Кіріспе
Иудаизм және Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілері шіркеуі (LDS Church) Иудаизм және Израиль үйі туралы бірнеше ерекше оқуларға ие. Соңғы күндердің қасиеттілері қозғалысының ең ірі дінбағы, LDS шіркеуі, яһуди халқының Құдайдың таңдалған халқы екендігіне сенуді үйретеді, сондай-ақ оның мүшелерінің яһуди халқымен ортақ және нақты Израиль тегінен шыққандығына сенуді үйретеді.
The Church of Jesus Christ of Latter day Saints (LDS Church) has several unique teachings about Judaism and the House of Israel. The largest denomination in the Latter Day Saint movement, the LDS Church teaches the belief that the Jewish people are God's chosen people and it also teaches the belief that its members share a common and literal Israelite ancestry with the Jewish people.
Құдайдың болмысы
Иудаизмде Құдай қатаң монотеист, абсолютті, бөлінбес, денесі жоқ және теңдесі жоқ, барлық мәндің түпкі себебі. Еврей Киелі кітабы Хашемді әлемнің жаратушысы ретінде көрсетеді, сонымен қатар тарихты басқаратын жалғыз күш ретінде де көрсетеді. Еврей жазбаларында израильдіктерге басқа құдайларға табыну тыйымдалған, олар тек ЙХВХ-қа, яғни оларды Мысырдан шығарған Құдайға ғана құлшылық етуі керек (Шығу 20:1; 5 кітап 5:6-7). Бабыл Талмуды басқа, "шет елдік құдайларды" адамдар қате түрде шындық пен күшті тағайындаған, болмаған нәрселер ретінде көрсетеді. Соңғы күндердің ең ірі қасиетті қауымының (штаб-пәтері Солт-Лейк-Ситиде) теологиясы Құдай Әке (Көк Әкесі), Иса Мәсіх (Оның ұлы) және Киелі Рух – тұлға және мәні жағынан үш бөлек және ерекше болмыс, бірақ мақсат және даңқта біртұтас екенін көрсетеді. Джеймс Э. Фауст шіркеудің осы доктринасын былай түсіндірді: "Бірінші көрініс үш бөлек Құдайдың бар екенін растайды: Құдай Әке – Елохим, Оған біз дұғаларымызды айтамыз; Иса Мәсіх – Йехова; және Киелі Рух – Жынысы, Оның рухы арқылы біз барлық нәрсенің шындығын біле аламыз. Үшеуі де бір мақсат пен бір жүрекпен біріккен Құдайлар. Құдай Әке мен Иса Мәсіхтің денелері ет пен сүйектен тұратын, жетілген денелері бар. Адамдар – Көк Әкесінің рухани балалары, ал Иса Мәсіхтің құрбандығы арқылы Оған оралып, Құдай бола алады. Жозеф Смит "Король Фолет" сөйлесуінде былай деді: Құдайдың Өзі біз сияқты болған, және ол жоғарыланған Адам, және ол сондағы аспанда отыр. Міне, зор сыр! Ілгіштің бірінші қағидасы – Құдайдың сипатын нақты білу және Ол біз сияқты адам болғанын білу. Міне, мәңгілік өмір! Осы бір дана және шын Құдайды білу үшін сіз де Құдайға бағышталған патшалар мен жұбындар болуыңыз керек. Құдай – біздің рухани Әкеміз, Ол Иса Мәсіхпен бірге жер бетінде өмір сүрді. Бұдан әрі, мормондарда Көк Ана сияқты басқа да құдайлар бар. Соңғы күндердің қасиеттілерінің теологиясы адам баласы көтерілу процесі арқылы құдайлыққа жете алады деп санайды. ЛДС теологиясында Құдай Әке де, Иса Мәсіх те бір кезде өлшеулі адамдар болған және жоғарыланған. Алайда, олар өлместікке қалай жеткені толық түсініксіз және адамзаттың тәңірлік болу процесінен доктриналық тұрғыдан ерекшеленеді. Басқаша айтқанда, Құдай Әке мен Иса Мәсіх ЛДС мүшелерінің сол мәртебеге жету үшін ұлылыққа жету жолынан өзгеше жолмен Құдайлыққа жетті. Бұл үштік емес, үштікке негізделген негізгі христиандыққа жақын Реорганизацияланған ЛДС көзқарасынан өзгеше. Сонымен қатар, Құдайдың бірлігін ұстанатын және Модализмнің ерекше түрін білдіретін басқа да Соңғы күндердің қасиеттілері (мысалы, Илияның хабары бар Мәсіх шіркеуінің филиалдары) бар. Мормон кітабы да Құдайды модалистік тұрғыдан түсіндіруге мүмкіндік береді.
The First Vision confirms the fact there are three separate Gods: God the Father—Elohim, to whom we address our prayers; Jesus the Christ—Jehovah; and the Holy Ghost—the Comforter, through whose spirit we may know the truth of all things. Together, the three comprise the Godhead, unified in purpose and heart. God the Father and Jesus Christ have tangible, perfected bodies of flesh and bone. Humans are literal spirit children of a Father in Heaven, and through the atonement of Jesus Christ they can return to him and become gods. In his King Follet discourse, Joseph Smith said:
God himself was once as we are now, and is an exalted Man, and sits enthroned in yonder heavens. That is the great secret It is the first principle of the Gospel to know for a certainty the character of God and to know that he was once a man like us. Here, then, is eternal life—to know that only wise and true God, and you have got to learn how to become Gods yourselves, and to be kings and priests to God, the same as all Gods have done before you. God himself, the father of us all dwelt on an earth the same as Jesus Christ. Furthermore, there are other gods within Mormonism, such as the Heavenly Mother. Latter Day Saint theology also holds that, through the process of exaltation, humans can ascend to godhood. Within LDS theology, God the Father himself, as well as Jesus Christ, were once mortal men who were exalted. However, how they came to obtain immortality is not well understood and is doctrinally different from the process of theosis that mankind will undergo. In other words, God The Father and Jesus Christ reached Godship much differently than the path through exaltation LDS members believe they will take to reach the same status. This is different from the Reorganized LDS view, which follows more closely mainstream Christianity in that it is trinitarian rather than nontrinitarian. In addition there are other Latter Day Saint Denominations (such as the branches of the Church Of Christ With the Elijah Message) which hold to the Oneness of God while expressing a unique form of Modalism. The Book of Mormon also lends itself to modalistic interpretations of the Godhead.
Иса
Исаның аты сол кездегі яһуди жазбаларында есімдерін таппайсыз. Исаның құдайлығына қатысты, яһудизмнің негізгі қағидасы – Құдай мәні мен жаратылысы (гипостазис) тұрғысынан біртұтас; сондықтан христиандық Үштік және мормондық үш бөлек Құдайдың "бір мақсатта біріккені" туралы ілімдер яһуди сенімінде қабылданбайды. Яһудилер Құдайдың физикалық бейнесі бар деп те сенбейді. Осы себепті Құдайдың тұрақты денесі жоқ, демек, Оның "туған" балалары болуы мүмкін емес, мұндай пікір діни бұзықтық саналады. ЛДС шіркеуінің мүшелерінің пікірінше, Иса Мәсіх – Құдай Әкенің жалғыз туған Ұлы. Соңғы күндердің қасиеттілері Исаны Құдай Әкемен емес, Ескі өсиеттегі Ехобамен байланыстырады, яғни Израильдің Ехобамен жасаған келісімі шындығында Исамен жасалған. Исаның азап шегуі, өлімі мен қайта тірілуі арқасында барлық адамзат өлімнен құтылып, кемелді денеде қайта тіріледі. Бұдан әрі, құрбандық әділдік талаптарын толық қанағаттандырады; рақым, кешірім және мейірімділік (яғни құтқарылу) Мәсіхті жеке құтқарушысы ретінде қабылдап, өмір бойы Оның шәкірті болғандарға беріледі. Соңғы күндердің қасиеттілері де дұғаға тек бір Құдайға, яғни Құдай Әкеге ғана жүгінеді. Соңғы күндердің қасиеттілері Исаға дұға етпейді, бірақ тарихи тұрғыдан бұл әрқашан солай болмаған. Соңғы күндердің қасиеттілері Иса Мәсіхтің құрбандығы жақсылыққа тырысатын барлық адамдарды (христиандарды қоспағанда) қамтиды деп санайды, соңында тіпті зұлымдардың рухтарының көп бөлігін де "телестиалдық патшалықтан" құтқарады. Дегенмен, олардың алатын сыйлары олардың мойынсұну және бағыну деңгейіне байланысты болады.
