Жан Шарль Харшаньи: Экономист, философ және Нобель сыйлығының лауреаты
John Harsanyi
Жан Шарль Харшаньи – американдық-венгр экономисі, 1994 ж. экономика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты. Ойын теориясы, Бэйес ойындары, этика саласындағы еңбектері.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Венгриялық-американдық экономист және философ (1920–2000)
Hungarian American economist and philosopher (1920–2000)
Джон Чарльз Харсаньи (Harsányi János Károly; 29 мамыр 1920 – 9 тамыз 2000) – карьерасының көп бөлігін Калифорния университетінде (Беркли) өткізген венгриялық-американдық экономист. Ол 1994 жылы Экономика ғылымдары саласындағы Нобельдік сыйлықтың иегері атанды. Харсаньи ойын теориясын зерттеуге және оны экономикаға қолданудағы үлесімен, әсіресе толық емес ақпарат негізіндегі ойындарды, атап айтқанда, Байес ойындарын талдаудың жаңаша әдісін жасағанымен танымал. Ол сондай-ақ ойын теориясы мен экономикалық ойлауды саяси және моральдық философияда (әсіресе утилитаризм этикасында) қолдануға, сондай-ақ тепе-теңдік таңдауды зерттеуге маңызды үлес қосты. Осы еңбегі үшін ол Джон Нэш және Рейнхард Зельтенмен бірге 1994 жылғы Экономика саласындағы Нобельдік сыйлықты бөлісті. 1956 жылы АҚШ-қа көшіп, өмірінің көп бөлігін сонда өткізді. Георгий Маркс айтуынша, ол "Марстықтардың" бірі болған.
John Charles Harsanyi (Harsányi János Károly; May 29, 1920 – August 9, 2000) was a Hungarian American economist who spent most of his career at the University of California, Berkeley. He was the recipient of the Nobel Memorial Prize in Economic Sciences in 1994. Harsanyi is best known for his contributions to the study of game theory and its application to economics, specifically for his developing the highly innovative analysis of games of incomplete information, so called Bayesian games. He also made important contributions to the use of game theory and economic reasoning in political and moral philosophy (specifically utilitarian ethics) as well as contributing to the study of equilibrium selection. For his work, he was a co recipient along with John Nash and Reinhard Selten of the 1994 Nobel Memorial Prize in Economic Sciences. He moved to the United States in 1956, and spent most of his life there. According to György Marx, he was one of The Martians.
Ерте өмір
Харсаньи 1920 жылғы 29 мамырда Венгрияның Будапешт қаласында, Алиса Харсаньи (қызметтес аты Гомбос) мен дәріхана иесі Кароли Харсаньидің ұлы болып дүниеге келді. Оның ата-анасы оның туылуына бір жыл бұрын яһуди дінінен католик дініне ауысты. Ол Будапешттегі лютеран гимназиясында орта білім алды. Орта мектепте ол KöMaL, орта мектептердің математика және физика айлығының ең жақсы мәселелерді шешушілерінің бірі болды. 1893 жылы құрылған бұл журнал венгр студенттерінің математикадағы табыстарының үлкен бөлігіне еңбегі сіңген деп есептеледі. Ол сонымен қатар орта мектеп оқушылары арасында өткен Этвёш математикалық сайысында бірінші орынды жеңіп алды. Математика мен философияны оқығысы келсе де, әкесі 1939 жылы оны Францияға, Лион университетінде химиялық инженерия мамандығын оқуға жіберді. Бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс басталғандықтан, Харсаньи Будапешт университетінде (қазіргі Этвёш Лоранд университеті) фармакологияны оқып, 1944 жылы диплом алды. Фармакология студенті ретінде Харсаньи венгр королдік армиясына шақырылудан құтылды, себебі яһуди тегі болғандықтан оны мәжбүрлі еңбекке тарту мүмкін еді. Алайда 1944 жылы (Хорти режимі құлағаннан кейін және Жебелі крест партиясы билікті басып алғаннан кейін) оның әскери қызметтен босатылуы тоқтатылды және ол Шығыс майданындағы мәжбүрлі еңбек жасаушы бөлімге қосылуға мәжбүр болды. Жеті ай мәжбүрлі еңбекте болғаннан кейін, неміс билігі оның бөлімшесін Австриядағы концлагерге жіберуге шешім қабылдағанда, Джон Харсаньи қашып, соғыстың қалған бөлігін иезуиттер үйінде паналап өткізді.
