Кіріспе

Оқиғадан бергі уақыт санау жүйесі

Календарлық дәуір – күнтізбедегі белгілі бір кезеңнен бастап өткен уақыт аралығы, және егер болса, келесі кезеңге дейін. Мысалы, бұл жылды Григориан күнтізбесі бойынша батыс христиан дәуірінде санайды (копт православие және эфиопия православие шіркеулерінің өздерінің христиан дәуірлері бар). Ежелгі заманда патшалық жылдар монархтың билікке келуінен бастап есептелген. Бұл ежелгі Таяу Шығыстың тарихын қайта құруды қиындатады, себебі ол Шумер патшаларының тізімі және Бабыл патшаларының тізімі сияқты, әртүрлі және шашыраңқы патшалар тізімдеріне негізделген. Шығыс Азияда билеуші монархтар таңдаған дәуір атаулары бойынша есептеу 20-шы ғасырда тоқтады, бірақ Жапонияда олар әлі де қолданылады.

Ассириялық епонимдер

Мың жылдан астам уақыт бойы ежелгі Ассирия жылдарды анықтау үшін эпонимдер жүйесін пайдаланды. Әр жыл сайын Акиту мерекесінде (Месопотамияның жаңа жылын тойлау), жоғары лауазымды шағын топтың бірінен (кейінгі кезеңдерде патшаны қоса алғанда) жыл бойы лимму ретінде қызмет ету үшін құрбандық арқылы таңдау жасалатын. Бұл оның Акиту мерекесіне төрағалық ететіні және жыл оның атымен аталатынын білдірді. Ең ерте куәландырылған лимму эпонимдері – Анатолиядағы Карум Канештегі ассириялық сауда ошағынан, б.з.д. 2 мыңжылдықтың басында пайда болған және б.з.д. 612 ж. Неоассирия кезеңінің соңына дейін қолданылып келді. Ассириялық жазушылар лимму тізімдерін жасады, соның ішінде б.з.д. 1 мыңжылдықтың басынан бастап шамамен 250 эпонимнің үзіліссіз тізбегі де бар. Бұл – құнды хронологиялық көмек, себебі Күн тұтылуы Гузана әкімі Бур Сагале лимму кезінде болған деп жазылған. Астрономдар бұл тұтылуды б.з.д. 763 жылдың 15 маусымында болған тұтылу деп анықтады, бұл осы эпонимдер тізбегін 892 жылдан 648 жылға дейінгі нақты даталармен сәйкестендіруге мүмкіндік берді. Осы нақты даталар тізімі Неоассирия кезеңінің көптеген оқиғаларын нақты жылға орнатуға мүмкіндік берді, бұл Месопотамия тарихының ертерек кезеңдеріне тән хронологиялық пікірталастардан сақтады.

Олимпиадалық кездесулер

Ежелгі грек тарихшылары мен ғалымдарының арасында жылдардың өтуін көрсетудің әдеттегі әдісі 776 ж.б.д. алғаш рет өткізілген Олимпиада ойындарына негізделген. Олимпиада ойындары түрлі тәуелсіз қала-мемлекеттерге өзара танымал күндер жүйесін ұсынды. Олимпиада бойынша есептеу күнделікті өмірде қолданылмады. Бұл жүйе б.з.д. 3 ғасырдан бастап қолданысқа енді. Қазіргі Олимпиада ойындары (немесе 1896 жылдан басталатын жазғы Олимпиада ойындары) ежелгі Грекиядан бергі төрт жылдық кезеңдерді жалғастырмайды: 669-шы Олимпиада 1897 жылдың жазында басталған болар еді, бірақ қазіргі Олимпиада ойындары алғаш рет 1896 жылы өткізілді.

