Төрт дөңгелек жетек жүйесі

Кіріспе

Төрт дөңгелекті жетек, 4×4 ("төртке төрт") немесе 4WD деп те аталады, – екі осьті көліктің жетегі, ол барлық дөңгелектерге бір уақытта күш беруге қабілетті. Ол тұрақты немесе қажеттілік бойынша жұмыс істей алады және көбінесе қосымша шығыс жетек валымен және көп жағдайда қосымша беріліс диапазондарымен жабдықталған трансмиссиялық корпус арқылы байланыстырылады. Екі оське күш берілетін төрт дөңгелекті жетек "барлық дөңгелекті жетек" (AWD) деп сипатталады. Дегенмен, "төрт дөңгелекті жетек" әдетте нақты компоненттер мен функциялар жиынтығын білдіреді және көбінесе терминологияның қазіргі қолданысына сәйкес келетін жолдан тыс пайдалануға арналған.

Анықтамалар

Төрт дөңгелекті жетек жүйелері көптеген түрлі нарықтарда әзірленді және көптеген түрлі көлік платформаларында қолданылды. Әртүрлі архитектуралар мен функцияларды сипаттайтын жалпыға қабылданған терминология жоқ. Әртүрлі өндірушілер қолданатын терминдер көбінесе инженерлік немесе жүйелер арасындағы маңызды техникалық айырмашылықтардан гөрі маркетингтік мәселелерді көрсетеді. SAE International J1952 стандарты өндірістегі AWD/4WD/4x4 жүйелерінің барлық түрлерін қамтитын қосымша жіктемелермен бірге тек "барлық дөңгелекті жетек" терминін ұсынады.

4x4

"Төрт-төрт" немесе "4×4" көбінесе көліктер класын атау үшін қолданылады. Синтаксикалық тұрғыдан алғанда, бірінші сан – ось ұштарының жалпы саны, ал екінші сан – қуат берілетін ось ұштарының саны. Осыған сәйкес, 4×2 – қозғалтқыш күшін тек екі ось ұшына жеткізетін төрт дөңгелекті көлік: алдыңғы жетекте – алдыңғы екі ұшқа, артқы жетекте – артқы екі ұшқа. Сол сияқты, 6×4 көлігі үш осьтен тұрады, олардың екеуі әрқайсысы екі ось ұшына айналу күшін береді. Егер бұл көлік екі артқы осіне қос дөңгелек орнатылған, яғни он дөңгелекті жүк көлігі болса да, оның конфигурациясы 6x4 деп белгіленеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ әскері әдетте "4 X 2" немесе "6 X 4" деп, аралықтары бос және үлкен "X" әрпін қолданды.

4WD

Төрт дөңгелекті жетек (4WD) – екі оське күш берілімі арқылы төрт дөңгелектің бәріне де айналым моментін жеткізетін көлік құралдары. Солтүстік Америка нарығында бұл термин көбінесе жолсыз жүру жағдайлары үшін оңтайландырылған жүйеге қатысты қолданылады. "4WD" термині әдетте 2WD және 4WD режимдері арасында қолмен немесе автоматты түрде ауысатын аралық қораппен жабдықталған көліктерді білдіреді.

АВД

Барлық дөңгелекті жетек (AWD) тарихи тұрғыдан төрт дөңгелекті көліктердегі "төрт дөңгелекті жетек" және 6×6 және т.б. алты дөңгелекті жетектермен бір мағыналы болды, және олар кемінде 1920 жылдардан бері осылай қолданылып келді. Бүгінде Солтүстік Америкада бұл термин ауыр көліктерге де, жеңіл жолаушылар көліктеріне де қолданылады. Ауыр көліктерге қатысты, бұл термин 2×2, 4×4, 6×6 немесе 8×8 жетек жүйелеріндегі "тұрақты көп дөңгелекті жетек" деген мағынаны білдіреді, онда алдыңғы және артқы жетек білігі арасында дифференциал болады. Бұл көбінесе дифференциалдардың әртүрлі жылдамдықпен айналуына мүмкіндік беретін, бірақ сонымен қатар нашар тарту күші бар дөңгелектен жақсы тарту күші бар дөңгелекке айналу моментін беруге қабілетті, көбінесе гидравликалық негізделген сырғанауға қарсы технологиямен үйлесімді. Типик AWD жүйелері барлық жағдайларда жақсы жұмыс істейді, бірақ олар жолдан тыс қатал жағдайларда пайдалануға арналмаған.

SAE-нің ұсынылатын тәжірибелері

SAE International J1952 стандартына сәйкес, жоғарыда сипатталған барлық жүйелер үшін AWD артықшылықты термин болып табылады. Стандарт AWD жүйелерін үш санатқа бөледі. Бұл, төрт дөңгелекті рульді және үш дифференциалды қамтитын, кейіннен салынған бумен жұмыс істейтін тарту қозғалтқышы үшін жасалған нұсқа еді. Бұл жобаға сондай-ақ Брамның Pedrail дөңгелек жүйесі енгізілді, бұл қиын жол жағдайларында жүруге қабілетті төрт дөңгелекті автомобильдердің бірі болды. Бұл идея Брэмагтың қоғамдық жолдарға зиян келтіруді азайтатын қозғалтқыш жасау туралы алдыңғы ойынан туындады. Фердинанд Порше 1899 жылы Венадағы k. u. k. Hofwagenfabrik Ludwig Lohner & Co. үшін төрт дөңгелекті электрлік көлікті жобалап және құрастырды, ол 1900 жылы Парижде өткен Әлемдік көрмеде көпшілік назарына ұсынылды. Көлік – әр дөңгелегінде электр жетегі бар, батареялармен қуатталатын және бензинмен жұмыс істейтін генератормен зарядталатын сериялық гибридтік автомобиль болды. Ол ауыр және ерекше статусының арқасында Lohner-Porsche деп аталатын алғашқы төрт дөңгелекті автомобиль ретінде көбінесе мойындалмайды.

