Кіріспе

Американдық психология профессоры (1928 жылы туған)

Рей Хайман (1928 жылғы 23 маусымда туған) – Орегон штатының Юджин қаласындағы Орегон университетінің зейнеткер психология профессоры және парапсихологияны сынап-қарастыратын белгілі ғалым. Хайман, Джеймс Рэнди, Мартин Гарднер және Пол Курцпен бірге, қазіргі скептикалық қозғалыстың негізін қалаушылардың бірі. Ол "Скептиктердің құралдар жинағының" (Скептиктің құралдар қорабының) негізін қалаушы және жетекшісі. Хайман Скептикалық зерттеу комитетінің басқару кеңесінде қызмет етеді.

Мансап

Хайман Массачусетс штатының Челси қаласында еврей отбасында дүниеге келген. 13 жасында бар-мицва болғанмен, Хайманның "діни сезімі болған емес". Жасөспірім шағында және кейін Бостон университетінде оқығанда ол сиқыршы және менталист болып жұмыс істеді, бөлім меңгерушісін (басқалармен қатар) қолшатырлығымен таң қалдырды. Бір кезде Хайман адамның алақанындағы сызықтарды "оқу" арқылы оның мінезін түсінуге болатынына сенген, бірақ кейіннен адамның оқығанға реакциясының алақандағы сызықтармен көп байланысы жоқ екенін түсінді. Осының себебін анықтауға деген қызығушылығы оны журналистикадан психологияға ауыстырды. JREF президенті Д. Дж. Грот Хайманнан: "Психологияны оқып жүрген жас студент неліктен парапсихологиямен айналысады?" – деп сұрады. Хайман 7 жасында мектептегі Ата-аналар мен мұғалімдер қауымдастығында "Күлкілі мистик" атымен сиқыршы ретінде жұмысқа алынғанын айтты. Бұл оны Гарри Гудини және оның спиритистермен жұмысы туралы барлығын оқуға итерді. 16 жасында спиритизммен айналысатын жиналыстарды зерттеуді бастады. 7 жасқа еске алғанда: "Мен өмірім бойы күмәнданушы болғанымды есімде ұстаймын". Ментализммен айналысатын сиқыршылар өнер көрсету кезінде жауапкершіліктен бас тарту туралы пікір алысады. Жауапкершіліктен бас тарту – көрермендерге олар көріп отырған нәрсенің ойын-сауық екенін, нақты паранормальды күштерге негізделмегенін хабарлау үшін жасалады. Менталист Марк Эдвардпен сұхбаттасқанда, Эдвард Хайманнан менталист ретінде алты жыл бойы кәсіби өнер көрсеткенде жауапкершіліктен бас тарту туралы ескертуді қолданды ма деп сұрады. Хайман оған жауапкершіліктен бас тарту туралы ескертуді есіне түсірмейтінін айтты. Ол әрқашан өзінің ешқандай ерекше күші жоқ екенін айтып, өнер көрсетуді бастағанын есіне алды. Ол олардың шоудан ләззат алуын үміттенеді. Психолог болғаннан кейін ол бұл "шақырылған қорытынды" мысалы екенін түсінді. Өзінің қабілеті туралы ешқандай мәлімдеме жасамағанын ашық айту арқылы Хайман көрермендерге оны сынауға себеп бермеді. Ол оларға ойларды оқудың көзі туралы өздерінен қорытынды жасауға мүмкіндік берді. Көптеген адамдар оның шынымен де психикалық күші бар деп ойлады. 1953 жылы Джонс Хопкинс университетінен психология ғылымы бойынша докторлық диссертациясын қорғады, содан кейін Гарвардта бес жыл сабақ берді. Джеймс Рэнди, Мартин Гарднер, Марчелло Труцци және Пол Курц сияқты басқа да танымал күмәнданушылармен бірге ол Паранормальды құбылыстарды ғылыми тұрғыдан зерттеу комитетінің (CSICOP) (қазіргі уақытта Күмәндік зерттеу комитеті (CSI) деп аталады) негізін қалаушылардың бірі болды, ол "Скептиктерді зерттеуші" журналын шығарады. Ол сонымен қатар скептик жазушылар мен сыншыларға көмектесу үшін стильдік нұсқаулық және әдеп нұсқаулығын жасады. Бұл "Хайманның дұрыс сыны" деп аталады және күмәнданушылар өз сындарының сапасын жақсарту үшін қолдана алатын алты қадамды ұсынады. Джим Алкокқа сәйкес, "Пол Курц маған хабарлағандай, оның суық оқу туралы мақаласы "Скептиктерді зерттеуші" журналының тарихындағы кез келген басқа мақалаға қарағанда көбірек қайта басып шығару сұранысын тудырды". Бұл нұсқаулық оның танымдық психологиядағы академиялық зерттеулерінде оны қызықтырған нәрсені пайдаланады, яғни алдаудың көп бөлігі – өзін-өзі алдау. Ол АҚШ-та сауалнама жүргізуді зерттеді және бұл тақырыпта кітап жазды. Боб Кэрроллдың айтуынша, психолог Рей Хайман субъективті бағалау және суық оқу саласындағы ең білікті сарапшы болып саналады. Хайманның қолдану дағдылары (оның өзі "танымды манипуляция" деп атайды) оған "The Linking Ring" журналының мұқабасында екі рет орын берді, 1952 жылдың маусымы мен 1986 жылдың қазаны, ол 35 жылдан астам уақыт бойы мүшесі болған Халықаралық сиқыршылар бауырластығының журналы. Хайман 1998 жылы зейнеткерлікке шықты, бірақ лекция оқуын және паранормальды құбылыстар туралы мәлімдемелерді зерттеуін жалғастыруда. 2009 жылдың шілдесінде ол Лас-Вегаста өткен The Amaz!ng Meeting 7 көрмесіне қатысты. Сондай-ақ 2011 жылы TAM 9 From Outer Space және TAM 2012 көрмелеріне қатысты. Ол екі кітап жазуда: "Ақылды адамдар қалай қателікке ұшырайды: таным және адам қателігі" және "Парапсихологияның Ахилл тұяғы: тұрақты сәйкессіздік".

