Кіріспе

1950 және 60-жылдардың ғылыми-фантастикалық тақырыбы

1950 және 60-жылдардың американдық ғылыми фантастикасында псионика – экстрасенсорлық қабылдау, телепатия және психокинез сияқты паранормальды немесе психикалық құбылыстарды зерттеуге (және пайдалануға) инженерия принциптерін (әсіресе электрониканы) қолданған сала болып ұсынылды. Бұл термин – «психикалық құбылыстар» мағынасындағы «пси» және электроникадан алынған сөздің біріктірілісі. «Псионика» сөзі ғылыми фантастика қауымдастығында авторлық термин ретінде туды және осылай қалды. Бас редактор Джон У. Кэмпбеллдің талпынысына қарамастан, тіпті академиялық парапсихологтар арасында да бұл термин кеңінен таралған жоқ. 1951 жылы бұл термин пайда болғаннан кейін, «псионикалық» қабілеттердің бар екенін ғылыми тұрғыдан дәлелдейтін ешқандай мәлімет табылмады.

Этимология

1942 жылы екі автор – биолог Бертольд Виснер мен психолог Роберт Тоулесс – «пси» терминін (грек алфавиті бойынша ψ psi, 23-ші әрпі) парапсихологияға енгізді. (Гректің бұл таңбасы орынды таңдалды, себебі ол грек сөзі ψυχή [психе] деген сөздің бас әрпі, яғни «ақыл» немесе «жан» деген мағынаны білдіреді.) «Пси» экстрасенсорлық қабылдау мен психокинездегі «белгісіз факторды» білдіреді, бұл кез келген белгілі физикалық немесе биологиялық механизмдермен түсіндірілмейтін құбылыстар деп саналады. 1972 жылы жарық көрген кітабында Тоулесс өзі мен Виснердің «пси» терминін ғылыми фантастика шеңберінде қолданылғанға дейін пайдаланғанын айтып, олардың мақсаты «ЭСП» терминінен гөрі бейтарап сөз ұсыну болғанын түсіндірді, ол бұрыннан бар механизм теориясын ұсынбас еді. «Псионика» сөзі алғаш рет 1951 жылы Astounding Science Fiction журналында жарияланған ғылыми фантастика жазушысы Джек Уильямсонның «Ең ұлы өнертабыс» повесінде пайда болды. Уильямсон оны сол әңгімеде сипатталған, ойдан шығарылған «ақыл энергиясының бірлігі» – «псион» деп атады. (Кейін ғана бұл термин Astounding журналының ғылыми емес мақалаларында редактор Джон В. Кемпбелл тарапынан «психикалық электроника» деген сөздердің біріктірілуі ретінде ретроспективті түрде сипатталды.) Жаңа сөз бұрынғы «радионика» терминімен салыстыру арқылы туды. («Радионика» радио мен электрониканы біріктірді және ол 1940 жылдары 20 ғасырдың басындағы дәрігер және псевдоғалым Альберт Абрамстың жұмысына сілтеме жасау үшін ойлап табылды.) Осы салыстыру кейіннен бірнеше ғылыми фантастикаға негізделген жаңа сөздерде қолданылды, атап айтқанда бионика (био + электроника; 1960 жылы жасалған) және крионика (крио + электроника; 1967 жылы жасалған).

"Пси-бум"

Кемпбеллдің ынталандыруымен немесе оның басшылығымен 1950 жылдардың ортасында журналдардағы ғылыми-фантастикалық әңгімелерде "псионикалық" қабілеттер жиі пайда бола бастады, кейіпкерлерге қалыпты емес немесе табиғаттан тыс күштер сыйлады. Алғашқы мысал – Мюррей Лайнстердің 1955 жылдың басында жарық көрген «Псионикалық тышқан тұзағы» повесі. Ол 1950 жылдардың ортасынан 1960 жылдардың басына дейінгі кезеңдегі жанрлық ғылыми-фантастикадағы «пси-бумды» сипаттап, анықтайды – «оның [Кемпбеллдің] жасаған бумы» деп атап, осы мерзімді көрсетеді. Мысал ретінде Джеймс Блиштің «Бүркіттердің Джекі» (1952), Теодор Стерджонның «Адамнан артық» (1953), Уилсон Такердің «Жабайы талант» (1954) және Фрэнк М. Робинсонның «Күш» (1956) романдары келтіріледі. Альфред Бестердің «Бұзған адам» (1953) романы – «пси» қабілеттері бар адамдар толыққанды қатысқан қоғамды бейнелейтін алғашқы туынды. «Пси-бум» жылдары суық соғыстың ең қатал және параноидалық кезеңімен сәйкес келгендіктен, тыңшылықта телепатияның тиімділігіне қатысты көптеген мысалдар (мысалы, Рэндалл Гарретттің туындылары) жасалуы заңды. Әдеби байланыстылық тұрғысынан «Ғылыми фантастика энциклопедиясының» редакторлары мынаны атап көрсетеді: Барлық пси-күштер, әрине, бұрын күшті баяндардың репертуарында болған, ал көпшілігі оккульттік романдарда кездеседі. 1956 жылы Кемпбелл «Иероним машинасы» деп аталатын псионикалық құрылғыны насихаттауды бастады. Ол ғалымдар тарапынан күмәнмен қабылданды, олар оны жалған ғылым деп, тіпті шарлатандық үлгісі деп қарады. 1957 жылы Мартин Гарднер өзінің «Ғылым атынан айтылған әдеттер мен жаңылыстар» кітабының жаңартылған басылымында псиониканы зерттеу «Дианетикадан немесе Рэй Палмердің Shaver әңгімелерінен де әлдеқайда күлкілі» екенін жазды, сондай-ақ Кемпбеллдің сенімдері мен мәлімдемелерін ғылыми емес әуесқойлық деп сынады.