1900-жылдар 1920-жылдар

Әлемдегі алғашқы төрт дөңгелекті, тікелей ішкі жанатын қозғалтқышпен қуатталатын және алдыңғы қозғалтқышпен, төрт дөңгелекті жүйесі бар автомобиль – голландтық Spyker 60 H. P. болды. Ол 1903 жылы Парижден Мадридке өтетін жарыс үшін тапсырыс бойынша жасалған және сол жылы Амстердамдық Якобус және Хендрик Ян Спийкер ағайындары ұсынды. Екі орындық спорттық автомобиль тұрақты төрт дөңгелекті жүйемен, алты цилиндрлі қозғалтқышпен және төрт дөңгелекті тежегіштермен жабдықталған алғашқы көлік болды. Кейіннен көлік қанағаттарға қатысу үшін пайдаланылды, қазір ол Гаагадағы Лоуман мұражайында (бұрынғы Ұлттық Автомобиль мұражайы) қойылған. Америкада төрт дөңгелекті жүйенің алғашқы эскиздері Twyford Motor Car Company компаниясынан шықты. Рейнольдс Альберта мұражайында 1905 жылғы, қалпына келтірілмеген "Мичиган" атты төрт дөңгелекті көлік сақтауда тұр. Бұқаралық өндіріске енген алғашқы төрт дөңгелекті көліктерді 1908 жылы құрылған Висконсин штатындағы Америкалық Төрт Дөңгелекті Автокөлік Компаниясы (FWD) жасады. (FWD термині алдыңғы дөңгелекті қозғалтудың аббревиатурасы емес). 1 және 2 тонналық Nash Quad (төменде қараңыз) және 3 тонналық FWD Model B Бірінші дүниежүзілік соғыста АҚШ армиясының стандартты әскери төрт дөңгелекті жүк көлігі болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде британдық және американдық армиялар үшін 16 000-ға жуық FWD Model B жүк көлігі жасалды – шамамен жартысы FWD, ал қалғаны басқа лицензияланған өндірушілер жасады. Салынған жүк көліктерінің тек 20%-ы төрт дөңгелекті болды, бірақ 4x4 көбінесе майданның алдыңғы қатарында болды. 1913-1919 жылдар аралығында осындай мақсаттар үшін 11 500-ге жуық Jeffery / Nash Quad жүк көлігі жасалды. Quad төрт дөңгелекті жүйемен, төрт дөңгелекті тежегіштермен және төрт дөңгелекті рульмен жабдықталған. Daimler Benz-тің төрт дөңгелекті жүйеде де тарихы бар. Daimler Motoren Gesellschaft 1907 жылы төрт дөңгелекті рульмен жабдықталған Dernburg Wagen атты төрт дөңгелекті көлікті жасағаннан кейін, оны неміс колониялық мемлекеттік қызметкері Бернхард Дернбург Намибияда пайдаланды; ал 1926 жылы Mercedes және BMW G1, G4 және G4 сияқты жетілдірілген төрт дөңгелекті жүйелерді ұсынды. Mercedes және BMW 1937 жылы осы жүйені одан әрі жетілдірді.

The world's first four wheel drive car directly powered by an internal combustion engine, and the first with a front engine, four wheel drive layout, was the Dutch Spyker 60 H. P., Commissioned for the Paris to Madrid race of 1903, it was presented that year by brothers Jacobus and Hendrik Jan Spijker of Amsterdam. The two seat sports car featured permanent four wheel drive and was also the first car equipped with a six cylinder engine, as well as four wheel braking. Later used as a hill climb racer, it is now an exhibit in the Louwman Museum (the former Nationaal Automobiel Museum) in the Hague, the Netherlands. Designs for four wheel drive in America first came from the Twyford Motor Car Company. The Reynolds Alberta Museum has a four wheel drive vehicle, named "Michigan", from 1905 in unrestored storage. The first four wheel drive vehicles to go into mass production were built by (what became) the American Four Wheel Drive Auto Company (FWD) of Wisconsin, founded in 1908. (not to be confused with the term "FWD" as an acronym for front wheel drive)
Along with the 1 and 2 ton Nash Quad (see below), the 3 ton FWD Model B became a standard military four wheel drive truck for the U. S. Army in World War I. Some 16,000 FWD Model B trucks were built for the British and American armies during World War I – about half by FWD and the rest by other licensed manufacturers. Only about 20% of the trucks built were four wheel drives, but the 4x4s were more often on the front lines. About 11,500 of the Jeffery / Nash Quad trucks were built for similar use between 1913 and 1919. The Quad not only came with four wheel drive and four wheel brakes, but also featured four wheel steering. Daimler Benz also has a history in four wheel drive. After the Daimler Motoren Gesellschaft had built a four wheel driven vehicle called Dernburg Wagen, also equipped with four wheel steering, in 1907, that was used by German colonial civil servant, Bernhard Dernburg, in Namibia; Mercedes and BMW, in 1926, introduced some rather sophisticated four wheel drives, the G1, the G4, and G4 following. Mercedes and BMW developed this further in 1937.

