліске шықты
Лоран Нкунда армияға енген RCD Гомадан басқа әскерилермен бірге өздерін Халықты қорғау ұлттық конгресі (CNDP) деп жариялады. 2004 жылдан бастап, Руанданың Демократиялық күштері Руанданы азат ету (FDLR) хуту тобына қарсы күресу үшін қолдайды деген сенімдегі CNDP, банямуленгелерді (конголық тутсилерді) қорғауды мақсат етіп, үкіметке қарсы бүлік көтерді. 2009 жылы Конго мен Руанда арасындағы келісімге сәйкес руандалық әскерлер Конгоға кіріп, Нкунданы тұтқындады және FDLR жауынгерлерін қууға рұқсат алды. CNDP үкіметпен бейбіт келісімге қол қойды, онда оның әскерилері ұлттық армияға қосылатын болды. 2012 жылдың сәуірінде CNDP жетекшісі Боско Нтаганда және оған адал әскерлер бейбіт келісім бұзылғанын айтып, көтеріліс жасады және Руанданың қолдауымен 23 наурыз қозғалысы (M23) деген бүлікшіл топ құрды. 2012 жылдың 20 қарашасында M23 бір миллион халқы бар провинциялық астана Гома қаласын басып алды. БҰҰ Күштерді араластыру бригадасын (FIB) құруға рұқсат берді, бұл БҰҰ бейбіт сақшыларының алғашқы тобы болды, олар қорғану емес, қарсыластарды бейтараптандыру міндетімен жұмыс істеді, және FIB M23-ті жылдам жеңді. FIB кейін FDLR-мен күресуге тиіс болды, бірақ конго үкіметінің араласуына байланысты қиындықтарға тап болды, кейбіреулер FDLR-ді Руанданың мүдделеріне қарсы салмақ ретінде көреді. 2017 жылдан бастап, M23 жауынгерлерінің көпшілігі, Уганда мен Руандаға (екі елдің де оларды қолдағандығы айтылды) қашқаннан кейін, Кабиланың өкілеттігін ұзарту мәселесі күшейген кезде Конгоға қайта орала бастады. Қауіпсіздік нашарлағаннан кейін президент Цисекеди Солтүстік Киву және Итури провинцияларында «төтенше жағдай» жариялады, бұл ел тәуелсіздік алғаннан бергі алғашқы жағдай болды. Әскерилер мен полиция азаматтық биліктің орнын басып алды, және кейбіреулер бұл президентке қарсы оппозицияда болған азаматтық шенеуніктердің ықпалынан туған билік үшін күрес деп санайды. Оңтүстік Кивуде осындай жағдай жарияланбады, бұл Руанда сияқты аймақтық державалармен байланысы бар қарулы топтарды ашудан сақтау мақсатында жасалған деп есептеледі.
Май Май көтерілістері
Кивудегі этникалық қақтығыстар көбінесе конголық тутсилерді, банямуленге деп аталатын, руандалық мал өсірушілерді, сырттан келгендер деп қысым көрсетіп мазақтайтын, және өзін жергілікті тұрғындар деп санайтын басқа этникалық топтарды қамтиды. Бұған қоса, көршілес Бурунди мен Руанданың арақатынасы шиеленіскен, олар да оқиғаға қатысы бар деп айыпталады. Руанда Бурундидің банямуленгеге қарсы Май Май көтерілісшілерін оқытып отыр деген айыптау бар. 2017 жылдың маусым айында Конгоның егемендігі үшін халықтың ұлттық коалициясы (CNPSC) немесе 64-баптағы одақ құрылды, бұл конституцияның 64-бабына сілтеме, онда халық билікті күшпен алуға тырысатындардың әрекеттеріне қарсы күресуге міндетті деп көрсетілген, бұл президент Кабилаға қатысты айтылған. Бұл әртүрлі Май Май жасақтарының үш одағының бірі және оны Бембе соғыс басшысы Уильям Якутумба басқарады, оның Май Май Якутумба CNPSC-нің ең ірі бөлігі болып табылады және конголық тутсилермен келіспеушіліктері бар. 2019 жылдың мамыр айында банямуленге саяхатшылары банииндудың дәстүрлі басшысы Каваза Ньякьянаны өлтірді. Содан кейін 2019 жылы Бембе, Бафулиру және Баниндү жасақтарының коалициясы 100-ден астам, көбінесе банямуленге ауылдарын өртеп, банямуленге мал өсірушілерінен ондаған мың мал ұрлады. Шамамен 200 000 адам үйлерін тастап кетті. 2015 жылы әскер FDLR жасағына қарсы шабуылға шықты. FDLR және Ньятура Нанде халқын өлтірді деген айыптаулар таралды. Нанделер басымдығы бар UPDI жасақтары, Май Май Мазембе деп аталатын Нанде жасақтары және Нянга халқы басымдығы бар "Конгоны қорғаушы Ндума" (NDC), сондай-ақ Май Май Шека деп аталатын және Гедеон Кюнгу Мутанга басқаратын жасақтар хутуларға шабуыл жасады деп айыпталады. Солтүстік Кивуда 2017 жылы Май Май топтарының одағы Ұлттық революционерлер қозғалысы (MNR) 2017 жылдың маусым айында шабуылдарды бастады, оның құрамында Нанде Май Май басшылары бар. 2019 жылдың қыркүйегінде әскер FDLR басшысы Сильвестр Мудакумураны өлтіргенін, ал сол жылдың қарашасында FDLR-дан бөлінген топты басқарған Джувеналь Мусабимананы өлтіргенін мәлімдеді.
