Кіріспе

Оңтүстік Африкаға тән ірі құс түрі, сондай-ақ Стэнли краны және жұмақ краны деп те аталады. Көк кран (Grus paradisea), Стэнли краны және жұмақ краны ретінде де белгілі, Оңтүстік Африканың ұлттық құсы болып табылады. IUCN бұл түрді «Қауіпті жағдайда» деп тізімдеген.

Сипаттама

Көк кран - биік, жерде қоныстайтын құс, бірақ крандар тұқымдасына қарағанда шамалы кішкентай. Оның бойы ұзын, қанаттарының аралық кеңдігі және салмағы бар. Стандартты өлшемдер бойынша, қанаттың ені , ашық тұмсықтың ұзындығы және табан сүйегінің ұзындығы болып табылады. Бұл кранның түсі ақшыл көгілдір сұр, басының жоғарғы жағы, мойны және мойын артқы бөлігі қараңғырақ. Басынан көздеріне дейін қауырсыны айқын ақшыл түсті. Тұмсығы сары-қоңырдан сұрғылтқа дейін, қызғылт реңмен. Ұзын қанат ұштары жерге дейін созылып тұрады. Басты қауырсындары қарадан сұр түске дейін, қараңғы жамылғылары және екінші қауырсындары қараңғы. Көптеген крандардан айырмашылығы, оның басы салыстырмалы түрде үлкен, ал мойны салыстырмалы түрде жіңішке. Жастар да ұқсас, бірақ сәл ақшыл, басында қоңыр түсті және ұзын қанат қауырсыны жоқ.

Тіршілік ету ортасы

Көк жұлдыздар – құрғақ шөптесін таулы жерлерде мекендейтін құстар, әдетте жайылымдық шөптері бар төбелерде, аңғарларда және жазықтарда, арасында сирек ағаштар кездеседі. Ұялау маусымында олар құрғақ және сулы жерлерге қол жеткізілетін аймақтарды жақсы көреді, бірақ көбінесе құрғақ жерлерде тамақтанады. Олар биіктік бойынша көшіп-қонып, әдетте 1300-2000 метр биіктіктегі төменгі жайылымдарда ұялайды және қысқы уақытта төменгі биіктікке түседі.

Қозғалыс және мінез-құлық

Кранның 15 түрінің ішінде көк кранның таралу аймағы ең шектеулі. Тіпті қазіргі кезде аз санды түрлер (мысалы, сибірлік немесе ақ кран) көші-қон кезінде кең аумақта кездеседі. Көк кран көшіп-қонатын құс, көбінесе биіктік бойынша, бірақ оның егжей-тегжейлі мәліметтері көп емес. Көк кран жартылай әлеуметтік, көбейту маусымында одан да аз. Топтарда қатаң иерархия бар, үлкен ересек еркектер үстемдік танытады. Олардың таралу аймағы басқа үш кран түрімен беттеседі, бірақ осы түрлермен және басқа "ірі су құстарымен" байланысы белгісіз. Көк кран ұялау маусымында ұяларын агрессивті түрде қорғайды, тіпті антилопа, мал, тасбақа, шұбар және кішкентай құстар, мысалы, шақшықтарға шабуыл жасайды. Егер адамдар ұяға тым жақын келсе, оларға да шабуылдайды, мұндай жағдайларда агрессивті еркек киімді жыртып, жарақаттар келтіреді. Олардың жұмыртқалары мен балапандарына үлкен саванна және ақ мойынды монитор кескілері, жұмыртқа жейтін жыландар, түлкілер, шакалдар, жыртқыш құстар, сурикаттар және мангустар қауіп төндіреді.

Тамақтандыру

Көк жұлдыздар жерден қоректенеді және батпақты жерлерге жақын сирек тамақтанады. Олардың рационының басым бөлігі – шөптер мен құрақтар, олардың көптеген түрлері ұяларына жақын жерде кездесетін нәрселермен қоректенеді. Олар сонымен қатар, жәндіктермен де үнемі қоректенеді, мысалы, көселектер сияқты ірі жәндіктерді жейді. Шаяндар, құтылар, бақалар, кішкентай кесірткелер мен жыландар сияқты ұсақ жануарлар да рационды толықтырады, мұндай белокқа толы тағам көбінесе ұсатылып, балаларына беріледі.

