Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Құс түрлері
Species of bird
Қара құтан (Cygnus atratus) – ірі су құсы, қарлығаштардың бір түрі. Ол негізінен Австралияның оңтүстік-шығысы мен оңтүстік-батысында көбейеді. Австралия ішінде қара құтан көшпелі, оның шарқыншақ көші-қоны климаттық жағдайларға байланысты. Бұл құс қара қанатты және қызыл мүңкілі бар, ірі денелі. Ол моногамды, екі серігі де жұмыртқаны күтіп, балаларын өсіруде бірдей жауапкершілікті көтереді. Қара құтан 1800 жылдары әртүрлі елдерге әсемдік үшін таныстырылды, бірақ кейін қашып, тұрақты топтарды құра алды. 1790 жылы ағылшын табиғаттанушысы Джон Лэтам ғылыми тұрғыдан сипаттаған қара құтан бұрын Chenopis деген жекелеген туысқа жатқызылған. Қара құтандар жеке немесе жүздеген, тіпті мыңдаған құстардан тұратын топтарда кездеседі. Бұл құс зоологиялық бақтар мен құс коллекцияларында жиі кездеседі, ал қашқандары кейде табиғи ареалынан тыс жерлерде көрінеді. Бұл құс Батыс Австралияның, оның туған жерінің, және Англияның Даулиш қаласының аймақтық символы болып табылады, онда ол жасанды түрде қоныстандырылған.
The black swan (Cygnus atratus) is a large waterbird, a species of swan which breeds mainly in the southeast and southwest regions of Australia. Within Australia, the black swan is nomadic, with erratic migration patterns dependent on climatic conditions. It is a large bird with black plumage and a red bill. It is a monogamous breeder, with both partners sharing incubation and cygnet rearing duties. The black swan was introduced to various countries as an ornamental bird in the 1800s, but has managed to escape and form stable populations. Described scientifically by English naturalist John Latham in 1790, the black swan was formerly placed into a monotypic genus, Chenopis. Black swans can be found singly, or in loose companies numbering into the hundreds or even thousands. It is a popular bird in zoological gardens and bird collections, and escapees are sometimes seen outside their natural range. This bird is a regional symbol of both Western Australia, where it is native, and the English town of Dawlish, where it is an introduced species.
Сипаттама
Қара қарлығаштар – ақ қауырсынды қанаттарымен қара түсті құстар. Мұрынқызыл, ұшы мен жолағы сарғыш, аяқтары мен тырнақтары сұрғылт қара. Еркектер (коб) ұрғашылардан (пен) сәл ірілеу, тұмсығы ұзын және түзу болады. Жастар (cygnet) сұрғылт қоңыр түсті, қауырсындарының шеттері ақшыл. Мойны ұзын (барлық қарлығаштардың арасында ең ұзыны) және "S" пішінде иілген. Қара қарлығаш су үстінде немесе ұшып келе жатқанда музыкалық және алыс естілетін кернейге ұқсас дыбыс шығарады, сондай-ақ түрлі жұмсақ үнмен де дыбысталады. Көбейгенде немесе ұя салғанда мазасын алғанда, сыбызғыдай да дыбыстайды. Жүзер кезде мойны иілген немесе тік тұрады, көбінесе қауырсындарын немесе қанаттарын агрессивті түрде көтереді. Ұшқанда қара қарлығаштардың тобы сызық немесе V пішінде болып ұшады, әрбір құс ұзын мойнымен күшпен қанат қағады, қанаттарымен сыбызғыдай дыбыс шығарып, айқайлайды, керней тартып немесе дауыстайды. Флорида штатының Лейкленд қаласындағы тұтқындағы қара қарлығаштардың бір тобынан қара түсті емес, ақшыл, мозаикалы сұр түсті жекелеген құстар пайда болды. Ақ қара қарлығаштардың да бар екені белгілі; бұл леуцистік құстардың жабайы табиғатта сирек кездесетіні айтылады.
