Дамдин Сүхбаатар – Моңғол революционері, Моңғол халық партиясының негіз қалаушысы. 1921 жылғы революцияның басшысы, "Моңғол революциясының әкесі" атанды. Тарихымен танысыңыз!
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Дамдин Сүхбаатар (2 ақпан 1893 – 20 ақпан 1923) – моңғол коммунистік революционері, Моңғол халық партиясының құрылтайшы мүшесі және 1921 жылғы Сыртқы Моңғолия революциясы кезінде Хүрээні басып алған моңғол партизандық армиясының жетекшісі. 1921 жылғы Сыртқы Моңғолия революциясына қосқан үлесі үшін ол "Моңғолия революциясының әкесі" деп танылды.
Mongolian communist
Damdin Sükhbaatar (2 February 1893 – 20 February 1923) was a Mongolian communist revolutionary, founding member of the Mongolian People's Party, and leader of the Mongolian partisan army that took Khüree during the Outer Mongolian Revolution of 1921. For his part in the Outer Mongolian revolution of 1921, he was enshrined as the "Father of Mongolia's Revolution".
Ерте өмір
Сюхбатар (моңғол тілінде "Балта батыры") қазіргі Уланбатор қаласында, Их-Хуриден (кейін Нийслэл-Хури, қазіргі Уланбатор) шығысқа қарай бірнеше шақырым жерде орналасқан қытай сауда бекетінде төрт баланың үшіншісі болып дүниеге келді. Оның ата-анасы Сетсен хан аймағындағы туған жерлерін тастап кеткен, әкесі кездейсоқ жұмыстар мен күндізгі жұмысшы болып жұмыс істеп отырған. Сюхбатар алты жасқа толғанда, отбасы Ресей консулдығына жақын жерге көшті. Ол орыс балаларымен ойнағанда орыс тілін білуді үйренді. 14 жасында Сюхбатар Зайсан Жамьяннан білім алу мүмкіндігіне ие болды. 16 жасынан бастап ол бірнеше жыл бойы басқа біреудің орнына жұмыс істейтін атты (сол кезде, билік органдарына белгілі бір қызметтерді көрсетуге міндетті адамдар көбінесе оларды алмастыру үшін басқа адамдарды жалдайтын) болып жұмыс істеді. 1911 жылы Моңғолияның алғашқы тәуелсіздік жариялағаннан кейін Сюхбатар жаңа мемлекеттің қарулы күштеріне шақырылды.
Sükhbaatar (literally "Axe Hero" in Mongolian) was born in present day Ulaanbaatar, the Chinese trading settlement some kilometers east of Ikh Khüree (later Niislel Khüree, now Ulaanbaatar), as the third of four children. His parents had deserted their home banner in Setsen Khan aimag, and his father lived from odd jobs and as a day laborer. When Sükhbaatar was six, the family moved close to the Russian consulate. It was from playing with the Russian children that he learnt to speak some Russian. At the age of 14, Sükhbaatar had the opportunity to get an education, from Zaisan Jamyan. From the age of 16 onwards, he worked as a proxy rider (at that time, people who were obliged to render certain services to the authorities often employed other people to replace them) for several years. After Mongolia's first declaration of independence in 1911, Sükhbaatar was drafted into the new nation's army.
Боғд ханның әскерінде
1912 жылы Боғд ханның орыс кеңесшілері Хужирбулан қаласында әскери мектеп ашты, ал Сүхбаатар сол жерге жіберілген сарбаздардың бірі болды. Оның әскери тактикадағы қабілеті, атқа міну және оқ ату шеберлігі жолдастарының құрметіне бөленді, ал оқудан кейін Хужирбуландағы пулемет ротасының взвод командирі болды. 1913 жылы ол әйелі Янджмамен отбасын құрды. 1911 жылы олардың алғашқы ұлы дүниеге келді, бірақ Янджманың ата-анасы Сүхбаатардың кедейлігіне байланысты олардың қарым-қатынасына қарсылық білдірді. 1914 жылдың маусым айының соңында Сүхбаатар әскердегі нашар тұрмыс жағдайлары мен жемқорлыққа қарсы сарбаздардың көтерілісіне қатысты, бірақ бұл оқиға оған ешқандай жағымсыз салдар әкелмеді. Автономиялық кезең тым аласапыран болды, 1917 жылы Сүхбаатар Хатанбатар Магсаржавтың басшылығымен Моңғолияның шығыс шекарасына орналастырылды. 1918 жылы Моңғолия үкіметі заң жинақтары мен буддалық кітаптарды басу үшін баспахана құрды, және Сүхбаатар сол жерге ауыстырылды. Баспахананы Жамиян басқарды, сондықтан бұл ауыстырудың себебі Сүхбаатардың есімін оның бұрынғы ұстазы ұсынған болуы мүмкін. Тағы бір себеп – жоғары лауазымдағы адамдар Сүхбаатарды басқа сарбаздардан оқшаулауды қалаған.