Өсіру

Ұрықтану кезеңі жоғары маусымдық, жұмыртқалар қазан мен наурыз айлары аралығында табылған. Топтар ішінде жұптар құру көбінесе қазан айында басталады, мұнда екі потенциалды ата-ана бір-бірімен айналып жүгіреді. Содан кейін аталық "би" жасайды, түрлі заттарды ауаға лақтырып, секіреді. Ақырында, топтан бір аналық және аталық бір-бірін "таңдайды" және екеуі де заттарды лақтып, секіру биін орындайды. Биден кейін шамамен екі аптадан соң жұптасу басталады. Белгілі көптеген ұяларда екі жұмыртқа салынады (сирек жағдайда біреу немесе үшеу). Аталық және аналық екеуі де жұмыртқаны күтіп жатады, аталық көбінесе түнінде, ал аналық күтіп жатқанда күндіз ұяның аумағын қорғайды. Жұмыртқадан шығу кезеңі шамамен 30 күнге созады. Балапандар екі күннен кейін жүре бастайды, ал одан кейін жақсы жүзе алады. Олар негізінен аналарынан тамақтанады, аналары аузына қайта құсып тамақ береді. Балапандар 3-5 айлық шағында қанаттанды. Жастар келесі ұрықтану маусымына дейін күтімде болады, содан кейін ата-аналары оларды қуа жөнелтеді.

Құлдырау

Өзінің тарихи ареалының бір бөлігінде әлі де кең таралған және шамамен 26 000 жекелеген өкілі сақталғанымен, 1980 жылдардың басынан бастап халық саны күрт төмендеді және қазірде осал түр ретінде тіркелді. Соңғы екі онжылдықта көк тұрқы Шығыс Кейп, Лесото және Эсватиниде дерлік жойылып кетті. Солтүстік Фри-Стейт, Лимпопо, Гаутенг, Мпумаланга және Солтүстік-Батыс провинцияларындағы саны 90%-ға дейін азайды. Қалған халықтың көп бөлігі Оңтүстік Африканың шығысы мен оңтүстігінде шоғырланған, ал Намибияның солтүстігіндегі Этоша Панында шағын, бөлек популяциясы бар. Көбінесе, бес көршілес елде оқшауланған жұптасқан құстар кездеседі. Көк тұрқының күрт азаюына адам санының өсуі, шөптекті жерлерді коммерциялық ағаш алқаптарына айналдыру, сондай-ақ улану (өнімді қорғау мақсатындағы әдейі немесе басқа түрлерге арналған жемдердің салдарынан немесе егістіктерді шаңдаудың жанама әсері) себеп болып табылады. Оңтүстік Африка үкіметі көк тұрқының құқықтық қорғалуын күшейтті. Басқа да сақтау шаралары зерттеулерге, ортаны басқаруға, білім беруге және жеке меншік иелерінің қатысуын қамтамасыз етуге бағытталған. Көк тұрқы – Африка-Еуразиялық көшпелі су құстарын сақтау жөніндегі келісімге (AEWA) қолданылатын түрлердің бірі. 2021 жылдың қазан айынан бастап Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) көк тұрқыны «орташа деңгейде азайған» деп жіктеді.

Мәдени сілтемелер

Көк кран кхоса халқы үшін мәдени маңызы зор, олар оны indwe (жалауша) деп атайды. Дәстүр бойынша, ер адам шайқаста немесе басқа да істе өзін ерекше көзге көрсеткен жағдайда, басшысы оны көк кран қауырсындарымен әшекейлеп, укундзабела деп аталатын салтанатта безендіретін. Осындай құрметке ие болған, шашынан қауырсындары көрініп тұратын ер адамдар (қиындық тудырушы) деп белгілі болды – егер қиындық туса, олар бейбітшілік пен тәртіпті қайта орнатуға тырысады деген мағынада. Бұл құс зулу халқы үшін де маңызды, олардың патшалары мен жауынгерлері бір немесе бірнеше қауырсынды бас киім ретінде тағушы еді. Жауынгерлік өнер мен ерлікпен байланысты болғандықтан, Иситваландве медалі "азаттық күресіне ерекше үлес қосып, құрбандықтар келгендерді" марапаттау үшін жасалды, яғни Оңтүстік Африкадағы апартеид режиміне (1949–1991) түрлі жолдармен қарсылық көрсеткендерді. Иситваландве – "сирек құстың қауырсынын киген адам" немесе көк кран деген мағынаны білдіреді.