Стимулға жауап ретінде организмнің қозғалысы (Stimulğa jauap retinde organizmning qozğalısı)

Кіріспе

Сыртқы тітіркендіргішке жауап ретінде қозғалмалы жасушаның немесе организмнің бағытталған қозғалысы – мінез-құлық реакциясы. Таксис (көне грекше τάξις (táxis) – «реттелу, тәртіп»; : таксистер '/t//æ//k//s//i://z/') – организмнің жарық немесе тамақ сияқты тітіркендіргішке жауап ретіндегі қозғалысы. Таксистер – туа біткен мінез-құлық реакциялары. Таксис тропизмнен (бұрылу реакциясы, көбінесе тітіркендіргішке қарай немесе одан алыстап өсу) өзгешелігі – таксисте организмнің қозғалу қабілеті болады және ол тітіркендіргіш көзіне қарай немесе одан алыстап бағытталған қозғалыс көрсетеді. Оны кейде кинезден ажыратады, кинез – тітіркендіргішке жауап ретінде белсенділіктің бағытсыз өзгеруі.

Жіктеу

Салықтар ынталандыру түріне және организмнің жауабы ынталандыруға қарай немесе одан алыстауға байланысты жіктеледі. Егер организм ынталандыруға қарай қозғалса, онда таксис оң, ал егер ол одан алыстаса, онда таксис теріс болады. Мысалы, Euglena туысына жататын қамшылы қарапайымдылар жарық көзіне қарай қозғалады. Бұл реакция немесе мінез-құлық оң фототаксис деп аталады, себебі фототаксис жарыққа жауап беруді білдіреді және организм ынталандыруға қарай қозғалады.

Такси бағытынан алынған терминология

Организмдердің қозғалысына байланысты бес түрлі таксис бар. Клинотаксис рецепторлық жасушалары бар, бірақ жұптасқан рецепторлық мүшелері жоқ организмдерде кездеседі. Рецепторлық жасушалар дененің кез келген жерінде орналасуы мүмкін, бірақ көбінесе алдыңғы жағына қарай жиі орналасады. Организм стимулды басын бүйірге бұрып, стимулдың қарқындылығын салыстыру арқылы анықтайды. Олардың қозғалыс бағыты күшті стимулға негізделеді, яғни қалаулы стимулға қарай немесе қаламайтын стимулдан алшақтауға бағытталған қозғалыс. Анемотаксис – организмнің желге жауабы. Көптеген жәндіктер тамақ көзінен немесе феромондардан келген ауадағы ынталандыру сигналына тап болғанда оң анемотаксистік жауап көрсетеді (желге бұрылу/ұшып кету). Тышқандарда желді анықтайтын және анемотаксистік бұрылыс тудыратын арнайы орбитальді мұрттар болады. Хемотаксис – химиялық заттардың әсерінен туындайтын жауап, яғни химиялық концентрация градиентіне жауап. Мысалы, E. coli сияқты жылдам қозғалатын бактерияларда қант градиентіне жауап ретінде хемотаксис байқалған. Хемотаксис бауырлы құрттардың, папоротниктердің және мүктердің архегониялар бөліп шығаратын химиялық заттарға жауап ретінде антерозоидтарында да кездеседі. Гравитаксис (тарихта геотаксис деп белгілі) – ауырлық күшінің бағыты бойынша (ісіктің векторы бойымен) ауырлық орталығына қарай бағытталған қозғалыс. Литодес аэквиспинус (Lithodes aequispinus) крабының планктондық дернәсілдері оң фототаксисті (жарыққа қарай қозғалыс) және теріс гравитаксисті (жоғары қарай қозғалыс) біріктіреді. Сонымен қатар, полихеттердің дернәсілдері, Platynereis dumerilii, су бетінен келетін жарыққа қарай қозғалыс (оң фототаксис) және ультракөк сәулемен шақырылған төмен қарай қозғалыс (оң гравитаксис) комбинациясын пайдаланып, қатынас хроматикалық тереңдік өлшегішін құрайды. Оң және теріс гравитаксис әртүрлі протозоаларда кездеседі (мысалы, Loxodes, Remanella және Paramecium). Магнитотаксис – нақты айтқанда, магнит өрісін сезу және оған жауап ретінде қозғалысты үйлестіру қабілеті. Дегенмен, бұл термин көбінесе магниттерді қамтитын және Жердің магнит өрісінің күшімен физикалық түрде бұрылатын бактерияларға қолданылады. Бұл жағдайда «мінез-құлық» сезіммен байланысты емес, ал бактерияларды «магниттік бактериялар» деп атау дұрыс. Фаротаксис – үйренген немесе шартты тітіркендіргіштерге жауап ретінде белгілі бір орынға қозғалу немесе бағдарламалық белгілер арқылы навигация. Фонатаксис – дыбысқа жауап ретінде организмнің қозғалысы. Фототаксис – организмнің жарыққа жауап ретінде қозғалысы, яғни жарық интенсивтілігі мен бағытының өзгеруіне жауап. Жағымсыз фототаксис немесе жарық көзінен алшақтау кейбір жәндіктерде, мысалы, тарақандарда байқалады. Олар осы мінез-құлықты топырақтағы оңтайлы деңгейге жету үшін пайдаланады. Тигмотаксис – организмнің физикалық байланысқа немесе қоршаған ортадағы физикалық үзіліске (мысалы, тышқандар су лабиринтінің шетіне жақын жүзуді ұнатады) жауабы. Кодлинг моль дернәсілдері жем табу үшін тигмотаксистік сезімді пайдаланады деп есептеледі. Тышқандар мен егешқұйрықтар адам жасаған құрылыстарда тұратын кезде тік беттерге жақын болуға бейім; бұл көбінесе еден/қабырға қиылысында жүгіру арқылы көрінеді. Шалбарлар (вибриссалар) көбінесе кеміргіштер мен мысықтарда жеткілікті жарық болмаған кезде қабырғаның немесе беттің болуын анықтау үшін тигмотаксиске көмектеседі.