Black swans are black feathered birds, with white flight feathers. The bill is bright red, with a pale bar and tip; and legs and feet are greyish black. Cobs (males) are slightly larger than pens (females), with a longer and straighter bill. Cygnets (immature birds) are a greyish brown with pale edged feathers. The neck is long (relatively the longest neck among the swans) and curved in an "S" shape. The black swan utters a musical and far reaching bugle like sound, called either on the water or in flight, as well as a range of softer crooning notes. It can also whistle, especially when disturbed while breeding and nesting. When swimming, black swans hold their necks arched or erect and often carry their feathers or wings raised in an aggressive display. In flight, a wedge of black swans will form as a line or a V, with the individual birds flying strongly with undulating long necks, making whistling sounds with their wings and baying, bugling or trumpeting calls. One captive population of black swans in Lakeland, Florida has produced a few individuals which are a light mottled grey colour instead of black. White black swans are also known to exist; these individuals, which are leucistic, are believed to occur rarely in the wild.
Тарату
Қара құтан Австралияның оңтүстік-батысы және шығысындағы ылғалды жерлерде, сондай-ақ жақын жатқан жағалау аралдарында кең таралған. Оңтүстік-батыста оның ареалы Солтүстік-Батыс мүйісі, Лиувин мүйісі және Евкла аралығын қамтиды; ал шығыста Атертон үстірті, Эйр түбегі және Тасманиямен шектелген кең аумақты қамтиды, Мюррей-Дарлинг бассейні қара құтанның өте көп санды популяциясын қамтамасыз етеді. Орталық және солтүстік Австралияда сирек кездеседі. Қара құтанның таңдаған ортасы – су асты және су бетіне шығатын өсімдіктері бар тұщы, сортаң және тұзды сулы көлдер, батпақтар мен өзендер, олар тамақ және ұя салу үшін материалдар береді. Ол тұрақты ылғалды жерлерді, оның ішінде декоративтік көлдерді де жақсы көреді, бірақ су басқан шабындықтарда, жағалаудағы лайлы жерлерде және кейде аралдар мен жағалауға жақын ашық теңізде де кездеседі. Қара құтан, көптеген су құстары сияқты, көбейгеннен кейін қырылдағанда бірден барлық ұшу қауырсындарын жоғалтады және шамамен бір ай бойы ұша алмайды. Осы уақытта ол әдетте қауіпсіздік үшін кең, ашық суларға қоныстанады.
The black swan is common in the wetlands of southwestern and eastern Australia and adjacent coastal islands. In the south west its range encompasses an area between North West Cape, Cape Leeuwin and Eucla; while in the east it covers a large region bounded by the Atherton Tableland, the Eyre Peninsula and Tasmania, with the Murray Darling Basin supporting very large populations of black swans. It is uncommon in central and northern Australia. The black swan's preferred habitat extends across fresh, brackish and salt water lakes, swamps and rivers with underwater and emergent vegetation for food and nesting materials. It also favors permanent wetlands, including ornamental lakes, but can also be found in flooded pastures and tidal mudflats, and occasionally on the open sea near islands or the shore. The black swan, like many other water fowl, loses all its flight feathers at once when it moults after breeding and is unable to fly for about a month. During this time it will usually settle on large, open waters for safety.
Ұлыбритания
Қара қарлығаш Батыс Еуропада, әсіресе Ұлыбританияда сәндік су құсы ретінде кең таралған, және қашып кеткендері жиі кездеседі. Қазіргі уақытта Ұлыбританиядағы популяциясы өздігінен көбейіп, тұрақты болып саналмағандықтан, түр ресми британдық тізімге енгізілмеген. Алайда, Wildfowl and Wetlands Trust 2001 жылы Ұлыбританияда ең көп тоғыз жұпты тіркеген, ал 2003-2004 жылдары 43 жабайы құсқа жуық екені болжамдалды. Қара қарлығаштардың шағын популяциясы Темза өзенінде Марлоу қаласында, Девон облысындағы Даулиш кішкентай қаласынан өтетін бұлақта, Хэмпширдегі Ичен өзені және Стоктон-он-Тис маңындағы Тис өзенінде таралған. Даулиштегі осы құстар қаламен тығыз байланысты болғандықтан, 40 жылдан бері қаланың символы болып табылады.