Индикациялық циклдер

Тағы бір кең таралған жүйе – индикция циклі (Римдік Египетте ауыл шаруашылығы салығы циклын құрайтын 15 индикция, әр индикция бір жылға тең). 4 ғасырда құжаттар мен оқиғалар цикл жылдарымен даталана бастады (мысалы, «бесінші индикция», «оныншы индикция»), және бұл жүйе салық жинау тоқтатылғаннан кейін де ұзақ уақыт қолданылды. Ол Галлияда, Египетте Ислам жаулап алуына дейін, ал Шығыс Рим империясында 1453 жылға дейін қолданылды. Дионисий Эксигус, жаңа ғана тапқан б.з. жыл санағынан индикцияны есептеу ережесін былай түсіндірді: 3 қосып, 15-ке бөліңіз; қалдық – индикция, ал 0 – он бесінші индикция ретінде қарастырылады. Индикция бойынша жыл басы әртүрлі болды, ол 6-шы Олимпиаданың 3-ші жылымен теңестірілді. Парилия қаланың негізімен байланысты болғандықтан, ол нақты күнді б.з.д. 753 жылдың 21 сәуірі деп есептеді. Бұл империяның ресми жылнамасы болды, кем дегенде Клавдий тұсында, ол қаланың 800 жылдығын тойлау үшін 47 жылы Секулярлық ойындар өткізді. 900 және 1000 жылдық мерейтойлар тиісінше 148 жылы Антонин Пий және 248 жылы Филипп I тұсында тойланды. AUC дәуірі дәстүрлі римдік немесе ерте Юлиан күнтізбесінде сирек қолданылды. Жылды екі консулдың атымен немесе императордың билік жылдарымен атау басым болды, бірақ Адрианның ауреялары мен сестерцийлеріндегі AUC 874 (ann dccclxxiiii nat vrb) жыл санағындағы Romaea ерекше жағдайды құрады. AUC жыл санауы кейінгі антик кезеңде кеңірек таралды, Цензорин, Орозий және басқаларында кездеседі. Ерте орта ғасырларда Бонифаций IV сияқты кейбір шіркеу қызметкерлері AUC және б.з. жыл санағын бірге қолданды. Римдік тарихи жыл санауында жыл басы үшін әртүрлі күндер қолданылды. Қазіргі заманғы AUC дәуірін қолдануда бұл ескерілмейді, белгілі қателіктерге назар аударылмайды.

Рим және Византия кезеңдерінің бойымен Декаполис және Сирия мен Палестинаның басқа грекленген қалалары Помпей дәуірін пайдаланды, римдік генерал Помпейдің б.з.д. 63 жылы аймақты жаулап алуынан бастап жылдарды санады.

Майя

Күнтізбелердің тағы бір түрі ұзақ мерзімді уақытты есептеу және күнтізбелік даталарды жазу үшін қолданылды (яғни, бір оқиғаның басқаларына қатысты қашан болғанын анықтау). Бұл түр, Ұзақ Есептеу деп аталады, мифологиялық бастапқы нүктеден өткен күндер санына негізделген. Көптеген Майя зерттеушілері қабылдаған Ұзақ Есептеу мен Батыс күнтізбелері арасындағы калибровкаға сәйкес (GMT корреляциясы деп белгіленеді), бұл бастапқы нүкте пролептиктік Григориан күнтізбесі бойынша б.з.д. 3114 жылдың 11 тамызына немесе Юлиан күнтізбесі бойынша 6 қыркүйекке (-3113 астрономиялық жыл) сәйкес келеді.

Басқа даталау жүйелері

Көптеген жергілікті жүйелер немесе дәуірлер де маңызды болды, мысалы, бір қаланың құрылған жылы, көршілес парсы патшасының таққа отырған жылы және, соңында, биліктегі халифаның жылы.

Ежелгі дәуірдің соңы және орта ғасырлар

Қазіргі кезде қолданылып жүрген дәстүрлі күнтізбе эраларының көпшілігі шамамен 6-10 ғасырлар аралығында, Кей Антикадан Ерте Орта ғасырларға өту кезеңінде пайда болды.

Христиан дәуірі

Византия күнтізбесінің Этос Космоу Жаратылысты оның 1-ші жылының басында, яғни б.з.б. 5509 жылы деп белгілейді. Оның алғашқы белгілі қолданылуы 7-ші ғасырда болды, бірақ оның алғыштары шамамен 400 жылында дамыған. Бұл дәуірдің 7509 жылы 2000 жылдың қыркүйегінде басталды. Шейіттер дәуірі немесе Диоклетиан дәуірі Рим императоры Диоклетианның билікке келуінен басталады; бұл дәуірдің бірінші жылы 284/5 жылдары болды. Римде патшалық жылдарды пайдалану қалыпты емес еді, бірақ Римдік Египетте мұндай дәстүр болды, император префект (Египет патшасы) арқылы билік жүргізді. Жыл санауы Египет айы Тоттың бірінші күнінде өзгерді (төрт жылдың ішінде үш жылдың 29 тамызы, Римнің тыныс-белу жылына дейін бір жыл қалғанда 30 тамыз). Диоклетиан Египеттің ерекше мәртебесін жойды, содан кейін ол қалыпты рим күнтізбесін ұстанды: консулдық жылдар 1 қаңтарда басталды. Бұл дәуір Диоклетиан христиандарды қудалаушы ретінде танымал болғанымен, Александрияда дайындалған Пасха кестелерінде қолданылды. Диоклетиан дәуірі Копт шіркеуі сақтап, жалпы мақсаттар үшін пайдаланды, бірақ 643 жылы оның атауы Шейіттер дәуірі деп өзгертілді. Латын тіліндегі vulgaris aera терминін 1615 жылы Иоганн Кеплер қолданды. C. E. және B. C. E. деген ағылшынша аббревиатураларды 19-шы ғасырда еврей зиялылары енгізді, «Тәңір» деген мағынаны білдіретін "dominus" аббревиатурасын, яғни Христиандыққа сілтеме жасаудан қашыңқырау үшін. 20-шы ғасырдың соңына қарай, бұл аббревиатуралар секуляризмді баса көрсетуді көздеген авторлардың арасында кеңінен қолданыла бастады.