Скептикалық қозғалыстың тарихы

2010 жылы Д. Дж. Гроумен сұхбатында Хайман скептик қозғалысының қалыптасуын Ури Геллер мен Элис Куперге байланыстырады. Ранди Купердің сахналық шоуының бір бөлігі ретінде онымен бірге гастрольде болды, Купер Рандиден Хайманды көрермендер туралы кеңес алу үшін шоуға шақыруын өтінді. Сол жерде "Ранди мені жақынға шақырып алып, осы Ури Геллер мәселесімен айналысуымыз керек, 'Зерттеудегі салауаттылық' (SIR) деп аталатын ұйым құрайық" деді. 1972 жылы Мартин Гарднермен бірге олар алғашқы кездесулерін өткізді. Үшеуі де әкімшілік тәжірибелерінің жоқтығын мойындады, "бізде жақсы идеялар ғана болды" және көп ұзамай топқа құрылым бере білген Марчелло Труцци қосылды. Труцци Пауль Курцты шақырып, 1976 жылы CSICOP ұйымын құрды. 2009 жылы Дерек Коландуномен Skepticality подкастына берген сұхбатында Хайманнан қазіргі скептикалық қозғалыс туралы пікірін сұрады. Хайман скептиктердің мақсаттары мен оларды бағалау жолдары болуы керектігін айтты. Олар халыққа көмек көрсетуі керек, журналистер мен мұғалімдерді біліммен қамтуға баса назар қоюы керек. "Осылайша біз шығынымызды тиімдірек пайдаланамыз". Скептикалық қозғалыстың қазіргі жағдайы туралы Хайман: "Өкінішке орай, бұқаралық ақпарат құралдары көптеген адамдардың сенуші болуына себепкер болды". Сыныптарда ғылым оқытушыларының саны азайды, ірі газеттер ғылыми жазушыларын жұмыстан шығарып жатыр, тәулік бойы жаңалықтар тарататын арналар осы уақытты толтыруға тырысып, Fox News-пен бәсекелесуде. "Жағдай жақсы емес".