The black swan is also very popular as an ornamental waterbird in western Europe, especially Britain, and escapees are commonly reported. As yet, the population in Britain is not considered to be self sustaining and so the species is not afforded admission to the official British List, but the Wildfowl and Wetlands Trust have recorded a maximum of nine breeding pairs in the UK in 2001, with an estimate of 43 feral birds in 2003–2004. A small population of black swans exists on the River Thames at Marlow, on the brook running through the small town of Dawlish in Devon, near the River Itchen, Hampshire, and the River Tees near Stockton on Tees. The Dawlish population is so well associated with the town that the bird has been the town's emblem for forty years.
Жапония
Жапонияда да табиғи популяциялар кездеседі, олар алғашқыда 1950-1960 жылдары импортталған.
There are also wild populations in Japan, having originally been imported during 1950–1960.
Америка Құрама Штаттары
Флоридада қара құздар кездескені туралы хабарлар бар, бірақ олардың көбейіп жатқанына дәлел жоқ; олардың үнемі көрінуіне себеп, оларды тұрақты түрде босату немесе қашуы болуы мүмкін. 2020 жылдың 5 қазанында Калифорния штатының Оранж округі Лейк-Форест, Ирвин және Ньюпорт-Бич қалаларында, ал 2021 жылдың желтоқсанында Санта-Ана қаласындағы "Көлдегі Версаль" тұрғын үй кешенінде қара құздарды байқаған. "Оранж Каунти Реестрінде" жарияланған мәліметке сәйкес, "Лейк-Форест Кис" қоғамдастығы алғашқы құздарды шамамен сегіз-он жыл бұрын сатып алған, содан бері алғашқы жұптан көптеген балапандар мен топтар туған. Бұрын қара құздар Солтүстік Каролина штатының Уэйнсвилл қаласындағы ірі көл – Жуналуска көлінің жанында мекендеген.
Black swans have been reported in Florida, but there is no evidence that they are breeding; persistent sightings may be due to continual releases or escapes. Orange County, California reported black swans in Lake Forest, Irvine and Newport Beach on October 5, 2020, and Santa Ana in December 2021 in the “Versailles on the Lake” apartment community. The "Lake Forest Keys” community bought the original swans about eight to ten years ago and since then there have been many births and gaggles from the original couple" according to a report in the Orange County Register. Black swans formerly resided in the vicinity of Lake Junaluska, a large lake in Waynesville, North Carolina.
Қытай материгі
Қара құлар Қытайдың құрлық бөлігінде де кездеседі. 2018 жылы Гуандун провинциясындағы жасанды көлде Шэньчжэнь университетінің аумағына бір топ құл енгізілді.
Black swans can also be found in mainland China. In 2018, one group of swans was introduced to the Shenzhen University campus on an artificial lake in Guangdong Province.
Тамақ және тамақтандыру
Қара қарлығаш негізінен өсімдіктермен қоректенеді, және аймақтық және маусымдық айырмашылықтар болғанымен, диетасы көбінесе су және батпақты өсімдіктерден тұрады. Жаңа Оңтүстік Уэльсте қамыс (Typha туысы) жапырақтары ылғалды жерлердегі құстар үшін ең маңызды тағам, одан кейін су астындағы балдырлар және Валлиснерия сияқты су өсімдіктері келеді. Квинслендте Potamogeton, stoneworts және балдырлар сияқты су өсімдіктері басым тағам болып табылады. Нақты құрамы су деңгейіне байланысты өзгереді; су тасқыны кезінде әдеттегі тағамдары қол жетімсіз болғанда, қара қарлығаштар жағалаудағы шабындық өсімдіктерін жейді. Қара қарлығаш басқа қарлығаштар сияқты қоректенеді. Саяз суларда тамақтанатын болса, басын және мойнын суға батырады, сонымен бірге денесі көлденең қалғанда, басын су түбіне жапсырып тұра алады. Тераң суларда қарлығаш төмен қарай суға түседі. Қара қарлығаштар су бетіндегі азықты сүзуге де қабілетті.
The black swan is almost exclusively herbivorous, and while there is some regional and seasonal variation, the diet is generally dominated by aquatic and marshland plants. In New South Wales the leaf of reedmace (genus Typha) is the most important food of birds in wetlands, followed by submerged algae and aquatic plants such as Vallisneria. In Queensland, aquatic plants such as Potamogeton, stoneworts, and algae are the dominant foods. The exact composition varies with water level; in flood situations where normal foods are out of reach black swans will feed on pasture plants on shore. The black swan feeds in a similar manner to other swans. When feeding in shallow water it will dip its head and neck under the water and it is able to keep its head flat against the bottom while keeping its body horizontal. In deeper water the swan up ends to reach lower. Black swans are also able to filter feed at the water's surface.
