Қырандар тұқымдасы

Кіріспе

Су құстарындағы бір түрі

Лелектер көптеген аймақтарда қоныстанды және жақын туысқан қағанақтар, қасықшаяндар мен ибистерге қарағанда құрғақ ортада өмір сүруге бейім; сонымен қатар, олар осы топтар қолданатын балықтың қабыршақтарын тазалауға арналған ұнтақ қауырсындан да мүлдем айырылған. Ұядағы қарым-қатынастың маңызды түрі – ұсықтап дыбыстау. Көптеген түрлер көшпенді болып табылады. Көптеген лелектер бақаларды, балықтарды, жәндіктерді, құрттарды, ұсақ құстарды және ұсақ сүтқоректілерді жейді. Лелектердің алты туысына жататын 20 түрі бар. Лелектер тобын атау үшін әртүрлі терминдер қолданылады, ең көп қолданылатындары – лелектердің жиыны және лелектердің фалангасы. Лелектер энергияны сақтау үшін көтеріліп, сырғанап ұшуға бейім. Көтерілу үшін жылулық ауа ағындары қажет. Оттомар Аншуцтің 1884 жылғы лелектердің суреттерінен жасалған әйгілі альбомы 19 ғасырдың соңында Отто Лилиентальдың тәжірибелік планерлерінің дизайнына әсер етті. Лелектер ауыр, қанаттары кең: қанаттарының ұзындығы және салмағы 500 кг-ға жететін марабу лелегі Анд кондорымен бірге барлық тірі құстардың ең кең қанаттарына ие. Олардың ұялары көбінесе өте үлкен болады және көп жылдар бойы қолданылуы мүмкін. Кейбір ұялардың диаметрі 100 см-ден асып, тереңдігі 100 см-ге жетеді. Барлық лелектердің бір жұпқа адал деп есептелген, бірақ бұл тек ішінара ғана рас. Кейбір түрлер көшіп келгеннен кейін жұптастарын ауыстыруы мүмкін, ал кейбіреулері жұптассыз көшіп кетуі мүмкін. Лелектердің үлкен мөлшері, бір әйелге адал болуы және ұя салатын жерлеріне адалдығы мифология мен мәдениетте олардың маңызды рөл атқаруына ықпал етеді. Лелектердің барлық 20 түрі IUCN бағалап, Қызыл тізімге енгізді. Алайда, бірнеше түрлерді бағалау дұрыс емес болжамдарға және лелектердің мінез-құлқы туралы дұрыс ақпараттың жетіспеуіне негізделген.

Этимология

"Сторк" сөзі қазіргі мағынасында кем дегенде 12 ғасырда орта ағылшын тілінде қолданылған. Ол көне ағылшын тіліндегі "storc" сөзінен туындайды, ол өзі гипотезалық протогерман және содан кейін протоиндоевропа тілінен шыққан. Атауы торғайлардың қатаң дене күйіне сілтеме жасайды, бұл мағына көне ағылшын тіліндегі "stearc" сөзінде де көрінеді. Торғайлардың бірнеше түрі басқа да кең таралған аттармен белгілі. Жабиру аты тупи-гуарани тілінде "иесі бар" және "ісінген" деген мағынаны білдіреді, бұл оның жуан мойнына байланысты айтылған. Марабу торғайы араб тіліндегі "мурабит" – қасиетті адам деген сөзден алынған, себебі бұл түрдің қасиетті екені ескерілген. Адиутанттар әскери шен бойынша аталған, олардың қатаң, әскеридей қимыл-қозғалысына байланысты.