1930 жылдар

1931 жылы американдық Marmon Herrington компаниясы төрт дөңгелекті көліктер нарығының өсуіне байланысты құрылды. Marmon Herrington компаниясы Ford жүк машиналарын төрт дөңгелекті көліктерге түрлендіруге маманданған және әскери және коммерциялық ұшақтарға отын құюға арналған жүк машиналары, жеңіл қару-жарақ тасуға арналған 4×4 шассилері, сондай-ақ сол кездегі ең ірі жүк машиналарына Ирак құбыр желісі компаниясынан алған тапсырыс арқасында сәтті бастама алды. Алғашқы Marmon Herrington көліктері ерекшелік құрады. 1930 жылдары жасалған 4WD автомобильдер мен жүк көліктері көбінесе үкіметтер үшін, болашақтағы соғысқа қатысу мүмкіндігін ескере отырып жасалды. Dodge компаниясы 1934 жылы алғашқы төрт дөңгелекті жүк көлігін жасады – K 39 X 4 (АҚШ) әскери 1 1/2 тонналық көлігі, оның 796 данасы АҚШ армиясы үшін бірнеше конфигурацияда жасалды. Timken компаниясы алдыңғы біліктерді және күш беру қораптарын жеткізді, сондай-ақ әскери мақсатта қолданылатын азаматтық жүк көлігін жабдықтады. Timken күш беру қорабы – бұл алғашқы жартылай уақыттық жүйе, ол жүргізушіге кабина ішіндегі рычаг арқылы төрт дөңгелекті қозғалтуды қосуға немесе ажыратуға мүмкіндік берді. 1930 жылдардағы АҚШ-тың әскери бюджеті шектеулі болғанымен, '34 жылғы жүк көлігі жақсы қабылданды, нәтижесінде, 1 1/2 тонналық жаңартқыш жүк көлігі жасалды, 1938 жылы 1700 RF 40 X 4 (АҚШ) және 1939 жылы 292 TF 40 X 4 (АҚШ) жүк көліктері өндірілді. 1937 жылғы Mercedes Benz G5 және BMW 325 4×4 толық уақытты төрт дөңгелекті қозғалту, төрт дөңгелекті рульдік басқару, үш құлыпталатын дифференциалды және толық тәуелсіз серіппелі жүйемен жабдықталған. Олар төрт дөңгелекті жолаушылар көлігіне мемлекеттік қажеттіліктен туындады. Қазіргі заманғы Geländewagen, мысалы Mercedes Benz G классы, әлі де кейбір ерекшеліктерін сақтайды, бірақ толық тәуелсіз серіппелі жүйесіз, себебі ол жерден бұрылу қабілетін төмендетуі мүмкін. Unimog та Mercedes 4x4 технологиясының нәтижесі. Бірінші орыс жасалған төрт дөңгелекті көлік, сонымен қатар азаматтық қолдану үшін, 1938 жылы КСРО-да жасалған ГАЗ-61 болды. "Азаматтық қолдану" термині шартты, өйткені олардың көпшілігі, тіпті барлығы да КСРО үкіметі мен әскері (басқару машиналары ретінде) пайдаланды, бірақ ГАЗ-61 73 нұсқасы – жабық седан корпусы бар алғашқы төрт дөңгелекті көлік. Шасси элементтері 1940 жылғы ГАЗ-64 және 1943 жылғы ГАЗ-67, сондай-ақ соғыстан кейінгі ГАЗ-69 және артқы дөңгелекті ГАЗ-20 "Победа" негізінде жасалған және 1955 жылдан 1958 жылға дейін салынған ГАЗ М-72 сияқты әскери көліктерде қолданылды. Советтік азаматтық өмір Солтүстік Америкадағы Jeep сияқты азаматтық өнімдердің кең таралуына мүмкіндік бермеді, бірақ 1960 жылдарға дейін советтік 4×4 көліктерінің технологиясы британдық, неміс және американдық үлгілермен тең деңгейде болды, тіпті кейбір жағдайларда олардан да асып түсті, ал әскери мақсаттар үшін олар белсенді түрде дамытылды, өндірілді және қолданылды.

The American Marmon Herrington Company was founded in 1931 to serve a growing market for moderately priced four wheel drive vehicles. Marmon Herrington specialized in converting Ford trucks to four wheel drive and got off to a successful start by procuring contracts for military and commercial aircraft refueling trucks, 4×4 chassis for towing light weaponry, and an order from the Iraqi Pipeline Company for what were the largest trucks built at the time. The early Marmon Herringtons proved to be the exception to the rule — 4WD cars and trucks developed in the 1930s were mainly built for governments, with (future) warfare applications in mind. Dodge developed its first four wheel drive truck in 1934 — a military 1 1/2 ton designated K 39 X 4(USA), of which 796 units were built for the U. S. Army in several configurations. Timken supplied front axles and transfer cases, added to militarized a civilian truck. The Timken transfer case was the first part time design, that allowed the driver to engage or disengage four wheel drive using a lever inside the cab. In spite of the limited 1930s U. S. military budgets, the '34 truck was liked well enough that a more modern 1 1/2 ton truck was developed, and 1,700 RF 40 X 4(USA) trucks were produced in 1938, and 292 TF 40 X 4(USA) in 1939. The 1937 Mercedes Benz G5 and BMW 325 4×4 featured full time four wheel drive, four wheel steering, three locking differentials, and fully independent suspension. They were produced because of a government demand for a four wheel drive passenger vehicle. The modern Geländewagen such as the Mercedes Benz G Class still feature some of the attributes, with the exception of fully independent suspension, since it can compromise ground clearance. The Unimog is also a result of Mercedes 4x4 technology. The first Russian produced four wheel drive vehicle, also in part for civilian use, was the GAZ 61, developed in the Soviet Union in 1938. "Civilian use" may be a bit of a misnomer, as most, if not all, were used by the Soviet government and military (as command cars), but the GAZ 61 73 version is the first four wheel drive vehicle with a normal closed sedan body. Elements of the chassis were used in subsequent military vehicles such as the 1940 GAZ 64 and the 1943 GAZ 67, as well as the postwar GAZ 69, and the properly civilian GAZ M 72, based on the rear wheel drive GAZ 20 "Victory" and built from 1955 to 1958. Soviet civilian life did not allow the proliferation of civilian products such as the Jeep in North America, but through the 1960s, the technology of Soviet 4×4 vehicles stayed on par with British, German, and American models, even exceeding it in some aspects, and for military purposes just as actively developed, produced, and used.

Екінші дүниежүзілік соғыс АВД-ның таралуындағы серпіліс

Әскери мақсаттарға "қайда қаласаң, бара алатын" көліктер қажет болғанға дейін, төрт дөңгелекті және барлық дөңгелекті жетеу құралдары өз орнын таба алмады. Екінші дүниежүзілік соғыста алғаш американдық Bantam компаниясы жасаған, бірақ Willys және Ford компаниялары жаппай өндірген Jeep соғыс жылдарында әлемдегі ең танымал төрт дөңгелекті көлікке айналды. Американдық Dodge WC сериясы және Chevrolet G506 4x4 түрлері де жүздеген мыңдаған данада шығарылды, сондай-ақ Канаданың әскери үлгісіндегі жүк көліктері де көптеп өндірілді, олардың ішінде 4x4 түрлері әртүрлі күш беру схемаларының арасында ең көп таралғаны болды. Барлығы есептегенде, Солтүстік Америка соғыс кезеңінде шамамен 1,5 миллион 4x4 жетеу құралын жасады.