In 1912, Russian advisers to the Bogd Khan set up a military school at Khujirbulan, and Sükhbaatar was one of the soldiers transferred there. His talent for military tactics and his skills at riding and shooting earned him the respect of his comrades, and after the training he became a platoon leader of the machine gun company at Khujirbulan. In 1913, he set up his own household with his wife Yanjmaa. They had had their first son in 1911, but Yanjmaa's parents objected to the relationship on the grounds that Sükhbaatar was too poor. In late June 1914, Sükhbaatar was involved in a soldiers' riot against the bad living conditions and corruption in the army, but this episode seems to have had no negative repercussions for him. The so called autonomous period was a rather unruly one, and in 1917 Sükhbaatar was deployed to Mongolia's eastern border, under the command of Khatanbaatar Magsarjav. In 1918, the Mongolian government set up a printing office for printing law codes and Buddhist texts, and Sükhbaatar was transferred there. The office was led by Jamyan, so one reason for this transfer may have been that Sükhbaatar's name had been forwarded by his old teacher. Another reason may have been that Sükhbaatar's superiors wanted to keep him apart from the other soldiers.
Қытайлық оккупация
1918-1919 жылдары Ресей Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі революция мен азамат соғысымен күресіп жатқанда, қытайлықтар Сыртқы Моңғолиядағы билігін қайта орнатуға тырысты. Кейбір ақсүйектер қытайлық амбан Чэнь Имен Монголияның автономиясын жою мәселесі бойынша келіссөздер жүргізді, ал 1919 жылдың күзінде генерал Сюй Шучжэнь Нийслэл Хүрэені басып алып, Богд ханды Монголияны Қытай Республикасына қосу туралы жарлыққа қол қоюға мәжбүр етті. Соған шамамен бір уақытта, кейін Моңғол халық партиясына айналатын екі құпия ұйым құрылды, ал Сүхбаатар олардың бірінің мүшесі болды. Қытайлар билікті басып алғаннан кейін баспахана жабылып, әскер таратылды, сондықтан Сүхбаатар жұмыссыз қалды. Екі құпия ұйым 1920 жылдың басында бірігіп, жаңа билеушілерді сынаған плакаттарды жапсыра бастады. Олар Хүрэдегі қытай әскерлерінің күші, сондай-ақ Богд ханның, басқа жоғары ламалардың және жоғарғы дворяндардың қытайларға қатысты көзқарастары туралы мәліметтер жинады. Бұдан өзге, олар Хүрэдегі орыс қауымының арасындағы революционерлермен байланыс орнатты. 1920 жылдың ортасында бірнеше Коминтерн агенттері құпия ұйымды Иркутскке делегация жіберуге көндірді. Осының нәтижесінде 1920 жылдың 25 маусымында ұйым Моңғол халық партиясы деп атала бастады. Данзан мен Чойбалсан шілде айының басында, Бодоо мен Чагдаржав шілде айының ортасында аттанды. 25 шілдеде қалған топ Да-лама Пунцагдорж арқылы Богд ханның Қытайға қарсы Совет Ресейінен көмек сұраған хатын алуға қол жеткізді. Осы хатпен 1921 жылдың шілде айының соңында Сүхбаатар, Даризавин Лосол және Дансранбилегин Догсом Ресейге жолға шықты. Сүхбаатар осы хатты қытайлық бақылау бекеттері арқылы жасырып әкеуге жауапты болды, және ол үшін қолданған қамшысының ішінен ойылған сабы бүгінде Уланбатордағы мұражайда сақталуда.
