Кіріспе

Ортағасырлық қасиетті Рим империясының графтығы (982–1678)

Бургундияның Бос Графтығы (; Freigrafschaft Burgund) – 982 жылдан 1678 жылға дейін графтың басқаруында болған ортағасырлық феодалдық мемлекет. Ол сондай-ақ «Франш-Конте» (Franche Comté) деп те аталатын, «еркін граф» деген мағына беретін атау, және қазіргі Франш-Конте аймағында орналасқан. Ол батысында 843 жылдан бері Франция құрамындағы Бургундия герцогтығымен шектесетін. Бұл аумақ бұрын Жоғарғы Бургундия Корольдігінің (888–933) құрамында болған. Отто Вильгельм 982 жылы Арль Корольдігінде (герцогтық шекарасының сыртында) иеленген жерлері үшін графтық құрды. 1032 жылы Арль Корольдігін Конрад II мұра етіп алды, ол Бургундия графтығын Киелі Рим империясының (ҚРИ) құрамына қосты. 12 ғасырда графтық қысқа мерзімге тәуелсіздік алды, бірақ Фредерик Барбаросса оны империяға қайта қосты. ҚРИ мемлекеті ретінде графтыққа жоғары дәрежеде автономия берілді. Ірі қаласы Безансонға еркін императорлық қала мәртебесі берілді. Графтықтың қалған бөлігіне императорлық тікелей басқару құқығы берілді (осылайша оны императорлық графтыққа айналдырды), ал оның билеушілеріне «Конте» атағы берілді, осы атаудан француз және ағылшын тілдеріндегі графтықтың атауы шыққан. 1295 жылдан бастап графтық Францияның және герцогтықты басқарған Бургундия үйінің күшейіп келе жатқан ықпалына түсе бастады. 1330 жылдан 1361 жылға дейін және 1405 жылдан 1477 жылға дейін графтық (ҚРИ құрамында) мен іргелес герцогтық (Франция құрамында) арасында жеке одақ болды. 1493 жылы графтық Габсбург Испаниясына берілді, ол оны 1674 жылы Франция басып алғанға дейін басқарды. 1678 жылғы Нимвеген келісімшарттарымен француз билігі бекітілді.

Арль корольдігінің құралуы

Бұрын бұл аймақ Бургундия патшалығының құрамына кірген, оны 534 жылы франктар жаулап алып, Франктар патшалығына қосты. 843 жылы Верден шарты бойынша империя бөлінді, Саона өзенінің батысындағы аймақ Батыс Францияға Бургундия герцогтығы ретінде берілді, ал бұрынғы Бургундия патшалығының оңтүстік және шығыс бөліктері император Лотар I басқаратын Орта Францияға қарады. Бұл Орта Франк аймағы 879 жылы Оңтүстік Төменгі Бургундияға және 888 жылы король Рудольф I басқаратын Солтүстік Жоғарғы Бургундияға екі тәуелсіз мемлекетке айналды. Франш-Конте аймағы сол кезде Бесансон қаласы төңірегіндегі Жоғарғы Бургундияның құрамына кірді. 933 жылы Каролинг империясы құлағаннан кейін Төменгі және Жоғарғы Бургундия король Рудольф II басшылығымен Арль Королдығы (Арелат) ретінде қайта біріктірілді. 982 жылы Отто Вильгельм (Ломбардиялық Адалберттің ұлы) Русидің Эрментрудасына үйленді. Эрментруда бұрын күйеуі Макон графы (Бургундия герцогтығында) болған және Бесансон мен Доль маңындағы жерлерді басқарған жесір әйел еді. Отто Вильгельм осы жерлерді әйелінің құқығымен биледі. Отто Вильгельм Бургундия герцогы Генрих I-нің асырап алған ұлы болғандықтан, Генрих қайтыс болғанда бүкіл герцогтықты мұраға алатынын күтті. Отто Вильгельм Эрментруда арқылы иеленген герцогтықтан тыс жерлер жаңа Бургундия графтығы ретінде ұйымдастырылды. Генрих I 1002 жылы қайтыс болды, содан кейін Отто Вильгельм Бургундия герцогтығына талап қойды. Алайда Франция королі Роберт II асырап алуды мойындаудан бас тартып, Генрих I-нің туысы ретінде герцогтықты өзіне талап етті. Осыдан екі талапкер арасында соғыс басталды. Бірнеше жылдық қақтығыстан кейін Роберт II герцогтықта жеңіске жетті және кейіннен оны ұлы Роберт I, Бургундия герцогына берді, ал үлкен ұлы Гугес тажын сақтап қалды. Отто Вильгельм Макон графтығын басқаруын жалғастырды, соның арқасында Бургундия Королдығының вассалдығындағы билігін нығайтты. Отто Вильгельм мен Эрментруда Анскаридтер әулетінің негізін қалады. Юра таулары арқылы сауда жолдарының дамуы және тұз кендерінің пайда болуы графтықтың гүлденуіне әкелді, ал ондаған жылдар бойы оның қалалары тәуелсіздігі мен бейтараптығын сақтап келді.

