Кіріспе

Дамдин Сүхбаатар (2 ақпан 1893 – 20 ақпан 1923) – моңғол коммунистік революционері, Моңғол халық партиясының құрылтайшы мүшесі және 1921 жылғы Сыртқы Моңғолия революциясы кезінде Хүрээні басып алған моңғол партизандық армиясының жетекшісі. 1921 жылғы Сыртқы Моңғолия революциясына қосқан үлесі үшін ол "Моңғолия революциясының әкесі" деп танылды.

Ерте өмір

Сюхбатар (моңғол тілінде "Балта батыры") қазіргі Уланбатор қаласында, Их-Хуриден (кейін Нийслэл-Хури, қазіргі Уланбатор) шығысқа қарай бірнеше шақырым жерде орналасқан қытай сауда бекетінде төрт баланың үшіншісі болып дүниеге келді. Оның ата-анасы Сетсен хан аймағындағы туған жерлерін тастап кеткен, әкесі кездейсоқ жұмыстар мен күндізгі жұмысшы болып жұмыс істеп отырған. Сюхбатар алты жасқа толғанда, отбасы Ресей консулдығына жақын жерге көшті. Ол орыс балаларымен ойнағанда орыс тілін білуді үйренді. 14 жасында Сюхбатар Зайсан Жамьяннан білім алу мүмкіндігіне ие болды. 16 жасынан бастап ол бірнеше жыл бойы басқа біреудің орнына жұмыс істейтін атты (сол кезде, билік органдарына белгілі бір қызметтерді көрсетуге міндетті адамдар көбінесе оларды алмастыру үшін басқа адамдарды жалдайтын) болып жұмыс істеді. 1911 жылы Моңғолияның алғашқы тәуелсіздік жариялағаннан кейін Сюхбатар жаңа мемлекеттің қарулы күштеріне шақырылды.

Боғд ханның әскерінде

1912 жылы Боғд ханның орыс кеңесшілері Хужирбулан қаласында әскери мектеп ашты, ал Сүхбаатар сол жерге жіберілген сарбаздардың бірі болды. Оның әскери тактикадағы қабілеті, атқа міну және оқ ату шеберлігі жолдастарының құрметіне бөленді, ал оқудан кейін Хужирбуландағы пулемет ротасының взвод командирі болды. 1913 жылы ол әйелі Янджмамен отбасын құрды. 1911 жылы олардың алғашқы ұлы дүниеге келді, бірақ Янджманың ата-анасы Сүхбаатардың кедейлігіне байланысты олардың қарым-қатынасына қарсылық білдірді. 1914 жылдың маусым айының соңында Сүхбаатар әскердегі нашар тұрмыс жағдайлары мен жемқорлыққа қарсы сарбаздардың көтерілісіне қатысты, бірақ бұл оқиға оған ешқандай жағымсыз салдар әкелмеді. Автономиялық кезең тым аласапыран болды, 1917 жылы Сүхбаатар Хатанбатар Магсаржавтың басшылығымен Моңғолияның шығыс шекарасына орналастырылды. 1918 жылы Моңғолия үкіметі заң жинақтары мен буддалық кітаптарды басу үшін баспахана құрды, және Сүхбаатар сол жерге ауыстырылды. Баспахананы Жамиян басқарды, сондықтан бұл ауыстырудың себебі Сүхбаатардың есімін оның бұрынғы ұстазы ұсынған болуы мүмкін. Тағы бір себеп – жоғары лауазымдағы адамдар Сүхбаатарды басқа сарбаздардан оқшаулауды қалаған.