Between 1918 and 1919, as Russia struggled with revolution and civil war in the aftermath of World War I, the Chinese moved to reassert their rule of Outer Mongolia. Some nobles began negotiations with the Chinese amban Chen Yi on the subject of abolishing Mongolia's autonomy, and in autumn 1919 General Xu Shuzheng occupied Niislel Khüree and forced the Bogd Khan to sign an edict that incorporated Mongolia into the Republic of China. At about the same time, two secret groups that would later evolve into the Mongolian People's Party were founded, and Sükhbaatar was a member of one of them. After the Chinese takeover, the printing office was closed and the army dispersed, so Sükhbaatar became jobless. The two secret groups united in early 1920, and began putting up posters in which they criticized the new rulers. They began gathering intelligence on the Chinese forces in Khüree, and on the attitudes of the Bogd Khan, other high lamas, and the upper nobles, towards the Chinese. Also, they established contacts with some revolutionaries among Khüree's Russian community. In mid 1920, several Comintern agents convinced the secret group to send a delegation to Irkutsk. Consequently, the group was renamed the Mongolian People's Party on June 25, 1920, and lots were drawn to see who would travel to Russia to obtain Soviet support. Danzan and Choibalsan left in early July, Bodoo and Chagdarjav followed in mid July. On July 25, the remaining group succeeded, via Da Lama Puntsagdorj, in obtaining a letter in which the Bogd Khan asked Soviet Russia for support against the Chinese. With this letter, Sükhbaatar, Darizavyn Losol and Dansranbilegiin Dogsom left for Russia in late July, 1921. Sükhbaatar was in charge of smuggling the Bogd Khan's letter through the Chinese checkpoints, and the hollowed handle of his whip he used for this purpose is today displayed in a museum in Ulaanbaatar.
Халықтық революция
1920 жылдың 19 тамызында моңғол делегаттарының барлығы Иркутскке жетіп, Гапон есімді Кеңес Ресейінің өкілімен кездесті. Гапон Кеңес Ресейінің Моңғолияға көмектесуге дайын екенін, бірақ делегаттар қандай үкімет құруды қалайтынын, жат жұрттық жаумен қалай күресетінін және олардың болашақ саясаты қандай болатынын түсіндіру керектігін айтты. Қыркүйек айының басында Данзан, Лосол және Чагдаржав Омск арқылы Мәскеуге жіберілді, ал Сүхбаатар мен Чойбалсан әскери оқу үшін Иркутскте қалуға және Мәскеу мен Моңғолиядағы делегация арасында байланыс сақтауға тиіс болды. Бодоо мен Догсом Хюриге қайтарылды. Осы уақыт аралығында қытайлықтар құпия топтың бірқатар мүшелерін және оларға көмектескендерін тұтқындады. 1920 жылдың соңында генерал-лейтенант барон Унгерн басқаратын Ақ гвардия әскерлері Моңғолияға шығыстан кіріп, 1921 жылдың ақпан айының соңында Нийслэл Хюриді басып алды. Чойбалсан мен Чагдаржав Моңғолияға қайта жіберіліп, ұлтшыл ақсүйектермен және басқа да көшбасшылармен байланыс орнатуға кірісті. 9 ақпанда Сүхбаатар Моңғол халық партизандарының бас қолбасшысы болып тағайындалды. Ол сарбаздарды жинауға кірісті, ал 20 ақпанда партизандар қытай әскерлерімен алғашқы шайқасын өткізді, содан кейін келесі күндері тағы да бірнеше шайқастар болды. 1921 жылдың 13 наурызында Кияхтада өткен Моңғол халық партиясының (МХП) құрылтай съезінде Сүхбаатар қайтадан бас қолбасшы болып тағайындалды және жаңадан құрылған уақытша үкіметке сайланды. Съезден кейін уақытша үкімет пен МХП орталық комитеті Хиагттың моңғол бөлігін қытай әскерлерінен тартып алуға шешім қабылдады және 15 ақпанда қаладағы қытай әскери билігіне ультиматум жіберді. Қытай қолбасшылары берілуден бас тартты, ал 18 наурызда Сүхбаатардың әскерлері қаланы басып алды, олардың саны қытай әскерлерінен әлдеқайда аз болса да. Бұл күн қазір Моңғолия армиясының ресми мерекесі болып табылады және әдетте Ресейде Отан қорғаушылар күніне теңестіріледі. Уақытша үкімет Хиагттың моңғол бөлігіне көшіп, Армия, Қаржы және Сыртқы істер министрліктерін құруға кірісті, бірақ шайқастан кейін болған өрт қаланың көп бөлігін өртеп жіберген соң, үкімет Алтанбулаққа көшті. 1921 жылдың мамыр айының соңында Хиагт барон Унгерннің күштерінің қысымына ұшырады, олар Кеңес Ресейіне қарай жылжи бастады. Бұл шабуыл маусымның ортасына дейін Қиыр Шығыс Республикасының әскерлерінің көмегімен тойтарылды. Маусымның соңында Халық партизандары мен Қызыл Армия Хюриге шабуыл жасауға шешім қабылдады. Олар 6 шілдеде қалаға жетіп, жол бойындағы Унгерннің кішігірім топтарын жойды. 11 шілдеде жаңа үкімет жарияланды, Сүхбаатар Армия министрі болды, ал Богд ханның билігі тек қана рәсімдік сипатқа ие болды.
