Кіріспе

Charadriidae тұқымдасына жататын құс түрі.

Маскалы жапыраққұс (Vanellus miles) – Австралияда (әсіресе континенттің солтүстік және шығыс бөліктерінде), Жаңа Зеландияда және Жаңа Гвинеяда таралған ірі, көптеп кездесетін және көзге түсетін құс. Ол уақытының көп бөлігін жерде, жәндіктер мен құрттар сияқты тамақ іздеумен өткізеді және бірнеше ерекше дыбыстар шығарады. Австралия далаларында және ашық жерлерде кең таралған, көбелек шағылысу кезеңінде қорғанышпен шабуылдау әрекеттерімен белгілі. Бұл түр маскалы шұбар деп те аталады, ал туған жерінде көбінесе қанатты шұбар немесе жай ғана шұбар деп аталады. Дегенмен, жапыраққұстар өздерінің Vanellinae кішітұқымдасына жатады, ал шұбарлардың жақын туысы – Charadriinae кішітұқымына емес. Екі түршесі бар: атаулы түрше және оңтүстік novaehollandiae. Соңғысының иығында және кеудесінің бүйірінде қара белгілері бар, кейде ол жеке түр ретінде қара иықты жапыраққұс (Vanellus novaehollandiae) деп танылады.

Сипаттама

Қаптамалы қанатқа ұқсас құс – Charadriidae тұқымдасының ең ірі өкілі. Оның ұзындығы және қанатының ені – 0,7 метрге жетеді. Әр қанатының білезік буынында көзге түсетін сарғыш тікені бар. Атаулы түр-тұқымы (V. m. miles) салмағы , ал оңтүстік түрі (V. m. novaehollandiae) ірілеу және салмағы . Оларды жағажайлар мен жағалауларда да кездестіруге болады. Vanellus miles novaehollandiae 1930 жылдары Жаңа Зеландияның Саутленд аймағына табиғи түрде тарады және қазір бүкіл Жаңа Зеландияға таралып, өзінен-өзі келген жергілікті түр ретінде танылып, тікенді қанатқақ деп аталады.

Мінез-құлық

Жаз бен күзде маскалы қоян-қоян ұялдап, зиянсыз болады, бірақ олар батыл ұя салу әдеттерімен танымал. Олар ашық жердің кез келген жерінде, соның ішінде қала маңындағы саябақтар мен бау-бақшаларда, мектеп алаңдарында, тіпті супермаркеттердің тұрақтарында және жалпақ шатырларда ұя салады. Әсіресе әуежайларда олар қауіпті болуы мүмкін, себебі ұя салатын жерінен кетуге асықпауы, тіпті үлкен ұшақтарға да, бірнеше құс соғылуына себеп болады. Көбею әдетте қысқы күн тоғысынан кейін (21 маусым), бірақ кейде одан бұрын да болады. Ұя құрған жұп өз аумағын кез келген басқыншыға қарсы қатты дауыстап, қанаттарын жайып, жылдам және төмен ұшып, қажет болған жағдайда, аяқтарымен соғып, ал қанаттың білезік буынындағы көзге түсетін сары өскімен жердегі жануарларға шабуыл жасайды. Құс сондай-ақ, мүмкін жыртқыштарға қарсы шатыстыру тактикасын қолдана алады, мысалы, жоқ ұяны ашулы түрде қорғау, немесе бір аяғымен секіру арқылы назарды өзіне аудару, осылай өзінің нағыз ұясынан немесе жем іздеуге кіріскен балапандарынан алыстату. Қауіпті жағдайларда балапандарды бағыттау үшін тілдің маңызды қолданылуы бар сияқты. Ұзақ созылған шақырулар балапандарды шақырушы құсқа жақындауға шақырады, ал әрбір бірнеше секунд сайын естілетін қысқа дауыс оларға алыстауға нұсқау береді. Көптеген адамдар арасында маскалы қоянның өскісі уландырады деген миф бар. Бұл, мүмкін, маскалы қоянның аумақтық мінез-құлқынан туған қорқыныштан пайда болған. Шабуылдар көбінесе басқа құстарға, мысалы, қарғаларға, сондай-ақ мысықтар мен иттің үстінен жасалады, бірақ балапандар екі-үш айдан кейін толық өлшемнің 60% -ына жеткенде, мұндай оқиғаның болу ықтималдығы төмендейді. Адамдарға соққы тиюі сирек, себебі олар көбінесе жағдайды сезеді. Кейде құс соққы кезінде қанатын зақымдауы мүмкін, бірақ көбінесе аман қалады, бірақ қанаты жазылғанша ұша алмайды. Кейбір маскалы қояндар, әсіресе тұрғын үйлерде тұратындары, үй жануарларының, жаяу жүргіншілердің және көліктердің кедергісінен көбейе алмайды. Көбінесе бірге екі құс көрінеді – еркек және әйел, олар бір-біріне ұқсас. Оларды кейде топтап, әсіресе жағалауда тамақтанатын кезде көруге болады. Балапандар төрт-бес айда толық бойға жетеді және көбінесе бір-екі жыл ата-аналарымен бірге болады, нәтижесінде жазда бір жерде үш-бес құстан тұратын отбасылық топтар ұялайды. Олардың өмір сүру ұзақтығы шамамен 16 жылды құрайды. Құстар көп уақытын жерде өткізеді, құрттар мен жәндіктерді іздеп жейді.