Қытайлық оккупация

1918-1919 жылдары Ресей Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі революция мен азамат соғысымен күресіп жатқанда, қытайлықтар Сыртқы Моңғолиядағы билігін қайта орнатуға тырысты. Кейбір ақсүйектер қытайлық амбан Чэнь Имен Монголияның автономиясын жою мәселесі бойынша келіссөздер жүргізді, ал 1919 жылдың күзінде генерал Сюй Шучжэнь Нийслэл Хүрэені басып алып, Богд ханды Монголияны Қытай Республикасына қосу туралы жарлыққа қол қоюға мәжбүр етті. Соған шамамен бір уақытта, кейін Моңғол халық партиясына айналатын екі құпия ұйым құрылды, ал Сүхбаатар олардың бірінің мүшесі болды. Қытайлар билікті басып алғаннан кейін баспахана жабылып, әскер таратылды, сондықтан Сүхбаатар жұмыссыз қалды. Екі құпия ұйым 1920 жылдың басында бірігіп, жаңа билеушілерді сынаған плакаттарды жапсыра бастады. Олар Хүрэдегі қытай әскерлерінің күші, сондай-ақ Богд ханның, басқа жоғары ламалардың және жоғарғы дворяндардың қытайларға қатысты көзқарастары туралы мәліметтер жинады. Бұдан өзге, олар Хүрэдегі орыс қауымының арасындағы революционерлермен байланыс орнатты. 1920 жылдың ортасында бірнеше Коминтерн агенттері құпия ұйымды Иркутскке делегация жіберуге көндірді. Осының нәтижесінде 1920 жылдың 25 маусымында ұйым Моңғол халық партиясы деп атала бастады. Данзан мен Чойбалсан шілде айының басында, Бодоо мен Чагдаржав шілде айының ортасында аттанды. 25 шілдеде қалған топ Да-лама Пунцагдорж арқылы Богд ханның Қытайға қарсы Совет Ресейінен көмек сұраған хатын алуға қол жеткізді. Осы хатпен 1921 жылдың шілде айының соңында Сүхбаатар, Даризавин Лосол және Дансранбилегин Догсом Ресейге жолға шықты. Сүхбаатар осы хатты қытайлық бақылау бекеттері арқылы жасырып әкеуге жауапты болды, және ол үшін қолданған қамшысының ішінен ойылған сабы бүгінде Уланбатордағы мұражайда сақталуда.

Халықтық революция

1920 жылдың 19 тамызында моңғол делегаттарының барлығы Иркутскке жетіп, Гапон есімді Кеңес Ресейінің өкілімен кездесті. Гапон Кеңес Ресейінің Моңғолияға көмектесуге дайын екенін, бірақ делегаттар қандай үкімет құруды қалайтынын, жат жұрттық жаумен қалай күресетінін және олардың болашақ саясаты қандай болатынын түсіндіру керектігін айтты. Қыркүйек айының басында Данзан, Лосол және Чагдаржав Омск арқылы Мәскеуге жіберілді, ал Сүхбаатар мен Чойбалсан әскери оқу үшін Иркутскте қалуға және Мәскеу мен Моңғолиядағы делегация арасында байланыс сақтауға тиіс болды. Бодоо мен Догсом Хюриге қайтарылды. Осы уақыт аралығында қытайлықтар құпия топтың бірқатар мүшелерін және оларға көмектескендерін тұтқындады. 1920 жылдың соңында генерал-лейтенант барон Унгерн басқаратын Ақ гвардия әскерлері Моңғолияға шығыстан кіріп, 1921 жылдың ақпан айының соңында Нийслэл Хюриді басып алды. Чойбалсан мен Чагдаржав Моңғолияға қайта жіберіліп, ұлтшыл ақсүйектермен және басқа да көшбасшылармен байланыс орнатуға кірісті. 9 ақпанда Сүхбаатар Моңғол халық партизандарының бас қолбасшысы болып тағайындалды. Ол сарбаздарды жинауға кірісті, ал 20 ақпанда партизандар қытай әскерлерімен алғашқы шайқасын өткізді, содан кейін келесі күндері тағы да бірнеше шайқастар болды. 1921 жылдың 13 наурызында Кияхтада өткен Моңғол халық партиясының (МХП) құрылтай съезінде Сүхбаатар қайтадан бас қолбасшы болып тағайындалды және жаңадан құрылған уақытша үкіметке сайланды. Съезден кейін уақытша үкімет пен МХП орталық комитеті Хиагттың моңғол бөлігін қытай әскерлерінен тартып алуға шешім қабылдады және 15 ақпанда қаладағы қытай әскери билігіне ультиматум жіберді. Қытай қолбасшылары берілуден бас тартты, ал 18 наурызда Сүхбаатардың әскерлері қаланы басып алды, олардың саны қытай әскерлерінен әлдеқайда аз болса да. Бұл күн қазір Моңғолия армиясының ресми мерекесі болып табылады және әдетте Ресейде Отан қорғаушылар күніне теңестіріледі. Уақытша үкімет Хиагттың моңғол бөлігіне көшіп, Армия, Қаржы және Сыртқы істер министрліктерін құруға кірісті, бірақ шайқастан кейін болған өрт қаланың көп бөлігін өртеп жіберген соң, үкімет Алтанбулаққа көшті. 1921 жылдың мамыр айының соңында Хиагт барон Унгерннің күштерінің қысымына ұшырады, олар Кеңес Ресейіне қарай жылжи бастады. Бұл шабуыл маусымның ортасына дейін Қиыр Шығыс Республикасының әскерлерінің көмегімен тойтарылды. Маусымның соңында Халық партизандары мен Қызыл Армия Хюриге шабуыл жасауға шешім қабылдады. Олар 6 шілдеде қалаға жетіп, жол бойындағы Унгерннің кішігірім топтарын жойды. 11 шілдеде жаңа үкімет жарияланды, Сүхбаатар Армия министрі болды, ал Богд ханның билігі тек қана рәсімдік сипатқа ие болды.