Жүйелілік

ДНК зерттеулері Ardeidae, Balaenicipitidae, Scopidae және Threskiornithidae тұқымдастарындарының Pelecaniformes тұқымдасына жататынын көрсетті. Бұл Ciconiidae тұқымдасын жалғыз топқа айналдырады. Олигоцен дәуірінде ақсақалдар ерекшеленіп, кеңінен таралған болуы мүмкін. Су құстарының көптеген тұқымдастары сияқты, ақсақалдар да палеоген дәуірінде пайда болған болуы мүмкін, шамамен 40-50 миллион жыл бұрын. Қазіргі замандағы тұқымдардың қазба жәдігерліктеріне қатысты мәліметтер, кем дегенде кейбір жағдайларда, Орта миоценнен (шамамен 15 миллион жыл бұрын) бастап құжатталған, тұқымдар туралы мақалаларды қараңыз. Тарихи тұрғыдан ақсақалдардың ешбір түрі немесе түршесінің жойылып кеткені белгісіз. Жүйелі әдебиеттік шолу ақсақалдар туралы 1000-ға жуық мақалаларды анықтады, бірақ көптеген ақсақал түрлерінің ғылыми тұрғыдан жеткілікті зерттелмегенін көрсетті, бұл көптеген түрлерді IUCN Қызыл тізімінде "мәліметтері жеткіліксіз" санатына енгізу қажеттігін білдіреді. Реюньон аралындағы үңгірден табылған Ciconia сүйегі, алғашқы қоныстанушылардың тамақ ретінде әкелген құсының сүйегі болуы мүмкін; Маскарен аралдарында ақсақалдардың болғаны туралы ешқандай мәлімет жоқ.

Морфология

Лелектердің мөлшері марабудан басталады, оның биіктігі жоғары және салмағы дейін жетеді, ал Абдим лелегінің биіктігі ғана және салмағы дейін жетеді. Олардың пішіні сырттай құлқаларға ұқсас, ұзын аяқтары мен мойындары бар, бірақ олардың денесі ауыр. Кейбір түрлерде жыныстық диморфизм (еркектер мен әйелдер арасындағы айырмашылықтар) бар, мысалы, атқұлаш лелектерде еркектер әйелдерден 15%-ға дейін үлкен, бірақ сыртқы түрінде ешқандай айырмашылық жоқ. Тек Ephippiorhynchus туысына жататын екі түрдің қабыршықтарының түсі ғана ерекшеленеді. Кез келген лелектердің ең ерекше мүшелері – екі ашық мүңкілді лелектердің (Anastomus) мүңкілдері, олардың аты айтқандай, мүңкілдері жабық күйде ортасынан ашық болады. Бұл мүңкілдер олардың негізгі қорегі – сулы бұршақтармен қоректенуіне көмектесу үшін қалыптасқан. Лелектерде дауыс шығару мүшесі (сиринкс) жоқ және олар үнсіз деп хабарланғанымен, олардың сиринксі бар және олар кейбір дыбыстарды шығара алады, бірақ олар жиі емес. Дегенмен, лелектердің сиринксі "айнымалы түрде дегенерацияланған".