Пайғамбарлық
Яһуди діні Малахияның өлімінен кейін пайғамбарлық тоқтады және Мессиандық дәуірде қайта жаңартылады деген сенімді ұстанады. Ал, Соңғы күндердің қасиеттілері Исаның дәуірінде уахи (аян) болғанына және Жозеф Смит арқылы пайғамбарлық адасу дәуірінен кейін жер бетіне қайта келгеніне сенеді. Осылайша, олар Смит пен оның ізбасарларын пайғамбарлар деп есептейді. Соңғы күндердің қасиеттілері Жаңа Өсиеттегі әртүрлі пайғамбарлықтармен қатар, Жозеф Смиттен бастап Құдайдың пайғамбарлығы қайта жаңартылды деп санайды. Бұған қоса, Киртленд ғибадатханасының арналуы кезінде Иса, Мұса, Ілия және Елия Смит пен Оливер Каудериге көрініп, оларға билік берді. Олар Смит пен Каудериге Израильді жердің төрт жағынан жинау кілттерін, солтүстіктен он тайпалық отбасыларды басқаруды, Ыбырайымдық дәуірдің кілттерін басқаруды және мөрлеу билігінің кілттерін тапсырды (ЗТ 110:3–4, 7).
Ғибадатханалар
Сүлейменнің ғибадатханасында Келісім сандығы киелі үйдің қасиетті бөлмесі деп аталатын бөлмеде сақталған. Бұл бөлмеге жылына бір рет Йом Кипур күні бас діни қызметкер кіретін. ЛДС шіркеуінің Солт-Лейк ғибадатханасында Киелілердің Киелісі бар, онда шіркеу президенті – Бас діни қызметкер рөлінде – Израильдің Бас діни қызметкері мен Құдайдың арасындағы қарым-қатынасты орындау үшін кіреді, шіркеудің «Шығу» кітабына жасаған теологиялық түсіндірмесіне сәйкес. Сондықтан, бұл Киелілердің Киелісі Иерусалимдегі Дәуіт шатыры мен ғибадатхананың ішкі қасиетті орнының заманауи аналогы саналады. Бүгінде ЛДС шіркеуі басқаратын 173 ғибадатхананың тек Солт-Лейк ғибадатханасында ғана Киелілердің Киелісі бар; 1893 жылы Солт-Лейк ғибадатханасы аяқталғанға дейін Манти ғибадатханасында Киелілердің Киелісі болды, ол шіркеу президентінің пайдалануына берілген. Манти ғибадатханасында бұл бөлме әлі де бар, бірақ ол уақытша некелерді жасау үшін пайдаланылды, алайда ол өте кішкентай болғандықтан, қазір тек ғибадатхана қамқоршыларына көрсетіледі. Соңғы күндердің қасиеттілері яһудилердің бір күні Иерусалимде ғибадатхананы қайта тұрғызады және олар Мұса заңының рәсімдерін сол ғибадатханада қайта жаңартады деп сенеді.
Діни қызметкерлер мен дін қызметкерлері
Яһуди дінінде Һаронның ұрпақтары қаханимдер, яғни діни қызметкерлер, ал Леви тайпасының басқа ұрпақтары левиимдер, Леви тайпасының мүшелері деп есептеледі. Қаханимдер мен левиимдердің белгілі бір діни құқықтары, міндеттері және (қаханимдер жағдайында) шектеулері бар. Кохеннің қызы (бат Кохен) да белгілі бір құқықтар мен шектеулерге ие, бірақ Кохен мәртебесін ұрпағына бермейді (әкесі де Кохен болмаса). Яһуди діні діни қызметкерліктің басқа түрлерін мойындамайды. Раввиндер міндетті түрде қаханимдер емес; керісінше, олар еврей заңдары мен тәжірибесін жақсы білетін яһудилер. Қауымда кем дегенде бір раввиннің болуы қалыпты жағдай, бірақ міндетті емес. Раввиндер басқа діндердің рухани көшбасшыларына ұқсас қызметтер атқарады: апталық уағыз айту, науқастарды аралау, үйлену тойында және басқа да өмірлік оқиғаларда қатысу және т.б. Бірақ раввиннің қауымдағы ең маңызды қызметі – еврей заңын түсіндіру және оқыту. Раввин болу үшін еврей заңдары мен тәжірибесі бойынша кең білім алу қажет, сондай-ақ еврей тарихы мен философиясы да оқылуы мүмкін. Әдетте, қауым бірнеше үміткерлердің өтініштерін қарап, сұхбаттан өткізгеннен кейін раввин жалдайды. Раввинды қауымға тағайындайтын орталық орган жоқ. Ортодоксалдық яһудилікте тек ер адамдар ғана раввин бола алады. Реформалық яһудилік алғашқы әйел раввинін 1972 жылы, Реконструкционистік яһудилік 1974 жылы, ал Консервативтік яһудилік 1985 жылы тағайындады. Бұл үш ағым да ашық гей және лесбиян раввиндерді қабылдайды. Караиттік яһудилікте тек еркек хахамимдер қабылданады, бірақ олар раввиндік яһудиліктегі раввиндерден басқа мақсатта қызмет етеді. Консервативтік яһудилік 2006 жылдың желтоқсан айында жеке қауымдарға гомосексуалды және лесбиян раввиндерді қабылдауға және бір жынысты некелерге рұқсат беруді ұсынды. Яһуди дінінің ешбір тармағында нәсілге немесе тегіне қатысты шектеулер жоқ. ЛДС шіркеуі "Аронның тікелей ұрпақтарына" Бірінші Президенттік бұйырған жағдайда епископ ретінде басшылық ету құқығын береді. Егер Аронның лайықты ұрпақтары болмаса, Мәліксадық діни қызметкерлері басшылық етеді. Діни қызметкерліктің дәрежелері – Арондық, ол Леви тайпасының және оның ұрпақтарының (қаханим) діни қызметкерлігінің үлгісінде жасалған; және Мәліксадық діни қызметкерлігі, ол пайғамбар Мәліксадықтың өкілеттігінің үлгісінде жасалған. Иса Мәсіхтің Соңғы күнгі Киелілер Шіркеуі Мәліксадық діни қызметкерлігінен бөлек патриархалды діни қызметкерлікті мойындамайды және Патриархалды және Арондық діни қызметкерліктерді Мәліксадықтың кіші топтары деп санайды. Леви тайпасының мүшелері Исадан бұрын туғаннан бастап левилік діни қызметкерлігіне ие болған, ал Исадан кейін Арондық діни қызметкерлікті "пайғамбарлық арқылы және қол қою арқылы" алғандар бар. Бірақ Дін мен Келісімде Арондық діни қызметкерліктің тек Леви тайпасы қайтадан "Жаратқан Иеге адал түрде құрбандық шалғанда" ғана қол жетімді екендігі туралы көрсетілген (Құдайдың заңдары мен келісімдерін қараңыз 13:1). Арондық діни қызметкерлігі әдетте он екі жасқа толғанда беріледі. Діни қызметкерлер мен бас діни қызметкерлердің ұрпақтары Леви тайпасының кіші топтары болған сияқты, соңғы күндердің қасиетті Арондық діни қызметкерлігінің дәрежелері мен Заңдағы лауазымдар арасында параллельдер жүргізуге болады: дьякондар, левиимдерге сәйкес; мұғалімдер, Кохатиимдерге сәйкес; діни қызметкерлер, діни қызметкерлерге сәйкес; және епископтар, Арон Бас діни қызметкерінің ұрпақтарына сәйкес (Мәліксадықтың Бас діни қызметкерлігімен шатастырмау). Он екі жасқа толған әрбір лайықты ер адам Арондық діни қызметкерлігін алуға құқылы. Он сегіз жасқа толғанда Арондық діни қызметкерлігінің лайықты мүшелері Мәліксадық діни қызметкерлігінің ақсақалдары болып тағайындалуы мүмкін. Қауымның қажеттілігіне қарай ақсақал бас діни қызметкер, патриарх, жетпісші немесе Мәліксадық діни қызметкерлігінің елшісі болып тағайындалуы мүмкін. 1978 жылға дейін қара нәсілді адамдарға діни қызметкерлікке жол берілмеді, сол кезде ЛДС шіркеуі басшыларының барлық лайықты ер адамдарға діни қызметкерлік беруге рұқсат беретін аян алғанын жариялады. Кейбір мормондық фундаменталистік секталар бұл аянды қабылдамайды. Кейбір топтар, соның ішінде Мәсіх қауымы (бұрынғы Иса Мәсіхтің қайта ұйымдастырылған шіркеуі), әйелдерді діни лауазымдарда пайдалануды қабылдады, бұл ЛДС шіркеуімен қабылданылмайды.