Киелі Рим империясының құрамында

Арелат патшалығы 1032 жылы билеуші әулеттің тоқырауымен құлдырады. Бургундия патшалығы Салиан әулетінің Киелі Рим императоры Конрад II-ге мұра болып өтті, ал Бургундия герцогтығы француз Капетия әулетінің кіші тармағына қайта оралды. Осының нәтижесінде Бургундия графлығы Киелі Рим империясының вассалы болды. 11 ғасырдың соңында Конрадтың ұлы, император Генрих III, Бесансон архиепискобын архиканцлер дәрежесіне көтерді және Бесансонға императордың тікелей қамқорлығындағы Бесансон еркін императорлық қаласы (императорлық қала) мәртебесін берді. Кейіннен папа болған Рено II-нің ағасы, Бургундиялық Гай, император Генрих V-пен Вормс конкордатын келісті. 12 ғасырда императорлық қорғау Бесансонның дамуына жағдай жасады, бірақ 1127 жылы Вильгельм III өлтірілгеннен кейін, оның туысы Рено III императорлық бағыныштан бас тартып, Лотарь III-ке (сол кезде Германияның Лотарь II) құрмет көрсетуден бас тартты. 10 жылдық соғыстан кейін Рено жеңіске жетті. Осыдан бастап Бургундия «еркін графтық» - Franche Comté деп аталды (Салин автономиялық билігіне айналды). Ескі Иоаннның билігі тек оның үлкен ұлы Хью де Шалонның 1239 жыл шамасында Ото III (1248 жылы қайтыс болған) қарындасы және Бургундия мұрагері Аделаидамен некелесуі арқылы қалпына келтірілді. Алайда, бұл жас ұлы Иоанн I де Шалон Арлеиге вассалдық мемлекеттерді бақылауға кедергі болмады. Хью мен Аделаиданың ұлы Ото IV, Бургундияның феодалдық графтарының соңғысы болды. Ол бірінші кезекте Бар графының қызына үйленді, бірақ некеде бала болмады. Оның екінші некесі Франция королі Людовик IX-ның шөбересі, Артуа графесі Махутпен болды. Бұл неке графтықты француздық ықпал астына әкелді. Ото IV пен Махуттың қыздары Иоанна II және Бланша Франция патшалары Филипп V және Карл IV-тің ұлдарымен, Филипп IV-тің ұлдарымен тұрмысқа шықты. Жанна Тур-де-Несль ісіне қатысқаннан кейін Франция патшайымы болды. Сол істе Бланш ізгіліксіздікке кінәлі деп танылды және өмірінің соңына дейін түрмеде отырды.