Таралуы және мекендейтін ортасы

Қызылқанаттардың таралуы дерлік космополиттік, олар полюстерде, Солтүстік Американың көп бөлігінде және Австралияның ірі аумақтарында кездеспейді. Қызылқанаттардың әртүрлілігі тропикалық Азияда және Сахарадан оңтүстік Африкада шоғырланған, сәйкесінше сегіз және алты көбелек түрі бар. Жаңа дүниеде үш түр ғана кездеседі: ағаш қызылқанаты, магуари қызылқанаты және Американың ең биік ұшатын құсы – жабиру. Ақ және қара қызылқанаттар екі түрі Еуропа мен батыс қоңыржай Азияға, ал шығыс қызылқанатының бір түрі Шығыс Азияның қоңыржай аймақтарына, қара мойынды қызылқанатының бір түрі Австралия мен Азияға тарайды. Қызылқанаттар тропикте көбірек таралған, ал қоңыржай климатта өмір сүретін түрлер көбінесе қыстың суығынан қашу үшін көшіп-қонып жүреді. Олардың мекендеу ортасына қойылатын талаптары алуан түрлі. Кейбір түрлер, әсіресе Mycteria "ағаш қызылқанаттары" және Anastomus openbills, суға және сулы жемге өте тәуелді, бірақ көптеген басқа түрлер осы мекендеу ортасынан әлдеқайда аз тәуелді, бірақ оны жиі пайдаланады. Марабу мен Абдим қызылқанаттары сияқты түрлер көбінесе саваннаның ашық шалғынды жерлерінде жем іздейді. Таңдалатын мекендеу орталарына су басқан шалғынды алқаптар, сирек орман, батпақтар мен күріш алқаптары, ылғалды шалғынды алқаптар, өзен арналары мен көлдер жатады. Көптеген түрлер, әсіресе көлдер немесе өзендер тартылған кезде, олжаны шоғырландырып, олжаның қашуын қиындататын немесе муссондық жаңбырлар үлкен су қоймаларының су тереңдігін арттыратын шалшықтарды таңдайды. Кейбір түрлер, мысалы, жүн мойынды қызылқанаттар мен кіші аждаһалар тропикалық ауыл шаруашылығының өзгермелі егістеріне бейімделген, бұл оларға маусымдық дақылдардың өзгеруіне қарамастан, тұрғын болып қалуға мүмкіндік береді. Оңтүстік Африкадағы жүн мойынды қызылқанаттар қолдан тамақтандыруға бейімделіп, қазір көбінесе бақшалар мен бассейндердегі ағаштарда ұялайды. Аз кездесетін мекендеу орталарына еуропалық қара қызылқанаттар пайдаланатын тығыз қоңыржай ормандар немесе Оңтүстік-Шығыс Азиядағы дауыл қызылқанаттары іздейтін жаңбырлы ормандар жатады. Олар әдетте теңіз мекендеу орталарынан аулақ жүреді, бірақ кіші аждаһа, сүтті қызылқанат және ағаш қызылқанаты мангр, лагуналар мен сазды жағалауларда жем іздейді. Бірқатар түрлер, әсіресе жүн мойынды қызылқанаттар, қара мойынды қызылқанаттар, Азияның ашық бұршақтары және Оңтүстік Азиядағы кіші аждаһалар, жем іздеу және көбею үшін адамдардың өзгерткен жерлеріне бейімделген. Қуғын-сүргін болмаған жағдайда, қызылқанаттардың бірнеше түрі адамдарға жақын жерде көбейеді, ал марабу, үлкен аждаһа және ақ қызылқанат сияқты түрлер қоқыс полигондарында тамақтанады.

Storks have a nearly cosmopolitan distribution, being absent from the poles, most of North America and large parts of Australia. The centres of stork diversity are in tropical Asia and sub Saharan Africa, with eight and six breeding species respectively. Just three species are present in the New World: wood stork, maguari stork and jabiru, which is the tallest flying bird of the Americas. Two species, white and black stork, reach Europe and western temperate Asia, while one species, Oriental stork, reaches temperate areas of eastern Asia, and one species, black necked stork, is found in Australasia. Storks are more diverse and common in the tropics, and the species that live in temperate climates for the most part migrate to avoid the worst of winter. They are fairly diverse in their habitat requirements. Some species, particularly the Mycteria "wood storks" and Anastomus openbills, are highly dependent on water and aquatic prey, but many other species are far less dependent on this habitat type, although they will frequently make use of it. Species like the marabou and Abdim's stork will frequently be found foraging in open grasslands of savannah. Preferred habitats include flooded grasslands, light woodland, marshes and paddyfields, wet meadows, river backwaters and ponds. Many species will select shallow pools, particularly when lakes or rivers are drying out, as they concentrate prey and make it harder for prey to escape, or when monsoonal rainfall increases water depth of larger waterbodies. Some species like the woolly necked storks and lesser adjutant storks have adapted to changing crops of tropical agricultural landscapes that enables them to remain resident despite the transformations brought about by seasonal crops. In South Africa, the woolly necked storks have adapted to artificial feeding and now largely nest on trees in gardens with swimming pools. Less typical habitats include the dense temperate forests used by European black storks, or the rainforest habitat sought by Storm's stork in South East Asia. They generally avoid marine habitats, with the exception of the lesser adjutant, milky stork and wood stork, all of which forage in mangroves, lagoons and estuarine mudflats. A number of species, especially woolly necked storks, black necked storks, Asian openbills and lesser adjutant Storks in south Asia, have adapted to highly modified human habitats, for foraging and breeding. In the absence of persecution several stork species breed close to people, and species such as the marabou, greater adjutant, and white stork feed at landfill sites.