Скептиктердің құралдар қорабы

Хайман 1989 жылы скептиктердің құралдар жиынтығын жасады, ол адамдарға жақсы скептик болуға үйретті. Хайман Джеймс Андердаунға: «Біз сенушілерге қарағанда, скептиктердің салдарынан көбірек мәселелерді шештік, олар тым әсіресе кетіп жатыр» деді. Алғашқы құралдар жиынтығы Нью-Йорктегі Буффалода өзімен бірге Джеймс Алкок пен Стив Шоумен (қазір Баначек деп аталады) бірге өткізілді. Бір жылды Боулдер, Колорадо штатында өткізгеннен басқа, құралдар жиынтығы Орегон университетінде, Юджинде өткізілді. Скептиктердің құралдар жиынтығы бастапқыда 5 күнге созылды. Кейін ол 4 күнге дейін қысқартылды. «The Register Guard» газетінің тілшісіне сұхбат бергенде Хайман: «Адамдар елдің түкпір-түкпірінен 4 күндік конференцияға қатысу үшін келеді, осы арқылы сыншыл ойлау дағдыларын жетілдіреді» деді. Хайман дәлелсіз паранормальдық мәлімдемелерге сенетін адамдардың неге солай істей беретінін білгісі келеді: «Мен адамдардың кейбір нәрселерге қалай сенетінін түсінгім келеді. Сиқыр – адамдарды қалай алдауға болатынының тамаша мысалы» және бұл паранормальдық мәлімдемелерге де қатысты. Хайман қатысушыларды «нақты мысалдарға негізделген тәсілмен, кең мысалдарды алудың алғашқы қадамы ретінде (контекстті ескере отырып)» оқыту қажет деп ойлады. Бұл тәсіл дәстүрлі конференциядан өзгеше: ол қатысушылардың белсенді қатысуын ұйымдастырады, оларды командаларға бөліп, оқу материалдарын және лекцияларды талқылауға жеткілікті уақыт беруге мүмкіндік береді. 2014 жылғы құралдар жиынтығында Хайман Оскар Пфунгсттың Clever Hans-ты зерттеуін кейбір зерттеушілердің мәлімдемелерді зерттеуде қаншалықты мұқият және толық болғанының мысалы ретінде пайдаланды.

Хик-Хайман заңы

Хайман "адамның таңдау реакция уақыты кіріс сигналының ақпараттық көлеміне байланысты екенін көрсеткен классикалық мақаласын" жариялады, бұл Хик-Хайман заңы деп аталды. Бұл "мінездік психологиядан когнитивтік психология дәуіріне өтуге" негіз салды.

Қашықтан қарауды қарау

Джессика Уттспен бірге 1995 жылы ЦРУ-ның қашықтан көру эксперименттерін қарап шықты. Ол эксперименттердің "парапсихологиялық зерттеулердің нәтижелерін күштен шығаруға болатын ең айқын және белгілі қателерден бос көрінеді" және "статистикалық жаңбыр сияқты елеусіз есептелмейтін тым үлкен және тұрақты" әсерлер бар екенін байқады. Дегенмен, ол "аномальды танымның болуы анықталды" деген қорытындыға келмейді.

Ганцфельд эксперименттері

Стенфорд университетінде жұмыс істеп, "Споук төрағасы" лауазымын атқарып жүрген кезде Хайман 1980-ші жылдардағы парапсихология саласындағы барлық әдебиетті оқу мүмкін еместігіне көз жеткізді. Ол парапсихологтарға "пси құбылысының ең сенімді дәлелі қандай?" деп сұрағанда, олардың көпшілігі Ганцфельд экспериментін атады. Хайман Чарльз Хонортонға хат жолдап, 600 беттік материал алды. Үш жылдан кейін Хайманның талдауы нәтижесінде 1985 жылы "Парапсихология журналында" оның сындық ескертпелері жарияланды. Хайманның қорытындысы: "Бұл эксперименттерді қайталай алмаса, олардың өздерінің ешқандай маңызы жоқ".