By August 19, 1920, the Mongolian delegates had all reached Irkutsk and met with a representative of the Soviet Russian Government, named Gapon. Gapon relayed that Soviet Russia was ready to help Mongolia, but that the delegates should explain what kind of government they wanted to establish, how they would fight against the foreign enemy, and what their future policy would be like. In early September, Danzan, Losol and Chagdarjav were sent on to Moscow via Omsk, while Sükhbaatar and Choibalsan were to remain in Irkutsk for military training and to maintain contact between the delegation in Moscow and Mongolia. Bodoo and Dogsom were sent back to Khüree. In the meantime, the Chinese had imprisoned a number of members and sympathizers of the secret group. In late 1920, White Russian forces under Lieutenant General Baron Ungern had entered Mongolia from the east, and in late February 1921 occupied Niislel Khüree. Choibalsan and Chagdarjav were sent back into Mongolia to establish contacts with nationalist minded nobles and other leaders. On February 9, Sükhbaatar was appointed commander in chief of the Mongolian People's Partisans. He began recruiting soldiers, and on February 20 the partisans had their first engagement with Chinese troops, followed by other encounters in the following days. At the founding congress of the Mongolian People's Party (MPP) at Kyakhta on March 1–13, 1921, Sükhbaatar was again appointed commander in chief and elected into the newly established provisional government. Immediately after the congress, the provisional government and the MPP central committee decided to seize the Mongolian part of Khiagt from the Chinese troops, and on February 15 an ultimatum was sent to the Chinese military authorities in the town. The Chinese commanders refused to surrender, and on March 18, Sükhbaatar's troops succeeded in taking the town, despite being heavily outnumbered. This day is now the official holiday of Mongolia's army, and is usually celebrated as the equivalent of Defender of the Fatherland Day in Russia. The provisional government moved to the Mongolian part of Khiagt and began to establish Ministries of the Army, Finances and Foreign Affairs, but when a fire in the aftermath of the battle burnt down the greater part of the town, the government moved on to Altanbulag. At the end of May 1921, Khiagt came under pressure from Baron Ungern's forces, who moved towards Soviet Russia. This offensive was repulsed by mid June, with the help of troops of the Far Eastern Republic. At the end of June, the People's Partisans and the Red Army decided to attack Khüree. They reached the town on July 6, having destroyed smaller groups of Ungern's forces on the way. On July 11, a new government was proclaimed, with Sükhbaatar becoming Minister of the Army and the Bogd Khan's powers limited to those of a rather symbolic nature.
Өлім
Жаңа үкімет қауіпсіз жағдайда болған жоқ, ал антикоммунистік қастандықтар туралы әңгімелер көбейді. 1922 жылы Бодоо, Чагдаржав, Да Лама Пунцагдорж және басқалар жаңа мемлекеттің ішкі және сыртқы жауларымен байланыста болды деген айыппен атылды. 1923 жылдың басында Цагаан Сарына төңкеріс жоспарланып жатқандығы туралы ресми күдіктер ортасында, Сухбаатар үшін сақтандыру режимі тым қиынға соқты. 14/15 ақпан түні ол денсаулығын жоғалтты және 20 ақпанда қайтыс болды. 1940 жылдары Чойбалсан билігінде Сухбаатар уланған деген әңгіме тарады, бірақ кейінірек социалистік басылымдар өлім себебін нақты талқыламады. Дегенмен, бұл нұсқа Моңғолияда әлі де кең таралған. Кейбір тарихшылар оның суық жаңбырдан пневмонияға шалдығып қайтыс болғанын айтады. Екі нұсқаның да ресми түрде дәлелденгені жоқ. Әскери Кеңестің сол кездегі төрағасы, Моңғолияның жоғары билігі Елбек Ринчино оның қоштасу және жерлеу рәсімдерін өткізді. 1924 жылы Моңғолияның астанасы Уланбатор ("Қызыл Батыр") деп аталды. Сүхбаатар ордені Моңғол мемлекетінің ең жоғары наградасы болды. 1954 жылы ол Алтан Өлгий ұлттық зиратындағы қабірінен эксгумацияланып, Сүхбаатар алаңындағы жаңадан салынған мавзолейге қайта жерленді. 2005 жылы мавзолей бұзылғанда, ол кремацияланып, күлі қайта Алтан Өлгийге жерленді. Оның кремациясын буддалық монахтар бақылады. Сүхбаатардың әйелі Янджма Моңғол үкіметінде бірнеше жоғары лауазымдарда қызмет етті, соның ішінде президент міндетін атқарушы.