Өлім

Жаңа үкімет қауіпсіз жағдайда болған жоқ, ал антикоммунистік қастандықтар туралы әңгімелер көбейді. 1922 жылы Бодоо, Чагдаржав, Да Лама Пунцагдорж және басқалар жаңа мемлекеттің ішкі және сыртқы жауларымен байланыста болды деген айыппен атылды. 1923 жылдың басында Цагаан Сарына төңкеріс жоспарланып жатқандығы туралы ресми күдіктер ортасында, Сухбаатар үшін сақтандыру режимі тым қиынға соқты. 14/15 ақпан түні ол денсаулығын жоғалтты және 20 ақпанда қайтыс болды. 1940 жылдары Чойбалсан билігінде Сухбаатар уланған деген әңгіме тарады, бірақ кейінірек социалистік басылымдар өлім себебін нақты талқыламады. Дегенмен, бұл нұсқа Моңғолияда әлі де кең таралған. Кейбір тарихшылар оның суық жаңбырдан пневмонияға шалдығып қайтыс болғанын айтады. Екі нұсқаның да ресми түрде дәлелденгені жоқ. Әскери Кеңестің сол кездегі төрағасы, Моңғолияның жоғары билігі Елбек Ринчино оның қоштасу және жерлеу рәсімдерін өткізді. 1924 жылы Моңғолияның астанасы Уланбатор ("Қызыл Батыр") деп аталды. Сүхбаатар ордені Моңғол мемлекетінің ең жоғары наградасы болды. 1954 жылы ол Алтан Өлгий ұлттық зиратындағы қабірінен эксгумацияланып, Сүхбаатар алаңындағы жаңадан салынған мавзолейге қайта жерленді. 2005 жылы мавзолей бұзылғанда, ол кремацияланып, күлі қайта Алтан Өлгийге жерленді. Оның кремациясын буддалық монахтар бақылады. Сүхбаатардың әйелі Янджма Моңғол үкіметінде бірнеше жоғары лауазымдарда қызмет етті, соның ішінде президент міндетін атқарушы.

Еске алу рәсімі

Бүгінде Улан-Батордағы үкімет ғимаратының алдындағы Сүхбаатар алаңында Сүхбаатардың мүсіні тұр. Сүхбаатар атында аталған басқа жерлерге Сүхбаатар облысы, Селенге облысының орталығы және Улан-Батордың бір ауданы жатады. Сүхбатор офицерлік мектебі оның құрметіне аталды. 5 және 100 теңгелік моңғол банкноттарында (1993 жылғы үлгі) Сүхбаатардың суреті бейнеленген, ал үлкен номиналды банкноттарда Шыңғыс ханның портреті бар. «Оның аты – Сүхбатор» (1942) – Иосиф Хеифиц пен Александр Зархи режиссерлік еткен советтік-моңғолдық драмалық фильмі. «Улан Ту» (сөзбе-сөз «Қызыл Ту») – Сүхбаатар жазған моңғол революциялық әні. Ол алғаш рет әскерлердің орындауында естілді, Сүхбаатар суретші Николас Рерихке 1915 жылғы Моңғолия-Қытай қақтығысы кезінде жазғанын айтқан.