Дамуға кейбір маңызды компоненттердің болуы, мысалы, күш беру қораптары және әсіресе тұрақты жылдамдықты біліктіктер әсер етті. Коммерциялық көліктерде жиі қолданылмаса да, барлық дөңгелекті жетеу құралдарының бәріне олар қажет болды; сондай-ақ, олар дифференциалдардың бәрі үшін кесуге қажетті дөңгелектердің санын екі немесе үш есеге арттырды. Соғысқа дейін шектеулі қуаты бар бірнеше мамандандырылған фирмалармен өндірілген бұл бөлшектер, 1942 жылдың көктемінен бастап Ford, Dodge және Chevrolet компаниялары 1939 жылғы көрсеткіштен 100 еседен астам көлемде өндірді. Ресей 1940 жылы, американдық Jeep-тен бір жыл бұрын өздерінің Jeep сияқты көлігін (ГАЗ-64) іске қосса да, соғыстың алғашқы жылдарында батыс одақтастары берген Lend-Lease көліктеріне көп сүйенді. 1943 жылы олар одан да жетілдірілген нұсқасын – ГАЗ-67 шығарды. Ал, Остік державалардың Jeep-ке ең жақын баламасы – VW Kübelwagen, оның барлығы 50 мың данасы ғана жасалды, порталды редукторлармен жабдықталған болса да, тек артқы дөңгелектерге күш берді.

1945-1960 жылдар

Willys 1945 жылы CJ 2A моделін ұсынды, бұл жалпы нарықта сатылатын алғашқы толық көлемді төрт дөңгелекті жетек көлігі болды. Екінші дүниежүзілік соғыста кең таралған Jeep-тің сәттілігіне байланысты, оның берік, тұрмыстық сипаттамалары көптеген төрт дөңгелекті жетек көліктері үшін үлгі болды. Dodge та 1946 жылғы модельге арналған азаматтық 4WD Power Wagon жүк көліктерін өндіруді бастады. Willys және Dodge екеуі де тікелей екінші дүниежүзілік соғыстағы алдыңғы үлгілерінен жасалды. Jeep-ке ұқсас, сондай-ақ қатарлы төрт цилиндрлі қозғалтқышпен жабдықталған Land Rover 1948 жылы Амстердам автосалонында таныстырылды. Бастапқыда Rover автомобиль компаниясының қиын жағдайдағы уақытша шешімі ретінде жоспарланған, бірақ жеткіліксіз инвестицияларға қарамастан, ол олардың жолаушылар көліктерінен гөрі жақсы нәтижелер көрсетті. Бас инженер Морис Уилкске тиесілі шаруашылықта жиі жолдан шығарылатын, екінші дүниежүзілік соғыстың кең таралған "джипі" – Willys MB-дан шабыт алған Land Rover 1970-ші жылдары жақсартылған, бірақ жолдан өту қабілетін сақтайтын сәнді 4WD Range Rover-ді жасады. 1950 жылы "Jeep" тауарлық белгісін сатып алған Willys брендті монополиялады. Оның ізбасары Kaiser Jeep 1963 жылы Wagoneer деп аталатын революциялық 4WD вагонын ұсынды. Ол техникалық жағынан инновациялық болды, сонымен қатар тәуелсіз алдыңғы серпімділігі және 4WD-ге жұптасқан алғашқы автоматты берілісімен жабдықталған, әрі ол әдеттегі жолаушылар көлігі сияқты жабдықталған және безендірілген. Фактыде, ол қазіргі заманғы SUV-ның атасы болды. 1966-1969 жылдары шығарылған AMC немесе Buick V8 қозғалтқыштарымен жабдықталған Super Wagoneer тауарлық белгіні одан да жоғары көтерді. Jensen 1966 жылдан 1971 жылға дейін жасалған Jensen FF-тің 318 данасына Formula Ferguson (FF) толық уақытты барлық дөңгелекті жетек жүйесін қолданды, бұл GT спорттық машинасына 4WD-ді алғаш рет қолдану болды. Көптеген 4WD жүйелері айналым моментін тең бөледі, ал Jensen алдыңғы дөңгелектерге шамамен 40%, артқы дөңгелектерге 60% айналым моментін беру үшін алдыңғы және артқы осьтерді әртүрлі қатынастармен жабдықтады.