There are five types of taxes based on the movement of organisms. Klinotaxis occurs in organisms with receptor cells but not paired receptor organs. The cells for reception may be located all over the body, but often towards the anterior side. The organism detects the stimuli by turning its head sideways and comparing the intensity of the stimulus. Their direction of movement is then based on the stronger stimulus, either moving toward a desirable stimulus or away from an undesired one. Anemotaxis is the response of an organism to wind. Many insects show a positive anemotactic response (turning/flying into the wind) upon exposure to an airborne stimulus cue from a food source or pheromones. Rats have specialized supra orbital whiskers that detect wind and cause anemotactic turning. Chemotaxis is a response elicited by chemicals: that is, a response to a chemical concentration gradient. For example, chemotaxis in response to a sugar gradient has been observed in motile bacteria such as E. coli. Chemotaxis also occurs in the antherozoids of liverworts, ferns, and mosses in response to chemicals secreted by the archegonia. Gravitaxis (known historically as geotaxis) is the directional movement (along the vector of gravity) to the center of gravity. The planktonic larvae of a king crab, Lithodes aequispinus, combine positive phototaxis (movement towards the light) and negative gravitaxis (upward movement). Also the larvae of a polychaete, Platynereis dumerilii, combine positive phototaxis (movement to the light coming from the water surface) and UV induced positive gravitaxis (downward movement) to form a ratio chromatic depth gauge. Both positive and negative gravitaxes are found in a variety of protozoans (e. g., Loxodes, Remanella and Paramecium). Magnetotaxis is, strictly speaking, the ability to sense a magnetic field and coordinate movement in response. However, the term is commonly applied to bacteria that contain magnets and are physically rotated by the force of Earth's magnetic field. In this case, the "behaviour" has nothing to do with sensation and the bacteria are more accurately described as "magnetic bacteria". Pharotaxis is the movement to a specific location in response to learned or conditioned stimuli, or navigation by means of landmarks. Phonotaxis is the movement of an organism in response to sound. Phototaxis is the movement of an organism in response to light: that is, the response to variation in light intensity and direction. Negative phototaxis, or movement away from a light source, is demonstrated in some insects, such as cockroaches. They apparently use this behaviour to move to an optimal level in soil. Thigmotaxis is the response of an organism to physical contact or to the proximity of a physical discontinuity in the environment (e. g. rats preferring to swim near the edge of a water maze). Codling moth larvae are believed to use thigmotactic sense to locate fruits to feed on. Mice and rats, when inhabiting human made structures, tend to stick close to vertical surfaces; this primarily manifests as running along the floor/wall juncture. Whiskers (vibrissae) are often used to detect the presence of a wall or surface in the absence of sufficient light in rodents and felines to aid in thigmotaxis.