Тамақ заңдары
Кашрут заңдары («кошерді сақтау») – еврейлердің тамақтану заңдары. Халахаға (еврей заңдарына) сәйкес дайындалған тағамдар кошер деп аталады, ал еврей заңдарына сәйкес дайындалмаған тағамдар треифа немесе трейф деп аталады. Кошер заңдары жануарлардың қандай түрлерін жеуге болатынын анықтайды, сондай-ақ сүт пен етті бөлуді (тартыс тудыратын мәселе), көкөністерді жәндіктерге мұқият тексеруді, жануарларды сертификатталған адамдармен рәсімдік түрде союды және көптеген азық-түлік өнімдерін раввиндік бақылаумен өндіруді талап етеді. Израиль жерінен әкелінетін өнімдерге қосымша шектеулер қойылады. Еврейлердің белгілі бір жағдайларда шарап ішуі күтіледі немесе талап етіледі. Шаббат кешкі асында, арнайы бата оқылғаннан кейін, әдетте шарап ішіледі. Сонымен қатар, шарап ішу еврейлердің екі маңызды мерекесін тойлаудың маңызды бөлігі болып табылады – Құрбан айт және Пурим. Кейінгі күндердің қасиеттілері «Даналық сөзінің» кашрут заңдарына ұқсас заманауи аян екеніне сенеді. Аян, D&C 89-да кездеседі, үш бөліктен тұрады: шарап, күшті сусын және темекі сияқты қолдануға болмайтын заттардың тізімі, бірақ ерекшеліктермен, қолдануға болатын тағамдардың тізімі, кейде белгілі бір шектеулермен және нұсқауларды орындайтындарға берілген уәде. Аянға сәйкес қолдануға болмайтын заттардың ішінде біріншісі – «шарап немесе күшті сусын», аян оны, шараптан басқа, ішпеуге кеңес береді, оны қасиетті рәсімдердің бір бөлігі ретінде қолдануға болады (мысалы, үйлену тойлары және Кейінгі күндердің қасиеттілерінің қауымдасуы). Егер шарап ішуге рұхсат етілсе, ол таза болуы керек және «өздерің жасаған» немесе шіркеу мүшелері дайындаған болуы керек. ИСШ шіркеуі шарапты толығымен алып тастап, қасиетті рәсімдерде шарапты сумен алмастырды. Басқа аян, D&C 27, осыған ұқсас нұсқау береді: шарапты тек шіркеу мүшелері жасаған жағдайда ғана қолдануға болады. 27-тарауда суды пайдалану туралы нұсқау берілмегенімен (әрине, бұл аянды алғаннан кейін Джозеф Смит оны өзінің шарап жасауы керек деп түсінген), ол өзгеріс үшін негіздеме ретінде қолданылады. Аян сондай-ақ темекі мен «ыстық сусындарды» (Джозеф Смит және оның серіктестері кофе, шай, ыстық шоколад, ыстық сорпа және басқа да ыстық сұйықтықтарды білдіреді деп түсіндірді) пайдалануға қарсы кеңес береді. Темекі «адамның денесіне де, қарнына да, адам баласына да пайдалы емес, ол – жаралы, ауру малға да жағымды өсімдік, оны дұрыс және шеберлікпен қолдану керек» деп есептеледі. Аян тамақ пен заттардың тізіміне пайдалы шөптер мен жемістерді қосады; алайда етті аз және идеалды жағдайда ғана жеу керек, оны тек қыста, ашаршылық кезінде немесе «ашық ашаршылық» кезеңінде жеуге болады. Басқа сілтемелер (және) ет пен етке қатысты мәліметтерді кеңейтеді. Аян сондай-ақ дәнді дақылдарды, әсіресе бидайды пайдалануға шақырады. Сондай-ақ, арпаны, әсіресе «жағымды сусындар» жасауға қолдануға кеңес беріледі.
Among the substances which should not be used according to the revelation, the first substance is "wine or strong drink", which the revelation says should not be drunk except for wine, which may be used as part of sacraments (for example, weddings, and the Latter Day Saint communion). As a further precaution, the revelation states that if wine is used, it should be pure wine and it should be "of your own make" or it should be made by fellow church members. The LDS Church has done away with wine altogether, with water replacing wine in the sacrament. Another revelation, D&C 27, gives similar instruction: that wine should only be used if it is made by church members. While section 27 does not instruct the use of water (indeed, after receiving this revelation Joseph Smith understood it to mean that he should make his own wine see History of the Church 1:108), it is used as justification for the change. The revelation also advises against the use of tobacco and "hot drinks" (which was explained by Joseph Smith and his associates as meaning coffee, tea, hot chocolate, hot soup, and other hot liquids). Tobacco is believed to be "not for the body, neither for the belly, and it is not good for man, but it is an herb for bruises and all sick cattle, to be used with judgment and skill." The list of foods and substances that the revelation encourages the consumption of includes wholesome herbs, and fruits; however, meat is to be eaten sparingly and ideally, it should only be eaten in the winter, during famines, or during periods of "excess hunger". Other references ( and ) expand on meat and flesh. The revelation also encourages the use of grains, particularly wheat. The use of barley is also encouraged, particularly for the making of "mild drinks".