1970-1990 жылдар

1970 жылы American Motors Corporation (AMC) Kaiser's Jeep бөлімін сатып алды және 4WD автомобильдерінің барлық желісін жылдам жаңартты және кеңейтті. Көлік жолдағы өтімділігі артып, толық өлшемді Grand Wagoneer дәстүрлі сәнді автомобильдермен бәсекелесе берді. Көбінесе қолмен құрастырылған, ол 1991 жылға дейін, тіпті Chrysler AMC-ді сатып алғаннан кейін де өндіріс кезінде көп өзгермеді. Subaru 1972 жылы Leone моделін ұсынып, санатты кеңейтті – бұл құрғақ асфальтта қосылмаған, жартылай уақытты төрт дөңгелекті жетек жүйесі бар арзан, ықшам универсал болды. Қыркүйек айында AMC 1973 жылғы Jeep Cherokee және Wagoneer модельдері үшін Quadra Trac толық уақытты AWD жүйесін енгізді. Толық уақытты AWD жүргізушіні хабтарды құлыптауға және 2WD мен 4WD режимдерін қолмен таңдаудан босатқандықтан, ол FIA раллилеріндегі барлық өзге маркалардан басым түсті. Джин Хендерсон мен Кен Пог 1972 жылы Quadra Trac жабдықталған Jeep-пен Press on Regardless Rally FIA чемпионатында жеңіске жетті. American Motors 1980 жылғы модель үшін инновациялық Eagle көлігін ұсынды. Бұл алдыңғы қозғалтқышты, төрт дөңгелекті жетек жүйесін толыққанды пайдаланған алғашқы американдық сериялық автомобильдер болды. AMC Eagle седан, купе және тұрақты автоматты төрт дөңгелекті жетекпен жабдықталған универсал нұсқаларында ұсынылды. Жаңа Eagle көліктері Jeep технологиясын AMC-нің қолданыстағы және сынақтан өткен жолаушылар автомобиль платформасымен үйлестірді. Олар «көліктік құрал» немесе кроссовер SUV жаңа өнім санатын ашты. AMC Eagle көліктері жолаушылар көліктерінен күтілетін жайлылық пен жоғары деңгейдегі жабдықтамамен және жолдан тыс технологияны қосымша қауіпсіздік пен жақсырақ бақылау үшін ұсынды. Eagle-дың қалың тұтқыр сұйықтығы бар орталық дифференциалы қуатты тыныш және тегіс беруді қамтамасыз етті, ол ең жақсы сүйреуге ие оське пропорционалды бағытталды. Бұл толық уақытты жүйе, тек төрт дөңгелекті жетекте жұмыс істейді және аспап немесе күш беріліс бөліктерінің қажетсіз тозуына себеп болмайды. Ауыстырмалы қашықтық режимі болған жоқ. Бұл басқа өндірушілердің дизайны үшін үлгі болды. Сол кездегі автомобиль прессасы Eagle көліктерінің сүйреу қабілетін сынап, Subaru көліктерінен әлдеқайда жоғары деп бағалады және олар көптеген «жолдан тыс» көліктерді жеңе алатынын көрсетті. Four Wheeler журналы AMC Eagle көлігін «автомобильдердің жаңа буынының бастауы» деп қорытындылады. Eagle көліктері танымал болды (әсіресе қарлы аймақтарда), сүйреуге қабілетті және спорттық және сәнді жиынтықтармен қоса бірнеше жабдық деңгейлерінде ұсынылды. 1981 жылы екі қосымша модель – субкомпакт SX/4 және Kammback енгізілді. Отандық отынды үнемдеу үшін қолмен беріліс және алдыңғы білікті ажырату мүмкіндігі де ұсынылды. 1981 және 1982 жылдары желіге бірегей кабриолет қосылды. Eagle-дың монокок корпусы түрлендіру үшін күшейтілді және шымылдықтың сүрегін алуға болатын стальдан жасалған тарга бар және шыныдан жасалған төбе бөлігін қамтыды. Eagle универсалы Chrysler 1987 жылы AMC-ді сатып алғаннан кейін бір модельдік жыл бойы өндірісте болды. AMC Eagle көліктерінің жалпы саны шамамен 200 000 дананы құрады. Audi 1980 жылы Audi Quattro атты тұрақты түрде барлық дөңгелекті жетекпен жүретін көлікті де ұсынды. Audi шассиінің инженері Йорг Бензингер Финляндиядағы қысқы сынақтарда Батыс Германия армиясы қолданатын Volkswagen Iltis көлігінің кез келген жоғары өнімді Audi-ді жеңе алатынын байқады. Ол Audi-дің консервативті имиджін жақсарту үшін төрт дөңгелекті жетекпен жабдықталған көлікті әзірлеуді ұсынды. Audi quattro жүйесі сериялық көліктерде пайда болды. 1987 жылы Toyota раллилік жарыстарда бәсекелесу үшін арналған көлікті де жасады. FIA Homologation Special Vehicle Celica GT Four (Солтүстік Америкада Toyota Celica All Trac Turbo деп аталады) көліктерінің шектеулі саны шығарылды. All Trac жүйесі кейін сериялық өндірісте Toyota Camry, Toyota Corolla және Toyota Previa модельдерінде қол жетімді болды. Ең алғашқы төрт дөңгелекті жетекпен жұмыс істейтін орта қозғалтқышпен жабдықталған көліктердің бірі – 1984 жылдан 1986 жылға дейін жасалған Ford RS200 сияқты B тобының homologaциясына арналған жолға жарамды әртүрлі раллилік көліктер болды. 1989 жылы Panther Westwinds компаниясы ортаңғы қозғалтқышпен төрт дөңгелекті жетекпен жабдықталған Panther Solo 2 көлігін жасады.

American Motors Corporation (AMC) acquired Kaiser's Jeep Division in 1970 and quickly upgraded and expanded the entire line of off road 4WD vehicles. With its added roadworthiness, the top range full sized Grand Wagoneer continued to compete with traditional luxury cars. Partially hand built, it was relatively unchanged during its production through 1991, even after Chrysler's buyout of AMC. Subaru introduced the category expanding Leone in 1972, an inexpensive compact station wagon with a light duty, part time four wheel drive system that could not be engaged on dry pavement. In September, AMC introduced Quadra Trac full time AWD for the 1973 model year Jeep Cherokee and Wagoneer. Due to full time AWD, which relieved the driver of getting out to lock hubs and having to manually select between 2WD and 4WD modes, it dominated all other makes in FIA rally competition. Gene Henderson and Ken Pogue won the Press on Regardless Rally FIA championship with a Quadra Trac equipped Jeep in 1972. American Motors introduced the innovative Eagle for the 1980 model year. These were the first American mass production cars to use the complete front engine, four wheel drive system. The AMC Eagle was offered as a sedan, coupe, and station wagon with permanent automatic all wheel drive passenger models. The new Eagles combined Jeep technology with an existing and proven AMC passenger automobile platform. They ushered a whole new product category of "sport utility" or crossover SUV. AMC's Eagles came with the comfort and high level appointments expected of regular passenger models and used the off road technology for an extra margin of safety and traction. The Eagle's thick viscous fluid center differential provided a quiet and smooth transfer of power that was directed proportionally to the axle with the greatest traction. This was a true full time system operating only in four wheel drive without undue wear on suspension or driveline components. No low range was used in the transfer case. This became the forerunner of the designs that followed from other manufacturers. The automobile press at the time tested the traction of the Eagles and described it as far superior to the Subaru's and that it could beat many so called off road vehicles. Four Wheeler magazine concluded that the AMC Eagle was "The beginning of a new generation of cars." The Eagles were popular (particularly in the snowbelt), had towing capacity, and came in several equipment levels including sport and luxury trims. Two additional models were added in 1981, the subcompact SX/4 and Kammback. A manual transmission and a front axle disconnect feature were also made available for greater fuel economy. During 1981 and 1982, a unique convertible was added to the line. The Eagle's monocoque body was reinforced for the conversion and had a steel targa bar with a removable fiberglass roof section. The Eagle station wagon remained in production for one model year after Chrysler acquired AMC in 1987. Total AMC Eagle production was almost 200,000 vehicles. Audi also introduced a permanently all wheel driven road going car, the Audi Quattro, in 1980. Audi's chassis engineer, Jörg Bensinger, had noticed in winter tests in Finland that a vehicle used by the West German Army, the Volkswagen Iltis, could beat any high performance Audi. He proposed developing a four wheel drive car that would also be used for rallying to improve Audi's conservative image. The Audi quattro system became a feature on production cars. In 1987, Toyota also developed a car built for competition in rally campaigns. A limited number of road going FIA Homologation Special Vehicle Celica GT Four (known as Toyota Celica All Trac Turbo in North America) were produced. The All Trac system was later available on serial production Toyota Camry, Toyota Corolla, and Toyota Previa models. Some of the earliest mid engined four wheel drive cars were the various road legal rally cars made for Group B homologation, such as the Ford RS200 made from 1984 to 1986. In 1989, niche maker Panther Westwinds created a mid engined four wheel drive, the Panther Solo 2.