Көші-қон және қозғалыстар

Торғайлардың көшіп-қонуға бейімділігі әртүрлі. Ақ торғай, қара торғай және шығыс торғай сияқты қоңыржай белдеу түрлері қыста ұзақ жылдық көші-қон жасайды. Бұл түрлердің ұшу жолдары су арқылы ұзақ қашықтыққа саяхаттаудан аулақ болу үшін қалыптасқан, ал Еуропадан бұл көбінесе Гибралтар бұғазы арқылы немесе шығысқа Босфор арқылы, Израиль және Синай арқылы ұшуды білдіреді. Көшіп-қонушы қара торғайлардың бір бөлігі Еуропа мен Африкадағы қыстау орындары арасында тоқтау жасаса, енді бірі жасамайды. Абдим торғайы да көшіп-қонушы, бірақ ол тропиктер ішінде көшіп жүреді. Ол Африканың солтүстігінде, Сенегалдан Қызыл теңізге дейін жаңбыр маусымында көбейеді, содан кейін Оңтүстік Африкаға көшіп кетеді. Көптеген тұрақты көшіп-қонушы емес түрлер де жағдайға қарай кішірек қозғалыстар жасайды; ал кейбіреулері өз ареалдарының бір бөлігінде көшіп кетуі мүмкін. Бұл ұялау орындарынан тамақтану аймақтарына үнемі қатынауды да қамтиды. Ағаш торғайлары көбейетін орындарынан тамақтанатыны байқалған. Сондықтан ақ торғайлар мен Абдим торғайлары "жеме-жеме құстары" деп аталады. Эфиппиорринхтар етқоректілер, бірақ ауыл шаруашылығы ландшафтары сияқты адам өзгертетін ортада өмір сүргенде өте алуан түрлі тамақтанады. Жалпыға ортақ іздеу әдісі – шөптесіктерде немесе сай-салалы суларда жаяу серуендеп, жем іздеу. Ал Миктерия торғайлары, Абдим торғайлары, ашық мүңкілдіктер және Лептоптилос торғайлары бірнеше жұптан мыңдағанға дейін жететін колонияларда көбейеді.

Мәдениетте

Көптеген ежелгі мифологияларда ақсақалдар туралы әңгімелер мен аңыздар кездеседі. Ежелгі Египетте, Ескі Патшалық дәуірінде, ең құдіретті жануарлардың бірі саналған және ежелгі египеттіктердің жан туралы ұғымын бейнелейтін "ба" символы ретінде қолданылған. Бэнну, египет құдайы, кейіннен феникстің прототипі болған, сонымен қатар ақсақалдан шабыттанған болуы мүмкін, бірақ көбінесе ибис немесе қасқыр құс деп есептелінеді. Мұсылмандар да ақсақалдарды құрметтеген, себебі олар көші-қон кезінде жыл сайын Меккеге қажылық сапар жасаған. Грек және рим мифологиясында ақсақалдар ата-аналық сезімге берілгендіктің үлгісі ретінде бейнеленген. III ғасырдың рим жазушысы Элиан, Александр Миндскийге сілтеме жасай отырып, "De natura animalium" (3-кітап, 23-тарау) еңбегінде қарт ақсақалдардың мұхит аралдарына ұшып кеткенін, онда олар ата-аналарына деген құрметі үшін адамдарға айналғанын жазған. Сондай-ақ, ақсақалдар қарт ата-аналарын күтіп, оларды тамақтандырып, тіпті тасымалдаған, ал балалар кітаптарында оларды ұл-қыздық құндылықтардың үлгісі ретінде көрсеткен. Гректің "пеларгос" сөзінен туындаған "Пеларгония" заңы азаматтарды қарт ата-аналарын күтуге міндеттендірген. Гректер ақсақалды өлтіруге өлім жазасы қарастырылған қылмыс деп есептеген. Ақсақалдар Эзоптың бірнеше мысалында кездеседі, ең танымалдары – "Шаруа мен ақсақал", "Түлкі мен ақсақал" және "Патшаны іздеген бақалар". Бірінші мысалда шаруаның егісінде астық жеп жатқан крандармен бірге ұсталған ақсақал туралы айтылады, соның нәтижесінде жаман адамдармен байланыс қылғандар олардың қылмыстарына жауап береді деген ой қалыптасады. "Түлкі мен ақсақал" мысалында түлкі ақсақалды кешке шақырып, ақсақал іше алмайтын ыдыста сорпа береді, ал ақсақал түлкіні кешке шақырып, оған жете алмайтын тар құмырада тамақ береді. Бұл оқырмандарға зиян келтірмеу принципін ұстануға шақырады. Үшінші мысалда Зевстің берген патшасына, жансыз бөреліге наразы болған бақалар тобы туралы айтылады, содан кейін оларды жаңа Ақсақал Патша (кейбір нұсқаларда су жыланы) жазалайды, ол бақаларды жейді. "Ақсақал Патша" кейіннен ағылшын тіліне өтіп, ерекше зұлым билеушіні білдіретін терминге айналды.