Дионисийлік

Астрономиялық жыл санау жүйесінде 0-жыл б.з.д. 1-жылмен сәйкес келеді, ал 2 б.з.д. жылдан бастап теріс жылдар кері саналады (-1 жыл кері саналады), сондықтан б.з.д. 100 жыл -99 жыл болып табылады. Чезаре Эмилиани ұсынған адам заманы, сонымен қатар Голоцен дәуірі деп аталатын жүйе, біздің заманымызға 10 000 жыл қосады, яғни біздің заманымыздың 1 жылы 10 001 жылға тең болады. Масондық Anno Lucis жүйесі біздің заманымызға 4000 жыл қосады.

Исламдық

А.Х. (немесе А.Х.) латынша Anno Hegirae, яғни «Хиджра жылы», Мұхаммедтің 622 жылдың қыркүйегінде Меккеден Мединеге көшіп кетуі – Хиджраның бірінші жылында болған оқиға, ислам күнтізбесінде қолданылады. Ислам күнтізбесі 354 немесе 355 күндік таза ай күнтізбесі болғандықтан, оның жыл санауы күн және ай-күн күнтізбелеріне қарағанда жылдам өседі. С.Х. (немесе Ш.Ш.) иран күнтізбесінде Хижрадан бері өткен күн жылдарының санын көрсету үшін қолданылады. Көктемгі күн мен түн теңелуінен басталатын жыл, алдыңғы жылдың 1 қаңтарынан басталатын Григориан күнтізбесінің жылынан 621-ді кеміту арқылы есептеледі.

Индуизм

Индуистік күнтізбесі Кали Юганың басынан есептеледі, оның дәуірі 18 ақпан, б.з.д. 3102 жыл (Юлиан күнтізбесі бойынша) немесе 23 қаңтар, б.з.д. 3102 жыл (Григориан күнтізбесі бойынша), Ариабхатаның (6 ғасыр) еңбектеріне негізделген. Викрама Самват, б.з.д. 56-57 жылдар, шамамен 12 ғасырда енгізілген. S.E. немесе (SE) – Сака дәуірі үшін, кейбір индуистік күнтізбелерде және Үндістанның ұлттық күнтізбесінде қолданылады, оның дәуірі 78 жылдың көктемгі күн мен түн теңелуіне жақын (оның 0 жылы); оның қолданылуы 1000 жылға дейін Оңтүстік-Шығыс Азияға тарады. Бұл дәуір сонымен қатар (Григориан күнтізбесімен бірге) Үндістанның ұлттық күнтізбесінде де қолданылады, ол Үндістан үкіметі жариялаған ресми құжаттарда қолданылатын азаматтық күнтізбе. Лакшмана дәуірі бенгал билеушісі Лакшмана Сена құрған, оның дәуірі 1118–1119 жылдар. Бұл күнтізбе кем дегенде 400 жыл бойы Бихар және Бенгалияда қолданылған.

Бахаи діні

Бахаи күнтізбесі Бабтың өкілдігінен басталады. Жылдар Бахаи дәуірімен (БД) есептеледі, ол 1844 жылдың 21 наурызынан бастап 1-жылдан басталады.

Яһудилік

А.М. (немесе АМ) – латын тіліндегі Anno Mundi, яғни "әлем жылы" деген мағына береді және б.з.б. 3761 жылдан басталады. Бұл жүйе алғаш рет 1178 жылы Маймонид қазіргі еврей күнтізбесінің жылдарын нөмірлеу үшін қолданды. 3 ғасырдан бері бір немесе екі жыл кейінгі бастапқы нүктелер қолданылып келді, олардың барлығы 2 ғасырдағы "Седер Олам Рабба" еңбегіне негізделген. 2000 жылдың күзгі солтүстік жартышарында басталган жыл 5761 АМ болды.

Зороастризм

Зороастрий күнтізбесі Ардешир I реформасынан бері патшалық жылдарды пайдаланды, бірақ Сасанид империясы құлағаннан кейін, Парсының соңғы Сасанид билеушісі Яздегерд III-тің 632 жылғы 16 маусымда таққа отыруы балама ретінде қолданыла берді, оны Y.Z. немесе "Яздегерд дәуірі" деп қысқартады.