2000 жылдан қазіргі уақытқа дейін

2013 жылдың соңына қарай АҚШ-та AWD көліктері жаңа жеңіл көлік сатылымының 32% құрады, бұл 2008 жылдан 5%-ға артқан көрсеткіш. Бұл, көбінесе, кроссоверлердің танымал болуына байланысты. Автокөлік өндірушілері тұтынушыларды AWD-ні қауіпсіздік мүмкіндігі ретінде дәріптейтін жарнамалармен қамтып алды, бірақ AWD-нің FWD-ден артықшылығы үдеуде, тежеуде немесе рульді басқаруда емес. Тәжірибелер көрсеткендей, AWD қысқы жағдайда үдеуді жақсартса да, тежеуге көмектеспейді. 2008 жылы Nissan GT-R моделін артқа орнатылған трансаксельмен ұсынды. AWD жүйесіне екі жетек білігі қажет: біреуі қозғалтқыштан трансаксель мен дифференциалға, екіншісі трансаксельден алдыңғы дөңгелектерге.

Жол жарыстары

Spyker 1903 жылы алғашқы төрт дөңгелекті күшпен жүретін жарыс машинасы – Spyker 60 HP-ны жасап, жарысқа қатыстырған. Мысалы, Audi R18 e tron quattro (жарыстың жеңімпазы, Ле-Манды жеңген алғашқы гибридтік/төрт дөңгелекті машина), алдыңғы осінде электрмоторды, артқы осінде бензинді қозғалтқышты пайдаланады.

Ауыр жүк көліктерде

Орта және ауыр тоннажды жүк көліктері жақында 4x4 жетектеріне көшті; 4x4 орта тоннажды жүк көліктері Ford компаниясы Ford Super Duty жүк көліктерін сатуды бастағаннан кейін кеңінен таралды. Бұл жүк көліктері жеңіл және орта тоннажды жүк көліктері арасында көптеген бөліктерді ортақ пайдаланды, бұл өндіріс шығындарын төмендетті. Dana 60 алдыңғы осі Super Duty жүк көліктерінің екі түрінде де қолданылады. Сонымен қатар, «Үш үлкен» компаниялары өнімдерінің бөліктерін бөлісіп, шығындарды азайтады. Dana S 110 қазіргі уақытта Ford және Ram компанияларының орта тоннажды жүк көліктерінің артқы жетегінде қолданылады. Dana 110 сондай-ақ General Motors 4x4 көліктерінде де қолданылған. Ram Trucks 2008 жылдан бастап 4x4 және 4x2 орта тоннажды жүк көліктерін сатуды бастады. General Motors 2005–2009 модельдік жылдарына 4x4 жүк көліктерін сатты.

Құрылыс техникасында

Volvo компаниясы 1977 жылы төрт дөңгелекті жетектегі 646 модельді артқы қазығыш жүк көтергішін (backhoe loader) ұсынды. Кейс корпорациясы 1987 жылы АҚШ-та осылай істеді.

Терминология

Инженерлік терминдерде "төрт дөңгелекті жетек" – кем дегенде екі оське таратылған төрт дөңгелекке қуат жеткізілетін көлік құралы. "4×4" термині (төрт-төрт деп айтылады) 1940 жылдардың өзінде Солтүстік Америка әскери төрт дөңгелекті жетек көліктерін сипаттау үшін қолданылған, мұндағы бірінші сан көліктегі дөңгелектердің санын, ал екіншісі – жетекке қосылған дөңгелектердің санын көрсетеді. Артында екі дөңгелегі бар осьтері және екі жетек осі бар жүк көліктері, дөңгелектері алты болғанына қарамастан, 4×4 деп белгіленеді, себебі жұпталған артқы дөңгелектер сүйреу және жіктеу мақсатында бір дөңгелектей жұмыс істейді. Нағыз 6×6 көліктері, үш жетек осіне ие, дөңгелектерінің санына қарамастан 6×6 деп жіктеледі. Екі артқы және бір алдыңғы осьтері бар олардың мысалдары – әлемдік қорғаныс күштерінде танымал алты дөңгелекті Pinzgauer және АҚШ армиясы Екінші дүниежүзілік соғыста таныстырған 10 дөңгелекті GMC CCKW. "Төрт дөңгелекті" термині барлық жерге жүре алатын көліктерге қатысты, оны төрт дөңгелекті жетекпен шатастыруға болмайды. Мұндағы "төрт" саны көліктің төрт дөңгелегі бар екенін көрсетеді, бірақ олардың барлығы жетекке қосылған болуы міндетті емес.