Шәмбе
Шаббат, жұма күні күн батып, сенбі күні үш жұлдыз пайда болғанға дейін жалғасады, Құдайдың жаратылысын мерекелейді және жаратылысты аяқтаған соң Құдайдың демалыс күнін еске түсіретін демалыс күні болып табылады. Бұл яһуди практикасында маңызды рөл атқарады және көптеген діни заңдардың нысаны болып табылады. Яһуди сенбісін сақтауға қатысты ең маңызды заң – кез келген еңбек қызметінен бас тарту талабы (бұл ең көп танылған түсінігі от жағуға тыйым салу). Діншіл яһудилер сенбі күні тамақ пісіру қажеттігін болдырмау үшін тамақты алдын ала дайындайды, ал діншіл ортодоксалды яһудилер электр шамдарын (электр тізбегін "жасайды") қосудан немесе көлік жүргізуден аулақ болады. Сенбі күні барлық жұмысқа тыйым салынғанмен, егер олар жұмыс істеуге қатысты тыйымдарды бұзбаса, демалыс пен ләззат алуға болады. Мүмкін болса, шарап пен ет қосылған арнайы тамақ ішіледі (егер отбасының қалған күндері осы сән-салтанатқа қол жеткізе алмаса да). Әйелдер мен ерлердің жыныстық қатынасқа түсуі ынталандырылады. Соңғы күндердің қасиеттілері үшін сенбі күні – айналасындағы көпшілік қауымның сенбі күні ретінде сақтайтын күні. Осылайша, христиандық елдердің көп бөлігінде Соңғы күндердің қасиеттілері жексенбі күнін сенбі ретінде сақтайды және осыған қатысты христиандық идеяларды қабылдады. Бұл туралы "Church Bible Dictionary" сөздігінде былай делінген: «Мәсіх көкке көтерілгеннен кейін, Шіркеу мүшелері, яһудилер де, жұртшылық та, Иеміздің қайта тірілуінің еске алу ретінде аптаның бірінші күнін (Иеміздің күнін) қасиетті сақтады (Елшілердің істері 20:7; 1 Кор. 16:2; Аян 1:10); және жетінші күнді сақтау бірте-бірте тоқтатылды». Алайда, Израиль мен кейбір араб елдерінде Соңғы күндердің қасиеттілері жергілікті әдет-ғұрыптарға сәйкес сенбі немесе жұма күні сенбі күнін тойлайды. Соңғы күндердің қасиеттілері үшін сенбі күні – дүниелік уайымдар мен іс-әрекеттерден демалу күні және шіркеу жиналыстарына қатысу, кітапты зерттеу, аурулар мен мүгедектерді көру және отбасылық шаралар сияқты рухани мәселелерге назар аудару. Мүшелер сенбі күні төтенше жағдай болмаса, ешқандай сатып алу жасамауға шақырылады. Сондай-ақ, мүшелер айдың бірінші сенбісінде ораза ұстап, 24 сағат ішінде екі рет тамақтанудан бас тартады, көбінесе сол күні таңғы ас немесе түскі ас жемеуге сәйкес келеді. Оразаның бұл кезеңі Құдаймен қарым-қатынастарын дұға ету және ойлау үшін пайдаланылады. Екі рет тамақтанбай қалған ақша әдетте шіркеуге оразалық сыйлық ретінде беріледі. Бұл оразалық сыйлықтар кедейлер мен мұқтаждарды тамақтандыруға арналған.
Жазбалар
Яһуди дінінің ең қасиетті кітабы – Тора. Яһуди қауымдарының көбі кем дегенде бір сефер Тораға (Тораның қолмен парқментке жазылған көшірмесі) ие, оның бір бөлігі әр апта сайын дауыстап оқылады. Тора, Невиим (Пайғамбарлар) және Кетувим (Жазбалар) – Танахты құрайды. Танах Талмудпен түсіндіріліп, толықтырылады, ол екі бөлімнен тұрады: Мишна (Ауызша Тора) және Гемара (раббилердің түсіндірмелері мен талдауы). Яһуди заңдарын түсіндіретін жаңа еңбектердің ішінде 16 ғасырда жазылған «Шулхан Арух» кітабы бар. Дәстүр бойынша, яһудилер Тораны Мұсаға Синай тауында яһуди халқына жеткізу үшін берілген деп санайды. Тораның кітаптарын арнайы даярланған көшірушілер қолмен көшіреді. Джозеф Смит былай деді: «Мен бауырларыма Мормон кітабының жер бетіндегі ең дұрыс кітап екенін, және дініміздің кілті екенін айттым, ал кітаптың талаптарын орындау арқылы адам басқа ешбір кітаптан гөрі Құдайға жақынырақ болады». Сондықтан шіркеу басшылары мен мұғалімдер Мормон кітабын оқуға ерекше мән береді, бірақ олар Киелі кітаптың Ескі және Жаңа Ұсыныстарын оқуға да шақырады және Киелі кітаптағы пайғамбарлықтар мен келісімдердің, соның ішінде Ыбрайым келісімінің сөздік мағынада орындалуына сенеді. Сенімнің сегізінші бабында былай делінген: «Біз Киелі кітаптың дұрыс аударғанда Құдай сөзі екеніне сенеміз; сондай-ақ Мормон кітабының да Құдай сөзі екеніне сенеміз». Бұл екі кітаптан басқа, Сенімнің тоғызыншы бабының мағынасына сәйкес, Дін мен Келісімдер және Бағалы Інжу-маржан да қанондық кітаптар деп есептеледі. Кейінгі күн қасиеттілерінің доктринасына сәйкес, Мормон кітабы Иерусалим аймағынан көшіп келген Израиль үйінің бір тобымен реформаланған египет тілінде жазылған. Бұл кітапты Джозеф Смит «Құдайдың сыйы мен күшімен» аударды. Мормон кітабының стилі Киелі кітаптың «Король Джеймс» нұсқасында қолданылған тілге өте ұқсас.
Өмірден кейінгі өмір
Яһудилердің өлімнен кейінгі өмірге қатысты нанымдары өте әртүрлі. Мәсіхтің (Исаның) келуіне байланысты өлгендердің қайта тірілуі дәстүрлі сенім болып саналады (кейбір еуропалық яһудилер Иерусалимге қарап жерленеді, осылайша сол күні дайын болады). Басқа яһуди ғалымдары таза рухани қайта тірілу идеясын жақтады. Реформалық және Реконструкциялық яһудиліктері физикалық Мошиахқа қарағанда жалпы Мессиялық дәуірге сенуге бейім. Кейбір жағдайларда реинкарнация мүмкіндігі де бар. Жалпы, діншіл яһудилер жанның өлімнен кейін ойлану және тәубе кезеңінен өтеді деп сенеді, содан кейін не болатынын біледі. Бұл кезең 12 айдан аспайды, яһудилер аза күндерінде өлген жанның тыныштығын тілеу үшін арнайы дұғалар оқиды. (Қаддишті қараңыз). Христиандық теологиядағы Жұмақ пен Тозақ еврей Олам ха-Ба және Гееннасына ұқсас, бірақ бірнеше маңызды айырмашылықтары бар. Яһуди діндері жалпы алғанда, өмірден кейінгі өмірде немесе болашақ әлемдегі сыйлық тек яһудилерге ғана емес, жаза мәңгілік емес, түзету мақсатында беріледі деп келіседі. Соңғы күндердің қасиеттілері қозғалысы Мәсіхтің қайта тірілуімен басталатын физикалық қайта тірілу туралы үйретеді. Мәсіх қайта келгенде, өлгендердің жалпы қайта тірілуі болады. ЛДС шіркеуі адамның өлімі мен қайта тірілуі арасында адамның рухтар әлемінде аралық өмір сүретініне сендіреді. Өмірден кейінгі өмірдің сипаты әр адамға байланысты. Жақсы өмір сүрген және жасаған қателіктеріне өкінген өлген адамдар жұмаққа барады. Алайда, рухани жұмақта тұратын рухтар жұмақтағы басқа рухтарға немесе рух түрмесіндегілерге "миссионерлік жұмыс" атқаруға міндеттенуі мүмкін. "Рух түрмесі" термині евангелияны үйренуді немесе рух әлемінде білім алу мүмкіндігін күтіп тұрған кез келген рухтың жағдайын сипаттау үшін қолданылады. Соңғы күндердің қасиеттілері Мәсіхтің өлімі мен қайта тірілуі арасындағы күндерде рухтар әлеміндегі миссионерлік жұмысты Мәсіх бастады деп санайды (Діни ілімдер мен келісімдер 138). Смиттың жеке жазбалары мен Соңғы күндердің қасиеттілерінің кітаптары көрсеткендей, егер адам өсиеттерді орындаса, онда ол құдай болуға лайық болуы мүмкін және Әкеге "адамның өлместігі мен мәңгілік өмірін жүзеге асыруға" көмектесе алады (Мұса 1:39). ЛДС шіркеуінің ресми кітабы "Евангелия қағидалары" Құдай Әкенің Иса Мәсіх сияқты басқа жерде адам болып өмір сүргенін және Иса сияқты қайта тірілгенін айтады. Соңғы күндердің қасиеттілері осы үлгіге еліктеп, Әке мен Ұлға мәңгілік құлшылық ете отырып, бірдей құдайлық мәртебеге жетуді үміттенеді (Евангелия қағидалары, 47-тарау). 