Many ancient mythologies feature stories and legends involving storks. In Ancient Egypt, saddle billed storks were seen as being amongst the most powerful animals and were used to represent the ba, the Ancient Egyptian conception of the soul, during the Old Kingdom. Bennu, an Egyptian deity that was later the inspiration for the phoenix, may also have been inspired by a stork, although it was more likely an ibis or heron. Muslims also traditionally revered storks because they made an annual pilgrimage to Mecca on their migration. Greek and Roman mythology portrays storks as models of parental devotion. The 3rd century Roman writer Aelian, citing the authority of Alexander of Myndus, noted in his De natura animalium (book 3, chapter 23) that aged storks flew away to oceanic islands where they were transformed into humans as a reward for their piety towards their parents. Storks were also thought to care for their aged parents, feeding them and even transporting them, and children's books depicted them as a model of filial values. A Greek law called Pelargonia, from the Ancient Greek word pelargos for stork, required citizens to take care of their aged parents. The Greeks also held that killing a stork could be punished with death. Storks feature in several of Aesop's Fables, most notably in The Farmer and the Stork, The Fox and the Stork, and The Frogs Who Desired a King. The first fable involves a stork who is caught with a group of cranes who are eating grain in a farmer's field, with the moral that those who associate with wicked people can be held accountable for their crimes. The Fox and the Stork involves a fox who invites a stork for dinner and provides soup in a dish that the stork cannot drink from, and is in turn invited for dinner by the stork and given food in a narrow jug which he cannot access. It cautions readers to follow the principle of do no harm. The third fable involves a group of frogs that are dissatisfied with the king that Zeus has given them, an inanimate log, and who are then punished with a new King Stork (a water snake in some versions) who eats the frogs. King Stork has subsequently entered the English language as a term for a particularly tyrannical ruler.

Ұрықтықпен байланысы

Еуропалық халық аңыз бойынша, ақ лелектер жаңа ата-аналарға сәби әкеледі. Бұл аңыз өте көне, бірақ 19 ғасырда Ханс Кристиан Андерсеннің «Лелектер» атты әңгімесінен кейін кеңінен танымал болды. Содан кейін бұл фольклор бүкіл әлемге, Филиппинге және Оңтүстік Америка елдеріне тарады. Славян мифологиясы мен ежелгі діндерде лелектер көктем мен жаз айларында Вирайдан Жерге тумаған жандарды жеткізіп жүреді деп есептелген. Бұл сенім бүгінгі күнге дейін көптеген славян елдерінің халық мәдениетінде сақталған, «лелектер балаларды дүниеге әкеледі» деген қарапайым ертегі түрінде. Психоаналитик Марвин Марголис жаңа туған бала туралы лелек туралы аңыздың берік болуын психологиялық қажеттілікті қанағаттандырумен байланыстырады, себебі ол балалармен жыныстық қатынас және бала туу туралы әңгімелесудің қиындығын азайтады. Құстар ежелгі қасиетті әйелдердің аналық символымен, мысалы Юнонадан бастап Киелі Рухқа дейін ұзақ уақыттан бері байланысты болған, ал лелек өзінің ақ түсімен (тазалықты бейнелейді), өлшемімен және биікке ұшу қабілетімен (Жер мен Көк арасында ұшқандай) таңдалған болуы мүмкін. Африкалық-американдық құлдардың балаларына кейде ақ сәбилерді лелектер әкелетінін, ал қара сәбилердің бүркіт жұмыртқасынан туатынын айтқан.

Тамақ ретінде

Лелектер ешқашан кең таралған тағам болған емес, бірақ кейде орта ғасырлық тойларда кездесетін. Оларды ежелгі Египетте де жеген болуы мүмкін.