Саяси

Француз республика күнтізбесінің республикалық дәуірі 1792 жылдың 22 қыркүйегінен, яғни Француз Республикасының бірінші республикасы жарияланған күнінен басталды. Ол Революциялық Францияда 1793 жылдың 24 қазанынан (Грегориан күнтізбесі бойынша) 1805 жылдың 31 желтоқсанына дейін қолданылды. 1844 жылғы позитивистік күнтізбе 1789 жылды өз дәуірі ретінде қабылдайды. Республика дәуірін Қытай Республикасы (қазіргі уақытта "Тайвань" деп аталады) 1912 жылдан бастап, яғни республика құрылғаннан бері қолданады. Қызығы, бұл солтүстік Кореяда қолданылған Джуче дәуірімен, оның негізін қалаушы Ким Ир Сеннің туған жылымен сәйкес келеді. Era Fascista 'Фашистік дәуір' итальян фашистерінің бастамасымен 1922 жылы Римге наурыздан бастап жыл санын белгілеу үшін рим цифрларын қолданды. Сондықтан 1934 жыл, мысалы, XII Э.Ф. (фашистік дәуір) болды. Бұл дәуір Италияда фашизмнің құлдырауымен 1943 жылдың 25 шілдесінде жойылған, бірақ Италия Социалдық Республикасы кезінде елдің солтүстік бөлігінде қайта жаңғыртылды. Грегориан күнтізбесі бір мезгілде қолданылып, екі түрлі нөмірлеу қабылданды: Араб цифрларымен біздің заманымыздың жылы, рим цифрларымен фашистік дәуірдің жылы көрсетілді. Фашистік күнтізбе жылы 29 қазанда басталды, сондықтан, мысалы, 1933 жылдың 27 қазаны XI Э.Ф., ал 30 қазаны XII Э.Ф. болды. Қытайлықтардың көпшілігі қытай күнтізбесінің жылдарына сандар тағайындамайды, бірақ эмигрант қытайлар сияқты кейбіреулері, аңыздық Сары императордың билігінен бастап жылдарды үздіксіз санауды қолданады, 2698 жылды 1-жыл ретінде есептейді. Батыс зерттеушілері осы санауды б.з.д. 2637 немесе б.з.д. 2697 жылдан бастайды (қ. қытай күнтізбесі). Осылайша, қытай жылдары 4637, 4697 немесе 4698 жылдың басында 2000 жылы басталды. Кореяда 1952 жылдан 1961 жылға дейін жылдар Данги жылдары арқылы нөмірленді, мұнда б.з.д. 2333 жыл бірінші жыл деп есептелді. 1950 жылдары енгізілген ассириялық күнтізбесінің дәуірі б.з.д. 4750 жылға белгіленген. Жапон күнтізбесі Жапонияның қазіргі императорының билікке келуінен басталады. Қазіргі император 2019 жылдың мамыр айында таққа отырды, ол Рейва 1 болды, ал оған дейін Хейсей 31 болды. Америка Құрама Штаттарының үкіметі кейде Anno Domini азаматтық күнтізбесімен бірге 1776 жылдың 4 шілдесінде бекітілген тәуелсіздік дәуірінің күнтізбесін қолданады. Мысалы, оның Конституциясы "Құдай Тағаланың бір мың жеті жүз сексен жетінші жылының он жетінші күні және Америка Құрама Штаттарының Тәуелсіздігінің он екінші күні" деп жазылған. Президенттік жарлықтар да осылай даталанады.

Діни

А. Д. – "Дианетикадан кейін". Саентологияда жылдар "Дианетика: Психикалық денсаулықтың қазіргі заманғы ғылымы" (1950) кітабының алғашқы жариялануына қатысты есептеледі. Y. O. L. D. – Дискордиан күнтізбесінде жылды көрсетудің стандартты белгісі YOLD (Біздің Дискордия ханымның жылы). Күнтізбе б.з.д. 1166 жылдың 1 қаңтарынан бастап Дискордия жыл санаудың 0 жылынан басталады, бұл Greyface қарғысының туған күні деп есептеледі. Кейде А.Д.Д. деген баламалы белгі де кездеседі (Anno Domina Discordia, YOLD-тің латын тіліне аудармасы, бірақ, ықтимал, назар аудару тапшылығымен байланысты ойын). e. v. – Era vulgaris. (Латын тілінен аударғанда "ортақ дәуір" деген мағынаны білдіреді, әдетте кіші әріптермен жазылады.) Кейбір Алестер Кроулидің ізбасарлары оның 1904 жылдың 20 наурызында "Хордың Эоны" деп аталатын кезеңді жариялағаннан бергі жылдарды санау үшін Телемия күнтізбесін пайдаланады, осылайша осы дәуірді белгілейді. Бұл Телемияның жаңа жылымен және "Құдайлардың теңдігі" деп белгіленетін мерекемен сәйкес келеді. Телемия күнтізбесіндегі күндерді көрсету үшін "A. N." (Aerae Novae – "Жаңа дәуір" латын тілінде) деген қысқарту да қолданылады.