1977 жылы шіркеу президенті Спенсер У. Кимболл осы жоғарылау ілімі туралы былай деді: "Біз бұрынғы пайғамбар Лоренцо Сноу айтқан көптеген кітаптарды еске түсіреміз: "Адам қандай болса, Құдай да сондай болды; және Құдай қандай болса, адам да сондай болуы мүмкін". Бұл - кемелдікке жетіп, тәжірибе мен күш-қуатқа ие болғанда қол жеткізе алатын күш. Қазір біз қаншалықты шектеуліміз! Бізде шөпті өсіруге, өсімдіктерді шығаруға, тұқымдарды дамытуға күшіміз жоқ". Соңғы күндердің қасиеттілері үш "даңқ дәрежесі" бар екенін үйретеді. Сондай-ақ, ең жаман адамдар үшін "даңқсыз патшалық" - сыртқы қараңғылық бар. Сыртқы қараңғылық шындықты біліп, оған қарсы көтеріліп, Құдайға қарсы соғысқан санаулы жандар үшін екінші өлім немесе рухани өлім болып саналады. Қалған үш даңқ дәрежесі телестиалдық патшалық, жер бетіндегі патшалық және аспандық патшалық деп аталады, аспандық патшалықтың өзі "үш аспаннан немесе дәрежеден" тұрады (Діни ілімдер мен келісімдер 131-тарауды қараңыз). Бұл өмір - Соңғы күндердің қасиеттілері адамның қайта тірілуінен және соттан кейін келетініне сенетін нәрсе. Кейбір адамдар Исаның екінші келуі кезінде немесе одан бұрын қайта тіріледі, ал басқалары бірнеше жылдан кейін қайта тіріледі. ЛДС шіркеуінің мүшелері аспандық, жер бетіндегі және телестиалдық үш патшалықтың барлығы да даңқ патшалықтары деп санайды. Олардың барлығы да жүректерінің қалауына сай, онда тұратын адамдарға лайықты салтанатты орындар. Шіркеу сондай-ақ, аспандық патшалыққа кіру үшін тиісті билікпен шомылдырылу қажет екенін үйретеді.
Мәсіхшілікті қайта қабылдау және оған шәкірт дайындау
Жалпы алғанда, яһудилер белсенді түрде дінге өтуге шақырудан бас тартады, ал кейбір яһуди дін ағымдары басқа дінге айналуды ұсынбауға кеңес береді. Яһуди дінінде дінге өту міндетті емес, сонымен қатар жақсылыққа немесе құтқарылуға қажетті шарт та емес. Егер адамдар шынымен яһуди дініне өтуді қаласа, олар өздерін жайлы сезінетін қауымдар мен раввиндерді іздейді және сол жерде процесті бастайды. Яһуди дініне өтуге яһуди заңдарын жан-жақты оқып үйрену, басқа діни ұстанымдардан бас тарту, микведе тазару және еркектер үшін сүндеттеу кіреді. Егер болашақ мүше бұрыннан сүндеттелген болса, оның жыныс мүшесінен қан алу рәсімі жасалады (хатафат дам брит). Ортодоксал яһудилік яһуди заңдарының толық кодексін қабылдауды талап етеді. Иса Мәсіхтің Әйелдер шіркеуі кең ауқымды дінге өту бағдарламасын жүргізеді, ал миссионерлері басқаларды тәубе етуге және шомылдыру рәсімінен өтуге шақыруға ынталандырылады. Шомылдыру рәсімінен өту ғана шіркеу мүшелігін бермейді, сонымен қатар, соңғы күндердің қасиеттілерінің сенімдеріне сәйкес, Израиль үйіне берілген келісімдердің нығметтерін де әкеледі. Шомылдыру рәсімінен өту үшін адамдар даналық сөзін және тазалық заңын сақтауға, оннан бір бөлігін төлеуге, шіркеу жиналыстарына қатысуға және күнәларына өкінгендерін жариялауға келісуі керек. Көптеген христиан шіркеулері сияқты, Иса Мәсіхтің Әйелдер шіркеуі де сүндеттеуді талап етпейді, себебі Иса Мәсіх Мұса заңын орындаған кезде сүндеттеу жойылды. Шомылдыру рәсімінен өту арқылы мүшелер Құдаймен "жүректерін сүндеттеу" туралы келісімге келеді, яғни олар ізгі хабарға сәйкес өмір сүру үшін "құйрыққан жүрекке" және "өкінішті рухқа" ие болуға келіседі. Нақыл сөздер мен келісімдер барлық елдерге Ізгі хабарды үйретуді ақсақалдарға тапсырады, бірақ оларға ең алдымен жұртшылыққа, содан кейін яһудилерге баруға нұсқайды. Яһудилердің тағдыры туралы оқулардың болуына байланысты яһудилер арасында дінге өту кең емес. Бригам Янг және Уайлдорд Вудрәфф сияқты ертедегі Иса Мәсіхтің Әйелдер шіркеуінің пайғамбарлары яһудилердің құдайға қарсы жасаған ісінен туған қарғысының салдарынан шынайы түрде дінге өте алмайды деген сенімді үйретті. Шомылдыру рәсімі Иса Мәсіхтің Әйелдер шіркеуіне қосылғанда қажетті тәртіптік және тазалау процесі болып табылады және адамның тәубесінде тазару процесі ретінде қарастырылады. Егер адам шіркеуден шығарылса немесе басқа дінді қабылдаса, шіркеуге оралғанда қайтадан шомылдыру рәсімінен өтуі керек. Шомылдыру рәсімі Иса Мәсіхтің өлімі мен қайта тірілуінің символы ретінде қарастырылады, ал су қабірді білдіреді. Шомылдыру рәсімінен өтуші адам діни басшымен сұхбаттасқаннан кейін лайықты екені анықталғаннан кейін, шомылдыру рәсімінің тазаруын білдіретін ақ киім киеді. Бұл рәсімді Һарон дінінің қызметкері немесе Мәліксадық дінінің иесі орындайды. Иса Мәсіхтің Әйелдер шіркеуінің балалары сегіз жасқа толғанға дейін шомылдыру рәсімінен өткізілмейді, бұл жауапкершілік жасы деп есептеледі. Бұрын Иса Мәсіхтің Әйелдер шіркеуінің мүшелері денсаулығы үшін немесе сенімін нығайту үшін қайтадан шомылдыру рәсімінен өтуі жиі кездесетін. Бұл практика біртіндеп азайды және қазіргі таңда ең көп таралған ағымдардың ешқайсысы қолданбайды.
Жүзу және майлау
Соңғы күндердің қасиеттілері қозғалысында жуу және майлау – көкте патша немесе патшайым болу үшін жасалатын тазару мен киелі май жағу рәсімін бейнелейтін қасиетті амал. ЛДС шіркеуінде бұл амал ғибадатханаларда орындалады. Жуу және майлау амалы Израильдің киелі шатырында, Сүлейменнің ғибадатханасында және кейіннен Иерусалимдегі ғибадатханаларда болған дін қызметкерлерінің тазару рәсімін символдайды (мысалы, Шығу кітабы 28:40–42, 29:4–9, 29:20–21, 29:29–30, 30:18–21).