Harsanyi was born on May 29, 1920, in Budapest, Hungary, the son of Alice Harsányi (née Gombos) and Károly Harsányi, a pharmacy owner. His parents converted from Judaism to Catholicism a year before he was born. He attended high school at the Lutheran Gymnasium in Budapest. In high school, he became one of the best problem solvers of the KöMaL, the Mathematical and Physical Monthly for Secondary Schools. Founded in 1893, this periodical is generally credited with a large share of Hungarian students' success in mathematics. He also won the first prize in the Eötvös mathematics competition for high school students. Although he wanted to study mathematics and philosophy, his father sent him to France in 1939 to enroll in chemical engineering at the University of Lyon. However, because of the start of World War II, Harsanyi returned to Hungary to study pharmacology at the University of Budapest (today: Eötvös Loránd University), earning a diploma in 1944. As a pharmacology student, Harsanyi escaped conscription into the Royal Hungarian Army which, as a person of Jewish descent, would have meant forced labor. However, in 1944 (after the fall of the Horthy regime and the seizure of power by the Arrow Cross Party) his military deferment was cancelled and he was compelled to join a forced labor unit on the Eastern Front. After seven months of forced labor, when the German authorities decided to deport his unit to a concentration camp in Austria, John Harsanyi managed to escape and found sanctuary for the rest of the war in a Jesuit house.
Соғыстан кейінгі
Соғыс аяқталғаннан кейін Харсаньи Будапешт университетіне философия және социология мамандықтары бойынша жоғары білім алуға оралды, 1947 жылы екі пән бойынша да доктор ғылымын қорғады. Ол сол кезде берілген католик болғандықтан, бірден теологияны да оқыды және доминикан орденінің миряндарына қосылды. Кейіннен ол католицизмді тастап, өмірінің соңына дейін атеист болып қалды.
After the end of the war, Harsanyi returned to the University of Budapest for graduate studies in philosophy and sociology, earning his PhD in both subjects in 1947. Then a devout Catholic, he simultaneously studied theology, also joining lay ranks of the Dominican Order. He later abandoned Catholicism, becoming an atheist for the rest of his life.
Австралия
Олар Австралияға келгенше үйленбеді, себебі Клаубердің иммиграциялық құжаттарын оның күйеуінің атына өзгерту қажет болды. Олар 1950 жылдың 30 желтоқсанында оның ата-анасымен бірге келді және дереу үйленуді жоспарлады. Харсаньи мен Клаубер 1951 жылдың 2 қаңтарында үйленді. Екеуі де ағылшын тілін жақсы білмейтін, бір-біріне айтылған сөздердің мағынасын түсінбеді. Кейін Харсаньи жаңа әйеліне оның әдеттегіден жақсырақ тамақ пісіруге уәде бергенін айтты. 1966 жылдан 1968 жылға дейін Харсаньи Гарольд Кун мен Оскар Моргенстерн басқарған Принстон университетінің Mathematica консультациялық тобымен бірлесіп, АҚШ-тың Қаруды бақылау және қарусыздандыру агенттігіне кеңес беруге тағайындалған ойын теориясы мамандарының тобында болды.
The two did not marry until they arrived in Australia because Klauber's immigration papers would need to be changed to reflect her married name. The two arrived with her parents on December 30, 1950, and they looked to marry immediately. Harsanyi and Klauber were married on January 2, 1951. Neither spoke much English and understood little of what they were told to say to each other. Harsanyi later explained to his new wife that she had promised to cook better food than she usually did. From 1966 to 1968, Harsanyi was part of a team of game theorists tasked with advising the United States Arms Control and Disarmament Agency in collaboration with Mathematica, a consulting group from Princeton University led by Harold Kuhn and Oskar Morgenstern.
Жарияланымдар
Харсаньи 1950-жылдардың ортасында Брисбендегі Квинсленд университетінде пайдалылық этикасын зерттеуді бастады. Бұл нәтижесінде екі мақала жарық көрді, онда моральдық мәселелерді түсіну үшін адамдардың жеке және моральдық қалаулары арасындағы айырмашылықты ажырату қажеттігі түсіндірілді.
Harsanyi began researching utilitarian ethics in the mid fifties at the University of Queensland in Brisbane. This led to two publications explaining why, before understanding moral problems, the difference between people's personal and moral preferences must be distinguished.