Бургундиялық одақтар

Барондармен дауласып, Иоанн Шалон Арле бастаған француздарға қарсы жаңа көтерілістен кейін Отто IV графтықты қызына қалыңдық ретінде берді және 1295 жылы қалыңдықтың басқарушысы ретінде Франция королін тағайындады. Олардың қызы және мұрагері Жаннаға үйлену арқылы Бургундия герцогы Одо IV герцогтікті және графтықты өз билігінде біріктірді, одан кейін оның немересі герцог Филипп I. 1361 жылы Филип мұрагер қалдырмай қайтыс болғандықтан, жеке одақ қайтадан бұзылды: Бургундия герцогтігі Франция королі Иоанн II-нің қайтарылған иелігіне айналды, ал императорлық графтықты Филиптің әжесі Маргарет I мұралады. 1382 жылы ол өзінің иеліктерін ұлы Фландрия графы Людовик II-ге мұра етті. Филипп Батылдың тұсында графтықта кеңес пен парламент құрылды, олардың орталығы Доль қаласында орналасқан еді. Людовик II 1384 жылы еркек мұрагер қалдырмай қайтыс болды, сондықтан Бургундия графтығы оның қызы Маргареттің зор қалыңдығының бір бөлігін құрады, оны 1405 жылы оның ұлы, Бургундия герцогы Джон Қорқытсыз мұралады. Графтық пен герцогтік қайтадан оның Валуа Бургундиясынан шыққан ұрпақтарымен жеке одақта басқарылды, осылайша 1477 жылы Нанси шайқасында герцог Чарльз Сорлы қайтыс болғанға дейін. Оның туысы Франция королі Людовик XI дереу графтықты басып алды, бірақ Габсбург архиепископы Максимилиан I бұл әрекетке қарсы шықты, өйткені ол Карлдың қызы Марияның күйеуі болды. 1479 жылы Гвинегейт шайқасында жеңілгеніне қарамастан, француздар графтықты өздерінің бақылауында ұстады.

Испания иелігі

Луидің мұрагері Франция королі Карл VIII, Неапольге араласу үшін графтықтағы қақтығыстардан құтылуға ниеттеніп, 1493 жылғы Сенлис шарты арқылы оны император Максимилиан мен оның ұлы Кастилия королі Филиппке қайта тапсырды. Осы сәттен бастап Бургундия графтығы Габсбургтар Испаниясының билігінде болды, ол Габсбургтар Нидерландысының құрамында басқарылды. Испан жолы сауда маршруты аймақтағы испан иеліктерін байланыстырып, графтық арқылы өтті. Осы себепті ол әскери жағынан маңызды болды. Испан үкімшілігі кезінде графтық гүлденіп, дербестікке ие болды. Дольдегі парламент саяси орталыққа айналды, ал жергілікті ақсүйектерден губернатор тағайындалды. Испанияға төленетін салықтар төмен болды, сондай-ақ әскерге шақыру да аз болды. Безансон қаласында көптеген жәрмеңкелер өткізілді және Ренессанс стилінде көптеген құрылыстар салынды. 1668 жылы Франция графтыққа Devolution соғысының бөлігі ретінде шабуыл жасады. Аз ғана шайқастан кейін көптеген қалалар француздарға берілді, бірақ сол жылдың соңында жасалған Экс-ла-Шапель шартының аясында қайтарылды.

Францияның жаулауы

1674 жылы Франция Франко-голланд соғысының бөлігі ретінде қайтадан шапқындады, елге бұрынғыдай аз қарсылық көрсетіліп, жаулап алды. 1678 жылы Нимвеген келісімдері соғысты аяқтады; үшінші келісім (Франция мен Испания арасында) бойынша графтық Испанияның Нидерландыдағы француз басқаруындағы аумақтарды қайтару шартымен Францияға берілді. Франш-Конте аумағы содан бері Францияның құрамында үздірілмей сақталып келеді; қазір ол Бургундия-Франш-Конте әкімшілік аймағының бір бөлігін құрайды.