Яһуди дініндегі көп әйел алу
Еврей жазбаларында ежелгі еврейлердің көп әйел алу деректері кездеседі. Көп әйел алудың бір себебі – еркек адамның інісінің жесірін үйленуге және оны асырауға міндетті болған левират некесі еді. Ашкенази еврейлері 11 ғасырда Раббину Гершомның тыйымынан бері көп әйел алуды тоқтатқан. Кейбір сефард және мизрахи топтары, әсіресе Йемен мен Иран (мұнда көп әйел алу мәдени норма саналады) көп әйел алуды діни емес себептермен бұрын ғана тоқтатты. Бұл топтар 1948 жылы Израиль мемлекеті құрылғаннан кейін көшіп келгенде, бұрынғы көп әйелді отбасылар сақталды. Дегенмен, Израиль мемлекетінде көп әйел алуға тыйым салынған, және осы топтардың арасында жаңа көп әйелді некелерге рұқсат берілмейді.
Соңғы күндердің қасиеттілері қозғалысындағы көп әйел алу
Негізгі мақалаларды қараңыз: Мормонизм және көп әйел алу, Соңғы күнгі қасиеттілердің көп әйел алуының шығу тегі, Мормон фундаментализмі, Христиандықтағы көп әйел алу. Тарихының басында ЛДС шіркеуі көп әйел алуды қабылдады және оны "көп әйелділікке үйлену" деп атады. Көп әйел алуды Джозеф Смит енгізді және ол "Раббың – Альфа және Омега" (Нақыл сөздер 132:1, 2, 66) деп жазылған кітапта қасиетті деп жарияланды. Шіркеу бұл тәжірибені 1852 жылы ресми түрде мойындады. Иса Мәсіхтің Соңғы күнгі қасиеттілер шіркеуі, қазір Мәсіхтің қауымы деп белгілі, 1860 жылы көп әйел алудан бас тартып, құрылтайшысының үлкен ұлы Джозеф Смит III басшылығымен тәуелсіз шіркеу құрды. Көп әйел алу ЛДС шіркеуіне қарсылық тудырды және АҚШ-та көп әйел алуға қарсы заңдар қабылдануына себеп болды. (АҚШ Конгресі 1862 жылы АҚШ территорияларында бұл тәжірибені заңсыз деп жариялады.) Шіркеудің көптеген мүшелері қудалаудан қашу үшін Канадаға немесе Мексикаға көшті, онда олар өздеріне еркін қауымдастық құруға тырысты. Соңғы күнгі қасиеттілер көп әйелділікке үйленуді АҚШ Конституциясы діни бостандық ретінде қорғайды деп сенсе де, қарсыластары оны Юта штатының штат мәртебесін 1896 жылға дейін кешіктіру үшін пайдаланды. Көп әйелділікке қарсы заңдар шіркеу мүшелерінің азаматтық құқықтарын шектеді, әйел мүшелерінің дауыс беру құқығын жойды, шіркеуді таратып, 1890 жылғы манифестпен шіркеу бұл тәжірибені ресми тоқтатқанға дейін шіркеу мүлкін тәркілеуге рұқсат берді. 20 ғасырдың басында АҚШ-та көп әйелділікке байланысты ұлттық назар аударылды, бұл мәселе Өкілдер палатасының Б.Х. Робертс және Сенаттың Рид Смут (Смут тыңдаулары) жаңадан сайланған мүшелеріне қатысты тыңдауларда көтерілді. Бұл шіркеу президенті Джозеф Ф. Смитті 1904 жылы көп әйелділікке қарсы "Екінші манифест" жариялауға итермеледі. Осыдан бері шіркеу саясаты бойынша көп әйелділікке үйленуді жақтаған немесе оны іс жүзіне асырған кез келген мүше шіркеуден қуылды. Көп әйелділікке тыйым салу ЛДС шіркеуінің ішінде жікке бөлуге әкелді, нәтижесінде әртүрлі мормон фундаменталистік топтары шіркеуден шығып, көп әйелділікке үйленуді жалғастырды. Жалпы алғанда, мұндай топтар қазір Соңғы күнгі қасиеттілер қозғалысының мүшелерінің үштен бірінен кемін құрайды. Бұл топтардың арасында көп әйелділік Юта штатында және көршілес штаттарда әлі де кездеседі, сонымен қатар ұйымдастырылған шіркеуге қатысы жоқ жеке адамдар да осы тәжірибені сақтайды. Көп әйелділікті қолдайтын ең ірі шіркеу – Соңғы күнгі қасиеттілердің Иса Мәсіхтің фундаменталистік шіркеуі, оның шамамен 10 000 мүшесі бар деп есептеледі. Бір дереккөз бойынша, 37 000-ға жуық мормон фундаменталисті бар, олардың жартысынан азы көп әйелділікке үйленген отбасыларда тұрады. Көп әйелділіктің көп бөлігі шамамен ондай кеңейтілген мормон фундаменталистік топтарымен шектеледі деп саналады.
Бөлімдер
Яһуди дінінде бірнеше мойындалған бағыттар бар: Хасидтік яһуди діні, Харедийлік яһуди діні (көбінесе "ультра-ортодокс" деп аталады), Ортодоксалдық яһуди діні, Консервативтік яһуди діні, Реформалық яһуди діні, Реконструкциялық яһуди діні, Караиттік яһуди діні және Гуманистік яһуди діні. Бұл бағыттардың ішінде тағы да бөлімдер бар. Соңғы күндердің қасиеттілерінің шамамен 98 пайызы ЛДС шіркеуінің мүшелері, алайда Мәсіхтің қауымы және мормон фундаментализмі ішіндегі көптеген кіші шіркеулер сияқты басқа да бірнеше топтар бар. Екінші ең ірі топ – Мәсіхтің қауымы, өздерін Соңғы күндердің қасиеттілері деп атайды, бірақ мормондар емес, десе де, Мормон кітабын қасиетті мәтін ретінде пайдаланады. Мәсіхтің қауымының доктринасы Жозеф Смит III-тің қайта ұйымдастырғаннан бері күрт өзгерді. Екі маңызды өзгеріс – Құдайдың үштік тұжырымын қабылдау және әйелдерді дін қызметкерлеріне бекіту. Ал фундаменталистік мормондар, керісінше, ЛДС шіркеуі қабылдамаған немесе өзгертіп қойған дәстүрлі сенімдер мен амалдарды ұстанады.
Соңғы күндердің қасиеттілері қозғалысындағы яһудилік символика
ЛДС шіркеуі өзінің дәстүрлі рәміздерінің қатарына кем дегенде 13 ғасырдан бері иудаизмнің символы болып табылатын Дәуіт жұлдызын қосады. ЛДС шіркеуі үшін ол құдайлық Исраил келісімін, Исраил халқының қайта жиналуын және иудаизммен туыстық байланысты білдіреді; Дәуіт жұлдызы Солт-Лейк жиналыс залының әйгілі боялған шыны терезелерінде айқын бейнеленген.
Ютадағы еврейлер
Солтүстік шіркеу мүшелері Солт-Лейк аңғарына жеткеннен кейін көп ұзамай, осы аймаққа яһуди дінінің жақтастары да келді. 1848 жылы Александр Нейбаур, Яһуди дінінен Еліміздің соңғы күндер шіркеуіне ауысқан адам, келді. Ютадағы алғашқы тұрақты еврей отбасы – Джулиус Герсон Брукс және оның әйелі Изабелл болған деп саналады. Солт-Лейк-Ситидегі (Юта штаты) алғашқы еврей зираты 1869 жылы Бригам Янгтың сыйлаған жерінде ашылды, ал Солт-Лейктегі алғашқы реформалық синагога Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілері шіркеуімен қаржыландырылды. Еврейлердің жерге оралу қозғалысынан шабыт алған Филадельфия мен Нью-Йорктен келген шығыс еуропалық еврей иммигранттары 1910 жылы Санпете округінде Кларион колониясын құрды. Колонияны еврей ауыл шаруашылығы және отарлау қауымдастығы ұйымдастырды, және шамамен 200 адамға жеткен кезде, ол сол дәуірдегі ең ірі еврей шаруашылық колониясының бастамаларының бірі болды. Симон Бамбергер, Ютаның төртінші губернаторы (1917–1921) яһуди болды; Бамбергерді мазақтаған антисемиттік жариялымдарды Юта халқының көпшілігі айыптады. Саясатшы және шіркеу басшысы Б. Х. Робертс Бамбергерді губернаторлыққа ұсыну арқылы оның сайлау науқанына қолдау көрсетті.