Әдеттегі емес жүйелер

Солтүстік Африкада мұнай барлау үшін қарапайым, арзан, барлық жерге жүре алатын көлік қажеттігі туындағанда, француз моторостроительі Citroën 1958 жылы 2CV Sahara көлігін жасады. Басқа 4x4 көліктерден айырмашылығы, олар алдыңғы және артқы осьтерді қозғау үшін дәстүрлі беру корпусын пайдаланса, Sahara екі қозғалтқышқа ие болды, әрқайсысы жеке осьті тәуелсіз түрде қозғалтады, ал артқы қозғалтқыш артқа қаратылған. Екі газ педалі, тұтқа және беріліс механизмін біріктіруге болады, сондықтан екі қозғалтқыш бірге жұмыс істей алады немесе машина тек бір қозғалтқышпен ғана жүре алады. Екі жанармай багы мен екі аккумуляторы (олар бір немесе екі қозғалтқышты іске қосу үшін орнатылуы мүмкін) екі жеке қозғалтқыш жүйесінің артықшылығы – машина механикалық бұзылғаннан кейін де өркениетке орала алатындығы болды. Бұл көліктен шамамен 700 дана ғана жасалды, және бүгінде олардың тек 27-сі ғана бар екені белгілі. BMC 1960 жылдардың ортасында екі қозғалтқышпен жұмыс істейтін Mini Moke (Twini Moke) үлгісімен тәжірибе жасады, бірақ оны өндіріске енгізбеді. Бұл Mini-нің "қуат жиынтығының" орналасуын пайдаланды, ол көлденең қозғалтқышпен және қозғалтқыш картеріндегі беріліс қорабымен жабдықталған. Артқы жағына екінші қозғалтқыш-беріліс бірлігін орнату арқылы қарапайым 4x4 жүйесін жасауға болады. Алғашқы прототиптерде әр қозғалтқышқа жеке беріліс рычагі мен тұтқа жүйесі болған. Кейінгі нұсқалары британдық армияға бағалауға жіберілді, олар пайдаланушыға ыңғайлы жүйелерге ие болды. 1965 жылы А. Дж. М. Чадвик 4WD жүйесіне GB 1113068 патентін алды, ол барлық жерде жүре алатын көлік үшін жарты шар тәрізді дөңгелектерді қолданды. Жиырма жылдан кейін Б. Т. Е. Уорн GB 2172558 патентін алды, бұл Чадвиктің дифференциалдық берілістер жинақтарын қолданбайтын дизайнының жақсартуы болды. Әрбір дөңгелекті координативті түрде еңкейту және бұру мүмкіндігі бар шар тәрізді дөңгелектерді қолдану арқасында, қозғалтқыш дөңгелектері тұрақты сүйреуді сақтайды. Сонымен қатар, барлық қозғалтқыш дөңгелектері басқарылады, ал дөңгелектерді жұптастыру қажет болмағандықтан, жүйенің тұтастығына әсер етпей, дөңгелектердің тақ саны бар көліктер де болуы мүмкін. Жылдамдықты жоғалып-төмендету алдыңғы және артқы дөңгелектердің диаметрінің қатынастарын динамикалық түрде өзгерту арқылы мүмкін болады. Suzuki Motors 1996 жылы Suzuki Escudo Pikes Peak Edition көлігін ұсынды. Алдыңғы Suzuki үлгілері екі қозғалтқышпен жабдықталған; 1996 жылдан бастап қозғалтқыш 2.0 л V6 қос турбокомпрессорлы және алты жылдамдықты қолмен басқарылатын беріліс қорабымен жұптастырылған. Nissan Motors E 4WD деп аталатын жүйені әзірледі, ол әдетте алдыңғы дөңгелектермен қозғалатын көліктер үшін жасалған, алайда артқы дөңгелектер электр қозғалтқыштарымен қамтамасыз етіледі. Бұл жүйе Nissan Cube және Tiida кейбір үлгілерінде енгізілді. (Бұл Ford Escape Hybrid AWD-де қолданылатын жүйеге ұқсас.) Chrysler Jeep Division 2005 жылы Детройтте өткен Солтүстік Америка халықаралық автосалонында екі қозғалтқышпен жұмыс істейтін Jeep Hurricane концепциясын таныстырды. Бұл көлікте ерекше "шабақтап жүру" мүмкіндігі бар, ол 360° айналуға мүмкіндік береді. Бұл алдыңғы және артқы жұптарды жүргізудің орнына сол жақ дөңгелектерді жұп ретінде, оң жақ дөңгелектерді жұп ретінде жүргізу арқылы жүзеге асырылады. Орталық беріліс қорабы бір жақтың екінші жағына қарама-қарсы бағытта жүруіне мүмкіндік береді. Сонымен қатар, екі Hemi V8 қозғалтқышы бар. Кейбір гибридті көліктер, мысалы Lexus RX400h, AWD жүйесіне екі электр қозғалтқышы арқылы қуат береді, біреуі алдыңғы дөңгелектерге, екіншісі артқы дөңгелектерге. Lexus RX400h AWD үлгісі (және оның Toyota брендті әріптесі, Harrier гибриді) жағдайында алдыңғы дөңгелектер қозғалыс қуатын тікелей көліктің бензиндік қозғалтқышынан, сондай-ақ электр қозғалтқыштары арқылы алады, ал артқы дөңгелектер екінші электр қозғалтқышынан ғана қуат алады. Қуатты беруді ішкі электроника сүйреу жағдайларына және қажеттілігіне байланысты автоматты түрде басқарады, бұл оны барлық дөңгелекті қозғалтқыш жүйесіне айналдырады. Ferrari FF және Purosangue-де қолданылатын 4RM жүйесі бірегей, өйткені оның артқы трансакселі және екінші алдыңғы трансакселі тікелей қозғалтқышпен байланысқан. Көлік негізінен артқы дөңгелекті көлік ретінде жұмыс істейді. Алдыңғы трансаксельдегі тұтқалар артқы дөңгелектер сырғанағанда іске қосылады. Алдыңғы дөңгелектерге қуат екі шексіз өзгермелі клапан жинағы арқылы беріледі, олар қажетті жол дөңгелектерінің жылдамдықтарын беру үшін "сырғанауға" рұқсат етіледі. Алдыңғы трансаксельде үш беріліс бар, екісі алға, біреуі артқа. Алдыңғы берілістің екі алға жылдамдығы артқы берілістің төрт алға жылдамдығымен сәйкес келеді. Ол жоғары жылдамдықтарда қолданылмайды. Бұл беріліс қорабы мен әрбір алдыңғы дөңгелек арасындағы байланыс Haldex түріндегі тәуелсіз тұтқалар арқылы жүзеге асырылады, дифференциалсыз. Қатынастардың айырмашылығына байланысты тұтқалар үнемі сырғанады және қозғалтқыштың күшінің шамамен 20% ғана беріледі.