The new government was not in a secure position, and rumours of anti communist plots increased. In 1922, Bodoo, Chagdarjav, Da Lama Puntsagdorj and others were executed on allegations that they had collaborated with internal and external enemies of the new state. In early 1923, amid official suspicions that a coup was planned for Tsagaan Sar, the state of alert became too exhausting for Sükhbaatar. He broke down on the night of February 14/15, and died on February 20. In the 1940s under Choibalsan's reign, it was alleged that Sükhbaatar had been poisoned, but later socialist publications did not explicitly discuss the cause of death. Nonetheless, this version is still somewhat popular in Mongolia. Some historians say that he died of pneumonia, because of cold rain. Neither version could be proved officially. Elbeg Rinchino, the then chairman of the Military Council, the highest authority in Mongolia, presided over his funeral and burial services. Mongolia's capital was renamed Ulaanbaatar ("Red Hero") in 1924. The Order of Sukhbaatar became the highest decoration of the Mongolian state. In 1954, he was exhumed from his grave at Altan Ölgii National Cemetery and reinterred in the newly built mausoleum at Sükhbaatar Square. When the mausoleum was dismantled in 2005, he was cremated and his ashes buried in Altan Ölgii again. His cremation was supervised by Buddhist monks. Sükhbaatar's widow Yanjmaa went on to serve in a number of senior positions in the Mongolian government, including acting president.
Еске алу рәсімі
Бүгінде Улан-Батордағы үкімет ғимаратының алдындағы Сүхбаатар алаңында Сүхбаатардың мүсіні тұр. Сүхбаатар атында аталған басқа жерлерге Сүхбаатар облысы, Селенге облысының орталығы және Улан-Батордың бір ауданы жатады. Сүхбатор офицерлік мектебі оның құрметіне аталды. 5 және 100 теңгелік моңғол банкноттарында (1993 жылғы үлгі) Сүхбаатардың суреті бейнеленген, ал үлкен номиналды банкноттарда Шыңғыс ханның портреті бар. «Оның аты – Сүхбатор» (1942) – Иосиф Хеифиц пен Александр Зархи режиссерлік еткен советтік-моңғолдық драмалық фильмі. «Улан Ту» (сөзбе-сөз «Қызыл Ту») – Сүхбаатар жазған моңғол революциялық әні. Ол алғаш рет әскерлердің орындауында естілді, Сүхбаатар суретші Николас Рерихке 1915 жылғы Моңғолия-Қытай қақтығысы кезінде жазғанын айтқан.
A statue of Sükhbaatar stands at Sükhbaatar Square in front of the government building in Ulaanbaatar today. Other places named after Sükhbaatar include Sükhbaatar Province, the capital of Selenge Province, and a district of Ulaanbaatar. The Sukhe Bator Officers' School was named after him. Mongolian bank notes between 5 and 100 tögrög (1993 series) feature an image of Sükhbaatar, with higher denomination notes bearing the portrait of Genghis Khan. His Name Is Sukhe Bator (1942) Soviet Mongolian drama film directed by Iosif Kheifits and Aleksandr Zarkhi. Ulaan Tug (, literally "Red Banner") is a Mongolian revolutionary song that was penned by Sukhbaatar. It was first heard being sung by soldiers, with Sukhbaatar explaining to painter Nicholas Roerich that he had composed during the 1915 Mongolia–China conflict.