Өлгендер үшін шомылдыру рәсімінен өту
ЛДС шіркеуінің ұзақ жылдар бойы қолданылып келе жатқан практикасы – туыстарын өкілетті түрде шомылдыру, себебі барлық адамдар құтқарылу үшін қажетті рәсімдерді қабылдауы керек деген сенімге негізделген. Шіркеу теологиясы бойынша, шомылдыру және басқа да ғибадатхана рәсімдерін қайтыс болған адам үшін орындау, оны автоматты түрде соңғы күндердің қасиеттісі етпейді, бірақ (соңғы күндердің қасиеттілері өмірден кейін де тірі деп санайды) оған өз атынан орындалған рәсімдерді қабылдау немесе қабылдамау құқығын береді. Соңғы күндердің қасиеттілері өкілетті рәсімдерді қабылдауға мәжбүр ете алмайтынын және қайтыс болған адамның діни көзқарасын өз еркінен тыс өзгерте алмайтынын мәлімдейді. Кейде шіркеу саясатына қайшы келіп, соңғы күндердің қасиеттілерінің генеалогтары басқа да танымал тұлғалардың есімдерін ұсынады, соның ішінде бір кезде Холокост құрбандарының есімдері де болған. Ресми саясатқа сәйкес, шіркеу мүшелері осы рәсімдер үшін тек өз туыстарының есімдерін ұсынады және соңғы 95 жылда туған қайтыс болғандарға арналған шомылдыру үшін ең жақын туысының рұқсатын алу қажет. Дегенмен, Холокост құрбандарының атынан кейбір шомылдыру рәсімдері орындалған. Бұл ақпарат жарияланғаннан кейін, яһуди ұйымдары шіркеуді сынап, бұл рәсімді ұятты және сезімталдықсыз деп бағалады. 1995 жылы, ішінара қоғамдық қысым нәтижесінде, шіркеу басшылары құрбандардың тірі жұбайы, балалары немесе ата-аналарынан арнайы рұқсат алынбаса, бұл практиканы тоқтатуға көмектесетін жаңа саясатты енгізуге уәде берді. 2002 жылдың соңында шіркеу мүшелері шіркеу басшылығының нұсқауларына қарамастан, Холокост құрбандарын шомылдыруды тоқтатпағаны туралы ақпарат тарады. Яһуди ұйымдары қайтадан наразылық білдірді. Лос-Анджелестегі Саймон Визенталь орталығы Холокост құрбандарын өкілетті түрде шомылдыруға қарсы. Орталықтың раввині Марвин Иер: "Егер бұл адамдар өздері соңғы күндердің қасиеттілерімен байланыспаса, онда 'Маған қоңырау шалмаңыз, мен сізге қоңырау шаламын' деген ереже қолданылуы керек. Біз оларға құрметпен қарап, кімнің құтқарылатынын олар ғана шешеді деп ойламаймыз", – деді. Соңғы уақытта шіркеу басшылары Холокосттан аман қалған яһудилердің дүниежүзілік жиынының басшыларымен кездесуге келісті. 2002 жылдың желтоқсанында тәуелсіз зерттеуші Хелен Радки шіркеудің 1995 жылы нацистік жүйріктердің құрбандарын Халықаралық генеалогиялық индекстен (ИГИ) алып тастау туралы уәдесі жеткіліксіз екенін көрсеткен баяндама жариялады. Генеалог Бернард Кушель ИГИ-де іздестіру жүргізіп, көптеген танымал яһудилердің, соның ішінде Раши, Маймонид, Альберт Эйнштейн, Менахим Бегин, Ирвинг Берлин, Марк Шагал және Гильда Раднердің шомылдырылғанын анықтады. Кейбір рұқсаттар алынған болуы мүмкін, бірақ қазіргі уақытта бұл рұқсаттардың алынғанын тексеруге арналған жүйе жоқ, бұл әртүрлі діни және мәдени қоғамдастықтардың көптеген өкілдерін ашуға мәжбүр етті. 2004 жылы The Jerusalem Post газетінің еврей генеалогиясы туралы жазатын Шелли Талалай Дардашти кейбір яһудилердің, тіпті соңғы күндердің қасиеттілерінің ұрпақтары жоқ яһудилердің тізімнен шығарылғаннан кейін қайта шомылдырылғанын атап өтті. Сұхбатта шіркеудің өкілі Д. Тодд Кристоферсон The New York Times газетіне шіркеудің мұрағаттарында жаңа еврей есімдерінің пайда болуын қадағалау мүмкін емес екенін айтты. 2005 жылдың 11 сәуірінде яһуди және шіркеу өкілдері кездесіп, болашақтағы мәселелерді болдырмау мақсатымен яһуди-мормон бірлескен комитетін құрды. Комитет алдағы бірнеше жыл бойы үнемі жиналатын болды. 2010 жылдың 1 қыркүйегінде яһуди және ЛДС шіркеуінің басшылары "екі топтың мүшелері арасындағы осы сезімтал діни мәселеге байланысты туындаған алаңдаушылықтар жойылды" деген бірлескен мәлімдеме жасады. Алайда, 2012 жылдың ақпанында бұл мәселе Холокосттан аман қалған және еврейлердің құқықтарын қорғаушы Саймон Визентальдың ата-анасы FamilyTree генеалогиялық деректер базасына қосылғаны анықталғаннан кейін қайтадан көтерілді.