Prompted by a perceived need for a simple, inexpensive all terrain vehicle for oil exploration in North Africa, French motor manufacturer Citroën developed the 2CV Sahara in 1958. Unlike other 4×4 vehicles, which use a conventional transfer case to drive the front and rear axles, the Sahara had two engines, each independently driving a separate axle, with the rear engine facing backwards. The two throttles, clutches, and gear change mechanisms could be linked, so the two engines could run together, or they could be split and the car driven solely by either engine. Combined with twin fuel tanks and twin batteries (which could be set up to run either or both engines), the redundancy of two separate drive trains meant that they could make it back to civilization even after major mechanical failures. Only around 700 of these cars were built, and only 27 are known to exist today. BMC experimented with a twin engined Mini Moke (dubbed the "Twini Moke") in the mid 1960s, but never put it into production. This made advantage of the Mini's 'power pack' layout, with a transverse engine and the gearbox in the engine sump. Simply by fitting a second engine/gearbox unit across the rear, a rudimentary 4×4 system could be produced. Early prototypes had separate gear levers and clutch systems for each engine. Later versions sent for evaluation by the British Army had more user friendly linked systems. In 1965, A. J. M. Chadwick patented a 4WD system, GB 1113068, that used hemispherical wheels for an all terrain vehicle. Twenty years later, B. T. E. Warne, patented, GB 2172558, an improvement on Chadwick's design that did not use differential gear assemblies. By using near spherical wheels with the provision to tilt and turn each wheel co ordinatively, the driven wheels maintain constant traction. Furthermore, all driven wheels steer, and as pairing of wheels is not necessary, vehicles with an odd number of wheels are possible without affecting the system's integrity. Progressive deceleration is made possible by dynamically changing the front to rear effective wheel diameter ratios. Suzuki Motors introduced the Suzuki Escudo Pikes Peak Edition in 1996. Earlier Suzuki versions were twin engined; from 1996 on, the engine is a twin turbocharged 2.0 L V6, mated to a sequential six speed manual transmission. Nissan Motors has developed a system called E 4WD, designed for cars that are normally front wheel drive; however, the rear wheels are powered by electric motors. This system was introduced in some variants of the Nissan Cube and Tiida. (This is similar to the system used on the Ford Escape Hybrid AWD.) Chrysler's Jeep Division debuted the twin engined, Jeep Hurricane concept at the 2005 North American International Auto Show in Detroit. This vehicle has a unique "crab crawl" capability, which allows it to rotate 360° in place. This is accomplished by driving the left wheels as a pair and the right wheels as a pair, as opposed to driving the front and rear pairs. A central gearbox allows one side to drive in the opposite direction from the other. It also has dual Hemi V8s. Some hybrid vehicles such as the Lexus RX400h provide power to an AWD system through a pair of electric motors, one to the front wheels and one to the rear. In the case of the AWD model version of the Lexus RX400h (and its Toyota branded counterpart, the Harrier hybrid), the front wheels can also receive drive power directly from the vehicle's gasoline engine, as well as via the electric motors, whereas the rear wheels derive power only from the second electric motor. Transfer of power is managed automatically by internal electronics based on traction conditions and need, making this an all wheel drive system. The 4RM system used in the Ferrari FF and Purosangue is unique in that it has a rear transaxle with a secondary front transaxle connected directly to the engine. The car operates primarily as a rear wheel drive vehicle. Clutches in the front transaxle engage when the rear wheels slip. Drive to the front wheels is transmitted through two infinitely variable clutch packs that are allowed to 'slip' to give the required road wheel speeds. The front transaxle has three gears, two forward, and reverse. The two forward gears of the front transmission match the lower four forward gears of the rear transmission. It is not used in higher gears. The connection between this gearbox and each front wheel is via independent Haldex type clutches, without a differential. Due to the difference in ratios, the clutches continually slip and only transmit, at most, 20% of the engine's torque.

Жарты күндік жұмыс

Бұл орталық дифференциалы жоқ көліктер. Орталық дифференциал болмағандықтан, бұрылыс кезінде алдыңғы және артқы дөңгелектердің айналу жылдамдығындағы айырмашылықты теңестіру мүмкін болмайды, сондықтан бұрылыс жасағанда шиналардың сәл сырғанауы қажет. Жылдамдығы жоғары жабын беттерде бұл проблема тудырмаса, құрғақ асфальтта дөңгелектер ұстап, кейін сырғанап, қайта ұстап тұрады, бұрылыс аяқталғанға дейін осылай жалғасады. Бұл көлікте "секіру" немесе "құлыптану" сезімін тудырады. Қатты бетте толық жетекті (4WD) жүйені пайдалану ұсынылмайды, себебі күш беріліс механизміне зақым келтіруі мүмкін. Жартылай уақытты жетекті қораптар (transfer case) 4x4 жүк көліктері нарығында стандартты болып табылады. Басқа жетекті қораптар берік болуы мүмкін, бірақ көптеген қозғалмалы бөліктері мен күрделі құрылысы кейде оларды нашаррақ етеді.