Көлдің жарылуы – таулы аймақтардағы көлдердің күйреуі. Вулкандық әрекет, сілкіністер немесе мұздықтар нәтижесінде туындайды. Су ағыны күшейіп, су тасқынына әкеледі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Су тасқынына себеп болатын құбылыс – көлдің күйреуі, әдетте биік таулы аймақтарда болады. Биік таулы көлдер көбінесе вулкандық кратерлерде – мұндайларды кратерлік көлдер дейді – немесе жер сілкінісінің, мұздықтардың немесе вулкандық шөгінділердің салдарынан тоғысып қалған аңғарларда қалыптасады. Көлдің күйреуі көбінесе вулкан жарылысынан кейін бірнеше апта немесе ай өткен соң болады, себебі өзенді вулкандық құм-қиыршық тас бөгеп тастайды.
Event causing flooding
Lake breakout is the collapse of a lake, usually of high altitude. High altitude lakes tend to form in volcanic craters – where they are called crater lakes – or in valleys dammed as the result of earthquakes or glacial or volcanic deposition. Lake breakouts are most common a few weeks or months after a volcanic eruption as a river becomes blocked by volcanic debris.
Процесс
Мұндай көлдердің жағалаулары тұрақсыз болуы мүмкін және жаңа жер сілкінісінен немесе эрозиядан кейін бұзылуы мүмкін. Су сыртқа ағып шыққанда, бастапқы арна кеңейіп, тереңдейе түседі, ағынның күші артады. Бұл көлдің шетінің күрт құлауына алып келуі мүмкін. Көбінесе судың көп мөлшері орын ауысып, оның көлемі екі, төрт есеге, тіпті одан да көп мөлшерде ұлғаятын шөгінділермен араласады. Бұл күшті су тасқыны мен лахарларды тудырады, олар өз жолындағы елді мекендерге қырыптық зиян келтіреді.
The walls of such lakes can be unstable and may be breached after fresh earthquakes or because of erosion. As water rushes outwards, the initial channel is cut wider and deeper, further increasing the flow. This may cause the lake's rim to collapse abruptly. The usual result is for huge amounts of water to be displaced, incorporating a great deal of sediment which increases it in volume by as much as two or four times, or even more. This produces violent floods and lahars with devastating effects for any settlements in their path.
Тарихи оқиғалар
Уақытша көлдің көлемі неғұрлым үлкен болса, соғұрлым күшті бұрқалуы мүмкін. Геологиялық тарихтың жақын уақытындағы ең ірі оқиғалардың бірі – шамамен 15 мың жыл бұрын Боневилл көлінің құлауы. Ол соңғы мұз дәуірінен қалған балқыған сумен толып, Юта, Айдахо және Невада штаттарының кең аумақтарын жапқан. Эрозия көл жағалауының ең төменгі нүктесі – Айдахо штатындағы Ред-Рок өткелін бұзып, екі аптаға созылған мерзімде 4000 км³ суды босатты. Бұл жарылыстан шыққан энергия жер бетіндегі қабаттарды ғана емес, тасты бірнеше метр тереңдікке дейін ойып тастауға қабілетті болды. Ол Жылан өзені мен оның төңірегіндегі көптеген ерекшеліктерді қалыптастырып, өзен ағысындағы ландшафтты түбегейлі өзгертіп жіберді. Миссула мұздық көлінде де мұз бөгеттерінің бұзылуынан көлдің бұрқалуы болды, қараңыз Миссула су тасқыны. Бұл көлдің бұрқалуы Шығыс Вашингтонның кең аумағында эрозияға себеп болды. Сонымен қатар, жер асты көлдерінен болған алып бұрқалулар Марстың кейбір каньондарын жасауға себеп болуы мүмкін деген пікір бар.
The larger a temporary lake is, the more extreme the likely breakout will be. One of the largest known to have occurred in recent geological history was the collapse, around 15,000 years ago, of the ancient Lake Bonneville which was filled with meltwater from the last ice age and covered large areas of Utah, Idaho and Nevada. Erosion broke through the lake shore's lowest point, the Red Rock Pass in Idaho, releasing as much as 1,000 mile3 (4,000 km3) of water within a period estimated to have lasted only two weeks. The energies released by the outburst were capable not just of stripping surface features, but gouging out bedrock to a depth of many feet. It drastically reshaped the landscape downstream, carving out many of the features of the Snake River and its surrounding area. Glacial Lake Missoula also had lake breakouts, due to breaking of ice dams, see Missoula Floods. These lake breakouts caused extensive erosion throughout eastern Washington. It has been suggested that gigantic breakouts from underground lakes may have been responsible for carving some of the canyons of Mars.
Жеңілдіктер
Көптеген көлдердегі судың төгілуін тоқтату мүмкін болмаса да, кейбіреулері адамның араласуы арқылы болдырмалды (немесе кем дегенде кешіктірілді). 1980 жылы Сент-Хеленс тауының жарылуы жақын орналасқан Касл-Криктің ағысын тосып, көл пайда болды, геологтар мұның кенеттен лахарға айналуынан қорқып еді. Америка Құрама Штаттарының Әскери инженерлік корпусы көлдің жаңа шөгінді бөгетінен асып кетуіне жол бермейтін шығу арнасын қазып шығарды.
Although there is little that can be done about many lake breakouts, some have been prevented (or at least delayed) by human intervention. The 1980 eruption of Mount St. Helens blocked nearby Castle Creek, forming a lake which geologists feared would produce a sudden lahar. The United States Army Corps of Engineers excavated an outlet channel which prevented the lake from overtopping its new debris dam.