Достасқан демократиялық күштердің көтерілісі
Конго Демократиялық Республикасында Достасқан Демократиялық Күштер (ADF) көтеріліс жүргізіп келеді және 2016 жылы Бениде болған қырғынға кінәлі деп айыпталатындардың қатарында. Конго әскері ADF-ты исламисттік көтерілісшілер деп санайды, алайда көптеген сарапшылар оларды алтын мен ағаш өндірумен айналысатын қылмыстық топ деп есептейді. 2021 жылдың наурыз айында АҚШ ADF-тың Ирак және Леванттың Ислам мемлекетімен байланысы бар екенін, оның Ислам мемлекетінің Орталық Африка провинциясының бір бөлігі екенін мәлімдеді. 2021 жылға қарай ADF елдің шығысындағы көптеген қарулы топтардың арасында ең қауіптісі болып танылды.
Катангадағы қақтығыс
2013 жылдан бастап Солтүстік Катанга провинциясындағы пигмей батва халқы, көбінесе люба халқы тарапынан пайдаланылып, тіпті құлдыққа салынған деген айыптаулар бар. Осы қақтығыста қолданылатын қарулар көбінесе мылтық емес, садақ пен балталар.
Касаидегі қақтығыс
Касаи Орталық провинциясында 2016 жылдан бастап, негізінен Люба Камуина Нсапу ополчениесі, Камуина Нсапудың жетекшілігімен мемлекеттік мекемелерге шабуыл жасады. 2016 жылдың тамызында билік оны өлтірді, ал ополчениелер азаматтық тұрғындарға шабуыл жасап, кек алған деп хабарланды. 2017 жылдың маусым айына дейін 3300-ден астам адам қаза тауып, 20 ауыл толығымен қирады, олардың жартысы үкімет әскерлерімен қиратылды. Ополчение Касаи Шығыс аймағына, Касаи және Ломамиға дейін кеңейді. БҰҰ ондаған жаппай қабірлерді тапты. Конфликт этникалық сипатқа ие болды, көтерілісшілердің көп бөлігі Люба және Лулуа тайпаларынан болды, олар Люба емес адамдарды таңдап өлтірді, ал үкіметке одақтас ополчение, Бана Мура, Чокве, Пенде және Тетела тайпаларынан құралды, олар Люба және Лулуа тайпаларына қарсы этникалық негізде шабуылдар жасады.
Итуридегі қақтығыс
Конго Демократиялық Республикасының солтүстік-шығысындағы Итури аймағындағы Итури қақтығысы Итури халқының шамамен 40% құрайтын егіншілікпен айналысатын Ленду және мал өсіруші Хема этностары арасындағы қақтығысты қамтиды. Бельгия үкімдігі кезінде Хема этносына Лендуға қарағанда артықшылық берілді, сондай-ақ ұзақ жылдар бойы басшылық еткен Мобуту Сесе Секо да Хема этносын жақтады. "Итури қақтығысы" көбінесе 1999 жылдан 2003 жылға дейінгі ірі шайқастарды білдірсе де, бұл қақтығыс одан бұрын да болған және кейін де жалғасып келеді. Екінші Конголық азаматтық соғыс кезінде Итури ең қауіпті аймақ деп есептелді. 2020 жылдың соңында CODECO провинцияның астанасы Бунияны қысқа мерзімге басып алды, бірақ кейін шегінді. 2019 жылдың маусым айында CODECO жасаған шабуылдар нәтижесінде 240 адам қаза тауып, 300 000-нан астам адам үйсіз қалды. Солтүстік және Оңтүстік Кивуда белсенділік көрсететін Достасқан Демократиялық Күштер (ADF) де Итури провинциясындағы оқиғаларға қатысты. Президент Цисекеди 2021 жылдың мамыр айында ADF-ке қарсы күресу мақсатында провинцияда "қоршау режимін" немесе төтенше жағдайды жариялады. Бірақ сол айда ADF жасаған бір шабуылда 57 бейбіт тұрғын қаза болды, бұл олардың ең көп шығын әкелген шабуылдарының бірі болды. Президент бұрынғы көтерілісшілердің басшыларын және соғыс қылмыстарына айыпталған генералдарды провинцияны басқаруға тағайындады деген айыптар бар.
Донгодағы қақтығыс
2009 жылдың қазанында Оңтүстік Убанги ауданының Донго қаласында балық көлдеріне қол жеткізу үшін қақтығыс басталды.
Юмби қырғыны (2018)
2018 жылдың 16 және 17 желтоқсанында, Президент сайлауына бірнеше апта қалғанда, Юмби маңында шамамен 900 адам қаза болды. Батенде тайпасының өкілдері көбінесе Бануну тайпасының өкілдерін қырғынға ұшыратты. Шамамен 16 000 адам көршілес Конго Республикасына қашып кетті. Бұл қырғынның ұлттық армияның құрамындағы адамдардың қатысуымен мұқият жоспарланғаны айтылды.