Ури Геллер және Стэнфорд ғылыми-зерттеу институты

Сиқыршы Джерри Андрус пен Хайман 1975 жылы Орегон штатының Портленд қаласындағы телеарнада пайда болды, онда олар Геллердің өткен аптада Дик Клингерге көрсеткен "паранормальды" тәжірибелерін түсіндіріп, қайталады. Клингер: «Ури Геллерде табиғаттан тыс күш бар ма?» деп сұрады. Андрус қысқа жауап берді: «Жоқ». Хайман: «Геллер – мүмкіндікті пайдаланушы, сондықтан оны қайталау қиын, ол өзін-өзі қайталай алмайды. Ол әрқашан бірдеңе жасауға дайын, сіз оны басқа нәрсе жасап жатыр деп ойлағанда, ол басқаша әрекет етеді – бұл мистификация, ол осындай істе өте шебер, керемет». 1972 жылы Хайманнан Қорғаныс министрлігі Ури Геллердің психикалық қабілеттерін тергеуді сұрады. Хайман Геллердің ғалымдардың бірінен сақина алып, оны үстелге қойып, оған тиіспей тұрып, сақина тік тұрып, екіге бөлініп, S әрпін түзегені туралы әңгімеге қызығушылық танытты. Зертханадағы барлық ғалымдардан сұрағаннан кейін, Хайман ешкімнің оқиғаны өз көзімен көрмегенін, бірақ басқалардан (олардың ізін табу мүмкін емес) оқиға туралы естігенін анықтады. Хайман ғалымдарға сұрақ қоюын жалғастырды және Геллердің бірдеңеге қол тигізбей бүгілгенін ешкім көрмегенін білді. Шындығында, «Геллерге затты дәретханаға алып барып, содан кейін бүктелген затты әкелуге рұқсат етілді, олар оның сөзіне сенді». «Парапсихолог (сонымен бірге тергеуге жіберілген) ‘психикалық күшті көрді’, ал мен оған тек харизматикалық алаяқ көргенімді баяндадым». Адамдар неге Геллерге сенетінін түсіндіруді сұрағанда, Хайман: «Ол алаяқ, бірақ оған сенгені үшін адамдарды кінәлауға болмайды. Геллер – керемет жарнамалық кампанияның нәтижесі. Көрермендерге оқиғаның бір жағы ғана жеткізіледі. Ол көп рет алдап тұрып ұсталды», – деді, бірақ адамдар оған әлі де сенеді. Психолог Хайманның айтуынша, «егер сіз адамдарды дұрыс көңіл күйіне келтірсеңіз және олар сізбен ынтымақтаса берсе, тіпті оларға нашар оқыса да, олар оны өздеріне сәйкес келтіріп, сіз оларға ерекше тұлғалары туралы айтып жатқаныңызға сенуде». Шварц пен Хайман арасында Шварц жүргізген Өмірден кейінгі тәжірибелер туралы көптеген пікір алмасулар болды. 2003 жылдың мамырында жарияланған Шварц Хайманның «зерттеудің барлық нәтижелерін» елемегенін айтты. Шварц Хайманның психикалық күштерге сенбейтінімен келіспейді. Хайман: «Көптеген мінсіз эксперименттер жүргізіліп, жарияланғанша, нәтижелердің барлығы алаяқтық, суық оқу, бағалаушының пікірталыстығы, эксперименттегі қателік немесе жай ғана кездейсоқтықтан туындауы мүмкін деп ойлаймын. Теориялық, тәжірибелік және әлеуметтік себептер жеткілікті болмаса, не үшін көп орталықтағы, қос соқыр эксперименттерге уақыт пен ақша жұмсау керек?» деп жауап берді.

Марапаттар

"Ақыл-ойының мақтауы" сыйлығы – 2003 жылы Паранормальдық құбылыстарды ғылыми зерттеу комитетінің ең жоғары наградасы. Бұл сыйлық білім туралы мәлімдемелерді бағалауда сыни ой-сана, ғылыми дәлелдер және ақыл-оқты пайдаланудағы еңбегі үшін беріледі. Осы сыйлықтың иегерлері: Карл Саган, Кендрик Фрейзер, Мюррей Гелл-Манн, Стивен Джей Гулд, Мартин Гарднер және Нобель сыйлығының лауреаты, физик Леон Ледерман. 2007 жылдың қазан айында Саймон Фрейзер университетінің құрметті ғылым докторы. 2011 жылы Тәуелсіз тергеу тобы Хайманға "Худини құрмет залы" сыйлығын табыс етті.