Соңғы күндердің қасиеттілері қозғалысының яһудилерге қатысты көзқарасы
Арманд Маустың айтуынша, көптеген LDS мүшелері бір мезгілде оларды еврейлерге қатысты діни жақындық сезімін көрсетуге шақыратын сенімдермен қатар, еврейлерге қатысты діни қарсылық сезімін көрсетуге шақыратын сенімдерді ұстайды, бұл сенімдер LDS-тің дәстүрлі ілімдеріне сәйкес келеді. Көптеген LDS мүшелері яһудилердің Құдайдың таңдалған халқы екеніне сенеді және LDS шіркеуінің мүшелері мен яһудилердің ортақ және нақты израильдік тегі бар екеніне сенеді, бұл текті яһудилерге деген жақындықпен байланыстырады. Дегенмен, көптеген LDS мүшелері Құдайдың Иса Мәсіхті айқышқа шегелеудегі рөлі үшін яһудилерді мәңгі жазалап отыр деп санайды және олар тәубе еткенше кешірілмейді. LDS шіркеуінің ресми ұстанымы бойынша, шіркеу ілімін қабылдағандар немесе соңғы күннің қасиеттілері қозғалысының мүшелері негізінен Жүсіптің үйінен шыққан, қандық байланыс немесе асырап алу арқылы, егер алушы Жақыптың нақты ұрпағы болмаса, ол Израиль деп те аталады. Әулиелер батасын беру арқылы шіркеу мүшелеріне олардың рулық тегі туралы хабарланады. LDS шіркеуі барлық рулардың өз қатарында бар екеніне сендіреді, бірақ әрбір рудың мүшелері әр елде өмір сүреді деген сенімді ұстамайды. Ефрем мен Манаса – LDS шіркеуіндегі ең ірі екі ру. Рулық байланыс әдетте шіркеудің күнделікті өмірінде талқыланбайды және шіркеу мүшелері рулық тегіне қарамастан бірге ғибадат етеді. Әдетте, адамның рулық тегі туралы білім тек жақын туыстарымен бөліседі. Қазіргі еврей мәдениетінде, керісінше, жеке рулық тегі туралы білім ежелгі заманнан бері жоғалды, леуиліктер мен коханимдер үшін ғана, мұндай білім діни тәжірибеге қатысты. Алайда, кейбір еврей отбасылары басқа рулардан тараған отбасылық дәстүрлерді сақтайды. Израильдің сефард бас раввині Эфиопияның Бета Исраилін Дан руы деп мойындады, сондай-ақ Үндістанның Бене Менашесін Менасе руы деп мойындады. Үндістанның Бене Исраил және Африканың Лемба халқы коханимдерден шыққан деп мәлімдейді, үкіметтік есеп бойынша, бұл мәлімдемелер ДНК талдауымен расталған. Өздерін еврейлер деп санайтындардың соңғы күндердің қасиеттілеріне қатысты ұстанымы басқа христиандық топтарға деген сезімдеріне ұқсас. Бейбіт өмір сүруге ұмтылса да, наным-сенімін өзгерту әрекеттері орынсыз және қажетсіз деп есептеледі. Кейбір еврей топтары, мысалы, «Иудаизм үшін еврейлер» LDS шіркеуінің шіркеуге айналудың айналған адам мен этникалық еврейлер арасындағы туыстық байланысты ашатыны туралы мәлімдемелерін толығымен жоққа шығарады. Олар өздерінің ұстанымын еврей жазбаларының яһудилік түсіндірмесіне және биологиялық ғылымның жетістіктеріне негіздеп, былай дейді: «Қандай да бір генетикалық тестілеу немесе ДНК үлгісі яһуди халқы мен соңғы күндердің қасиеттілерінің бір тектен шыққандығын көрсетпейді. Соңғы күндердің қасиеттілері Израильден шыққан емес. Олардың барлық мәлімдемелері мен генеалогиялық зерттеулеріне қарамастан, соңғы күндердің қасиеттілері Жүсіптің ұрпақтары емес және олар ешқашан жоқ пайғамбарлықтың орындалуында Яһудаға қосыла алмайды». Олар осыған ұқсас негізде LDS шіркеуінің американдық үндістердің еврей тегінен шыққандығы туралы пікірін де жоққа шығарады. Олар сондай-ақ шіркеу жазбаларын «иудей» сөзін дұрыс қолданбағаны үшін сынға алады, «Егер американдық үндістер Манасаның ұрпақтары болса, олар оларды израильдіктер етеді, бірақ нақты еврейлер емес. «Иудейлер» термині Яһуда руымен және яһуди дінін ұстанатын израильдіктердің ұрпақтарымен байланысты. Мормон кітабында қазіргі Американың тұрғындары яһудилердің ұрпақтары деп айтылады, бірақ басым топ Манасадан шыққан деп есептеледі. Нефи былай деп жазды: «Біздің ұрпағымыздың қалғандары біздің жағдайымызды білетін болады, біз Иерусалимнен шықтық және олар яһудилердің ұрпақтары» (2 Нефи 30:4)». Израильде үш қауым бар: Иерусалимдегі Иерусалим филиалы, Тель-Авивтегі филиал, Беер-Шевадағы филиал (бұрынғы: Тибериядағы Галилея филиалы). Сондай-ақ, жақын маңдағы Амман мен Бейрутта филиалдар бар. Израильдегі соңғы күндердің қасиеттілері ғибадат қызметтерін сенбі күні, яһудилердің демалыс күні өткізеді. «Миссионерлерге прозелитизмге рұқсат етіледі, бірақ соңғы күндердің қасиеттілерінің Иса Мәсіх шіркеуі үкіметпен келісімге келіп, өз еркімен прозелитизмнен бас тартады». Бригам Янг университетінің (BYU) Иерусалимде ғылыми-зерттеу және мәдени қызметпен айналысатын оқу орталығы бар. Оның құрылуы бастапқыда хареди еврей топтарынан наразылық тудырды, олар шіркеудің прозелитизм орталығы болмайтынына қарамастан, олардың алаңдаушылығын білдірді. BYU-ға Иерусалимде орталық ашуға рұқсат берілді, тек прозелитизм болмайтынына және барлық студенттер шетелден болатынына уәде бергеннен кейін. Орталықтағы курстар, BYU және АҚШ-тың басқа да жоғары оқу орындарынан Израильде кредиттік курстар алуға ниеттенген студенттерді тартады, қауіпсіздік мәселелеріне байланысты уақытша тоқтатылған.
The official position of the LDS Church is that those who have accepted the teachings of the church or those who are members of the Latter Day Saint movement are primarily from the House of Joseph, either by blood lineage or by adoption, when the recipient is not a literal descendant of Jacob, who is also known as Israel. Individual church members are told about their tribal affiliation through a patriarchal blessing. The LDS Church teaches the belief that all of the tribes exist within their numbers, but it does not teach the belief that members of every tribe live in every country. By far, Ephraim and Manasseh are the two largest tribes in the LDS Church. Tribal affiliation is usually not discussed in everyday church life, and all church members worship together, regardless of tribal affiliation. Usually, the knowledge of one's tribal affiliation is only shared with one's immediate family. In modern Jewish culture, by contrast, knowledge of individual tribal affiliation has been lost since antiquity, except in the case of Levites and Cohens, where such knowledge is relevant to religious practice. However, some Jewish families hold family traditions of descent from other tribes. The Sephardi Chief Rabbi of Israel has recognized the Beta Israel of Ethiopia as the Tribe of Dan, and he has also recognized the Bene Menashe of India as the Tribe of Menasseh. The Bene Israel of India and the Lemba people of Africa claim descent from Kohanim—according to a government report, these claims are supported by DNA analysis. The position of those who consider themselves Jewish with regard to Latter Day Saints is similar to their feelings about other Christian groups—while peaceful coexistence is strongly desired, attempts at conversion are considered inappropriate and unwanted. Some Jewish groups like Jews for Judaism reject wholesale the claims of the LDS Church that the conversion to the church reveals a familial connection between the convert and ethnic Jews. They base their position on Judaism's interpretation of Hebrew scriptures and advances in biological science, saying, "No amount of genetic testing or DNA sampling will show the Jewish people and the Latter day Saints to be of the same ancestry. The Latter day Saints are simply not of Israelite origins For all their assertions and genealogical research, the Latter day Saints are not descendants of Joseph and can never join Judah in fulfillment of a nonexistent prophecy." On similar grounds they reject claims from the LDS Church that Native Americans have Hebrew origins. They also critique church scripture for, in their view, an erroneous use of the word "Jew", saying "If the American Indians are descendants of Manasseh that would make them Israelites but not specifically Jews. The term 'Jews' is associated with the tribe of Judah and those of Israelite descent who practice Judaism. [I]n the Book of Mormon the inhabitants of what are now the Americas are referred to as descendants of Jews although the dominant group supposedly stems from Manasseh. Thus, Nephi is alleged to have written, 'And thus shall the remnant of our seed know concerning us, how that we came out from Jerusalem, and that they are descendants of the Jews' (2 Nephi 30:4)." three congregations in Israel: the Jerusalem Branch in Jerusalem, a branch in Tel Aviv, a branch in Be'er Sheva, (and formerly: the Galilee Branch in Tiberias). There are also branches in nearby Amman and Beirut. Latter day Saints in Israel hold their worship services on Saturday, the Jewish Sabbath. "Missionaries are allowed to proselytize, although the Church of Jesus Christ of Latter Day Saints voluntarily refrains from proselytizing under an agreement with the Government." Brigham Young University (BYU) has a study center in Jerusalem that is active in research and cultural activities (e. g., classical music concerts). Its creation was initially protested by Haredi Jewish groups which claimed, despite reassurances from the church that it would not be a center of proselytizing activities. BYU was allowed to open the center in Jerusalem only after promising the mayor that no proselytizing would take place and that all students would be foreigners. The courses at the center, attracting students from BYU and other institutions of higher learning in the US who wanted to do credit coursework in Israel, have previously been temporarily suspended due to security concerns.