Ұя салу және көбейту
Басқа ластандар сияқты қара ласта да көбінесе моногамды болып табылады, өмір бойы жұптасады (шамамен 6% ажырасу көрсеткіші). Жақындағы зерттеулерге сәйкес, барлық балапандардың үштен бірінде әкелік басқа жұптан болуы мүмкін. Жұптардың шамамен төрттен бірі гомосексуалистік, көбінесе екі еркек арасында. Олар ұяларды ұрлап алады немесе жұмыртқа алу үшін әйелдермен уақытша үштік құрып, әйел жұмыртқа салғаннан кейін қуа жөнелтеді. Жалпы алғанда, Оңтүстік жарты шарда қара ластақтар қыстың ылғалды айларында (ақпаннан қыркүйекке дейін) ұялайды, кейде үлкен топтарда. Қара ластақтың ұясы – шамамен 1 мен 1,5 метр (3–4,5 фут) диаметрлі және 1 метрге дейін биіктіктегі, судың жақын жерінде немесе аралдардағы қамыс, шөп және беделерден жасалған үлкен үйінді. Инкубация соңғы жұмыртқа салынғаннан кейін басталады, бұл балапандардың бірдей уақытта шығуына мүмкіндік береді. Инкубация басталмас бұрын, ата-ана жұмыртқаларды жылытпай, үстінде отырады. Екі жыныс та жұмыртқаларды күтіп жатыр, аналығы түнгі уақытта күтеді. Инкубация кезеңдерін алмастыру екі жыныстың да ритуалдық қимылдарымен белгіленеді. Егер жұмыртқалар кездейсоқ ұядан шығып кетсе, екі жыныс та мойнымен жұмыртқаны қайта ұяға салады (басқа ластақ түрлерінде бұл жұмысты тек аналығы ғана атқарады). Барлық ластақтар сияқты, қара ластақтар да қанаттары мен мүңкілерімен ұяларын агрессивті түрде қорғайды. Балапандар ұядан шыққаннан кейін ата-аналары шамамен тоғыз ай бойы күтім көрсетеді. IUCN Қауіпті түрлердің Қызыл тізімінде "Алаңдауға орын жоқ" деп бағаланған.
Like other swans, the black swan is largely monogamous, pairing for life (about 6% divorce rate). Recent studies have shown that around a third of all broods exhibit extra pair paternity. An estimated one quarter of all pairings are homosexual, mostly between males. They steal nests, or form temporary threesomes with females to obtain eggs, driving away the female after she lays the eggs. Generally, black swans in the Southern hemisphere nest in the wetter winter months (February to September), occasionally in large colonies. A black swan nest is essentially a large heap or mound of reeds, grasses and weeds between 1 and 1.5 metres (3–4 1/2 feet) in diameter and up to 1 metre high, in shallow water or on islands. Incubation begins after the laying of the last egg, to synchronise the hatching of the chicks. Prior to the commencement of incubation the parent will sit over the eggs without actually warming them. Both sexes incubate the eggs, with the female incubating at night. The change over between incubation periods is marked by ritualised displays by both sexes. If eggs accidentally roll out of the nest both sexes will retrieve the egg using the neck (in other swan species only the female performs this feat). Like all swans, black swans will aggressively defend their nests with their wings and beaks. After hatching, the cygnets are tended by the parents for about nine months until fledging. It is evaluated as Least Concern on the IUCN Red List of Threatened Species.
Австралияның жергілікті халқы
Австралияның оңтүстік-батысындағы нунгар халқы қара құрлы қазды батыс және оңтүстік-батыс жағалауларында Коолджак, оңтүстік-шығыста Гуолджак деп атайды, ал тіл мектептерінде кейде маали деп те атайды.
The Noongar People of the South West of Australia call the black swan Kooldjak along the West and South West coast, Gooldjak in the South East and it is sometimes referred to as maali in language schools.