Штуттгоф концлагері: Польшадағы нацилік тұтқын лагерінің тарихы, құрылуы, мақсаты және 1945 ж. азатқа шығарылуы туралы ақпарат. Екінші дүниежүзілік соғыс.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Нацистік концлагерь, қазіргі Польшаның Штутово қаласында орналасқан.
Nazi concentration camp in present day Sztutowo, Poland
Штутхоф – нацистік Германияның, Гданьск қаласынан шығысқа қарай 34 шақырым жердегі Штутхоф ауылының (қазіргі Штутово) маңындағы шұңқырлы, орманды аймақта құрылған нацистік концлагері. Лагерь, Екінші дүниежүзілік соғыста Польшаға басып кіргеннен кейін, бар болған ғимараттардың төңірегінде салынды және бастапқыда польшалық көшбасшылар мен зиялыларын түрмеге қамау үшін пайдаланылды. Тұтқындар келесі жылы казармаларды өздері салған. Штутхоф – Екінші дүниежүзілік соғыста Германияның шекарасынан тысқары құрылған алғашқы неміс концлагері, ол 1939 жылдың 2 қыркүйегінен бастап жұмыс істеді. Бұл лагерь 1945 жылдың 9 мамырында одақтастар тарапынан босатылған соңғы лагерь болды. Штутхоф концлагері мен оның бөлімшелерінде өлтіру, аштық, жұқпалы аурулар, қатал еңбек жағдайлары, қатыгездік және мәжбүрлі эвакуация, сондай-ақ медициналық көмектің жетіспеуі салдарынан 63 000-ден 65 000-ға дейін тұтқынның қаза болғаны есептеледі. Олардың 28 000-ы еврейлер еді. Барлығы 110 000-ға жуық адам лагерьге жер аударылды. Штутхофтан басқа жерлерге шамамен 24 600 адам көшірілді.
Stutthof was a Nazi concentration camp established by Nazi Germany in a secluded, marshy, and wooded area near the village of Stutthof (now Sztutowo) 34 km (21 mi) east of the city of Danzig (Gdańsk) in the territory of the German annexed Free City of Danzig. The camp was set up around existing structures after the invasion of Poland in World War II and initially used for the imprisonment of Polish leaders and intelligentsia. The actual barracks were built the following year by prisoners. Stutthof was the first German concentration camp set up outside German borders in World War II, in operation from 2 September 1939. It was also the last camp liberated by the Allies, on 9 May 1945. It is estimated that between 63,000 and 65,000 prisoners of Stutthof concentration camp and its subcamps died as a result of murder, starvation, epidemics, extreme labour conditions, brutal and forced evacuations, and a lack of medical attention. Some 28,000 of those who died were Jews. In total, as many as 110,000 people were deported to the camp in the course of its existence. About 24,600 were transferred from Stutthof to other locations.
Лагерь
Лагерь этникалық тазалау жобасымен байланысты құрылды, ол Данциг аймағы мен Батыс Пруссиядағы поляк элитасын (интеллигенция мүшелерін, діни және саяси көшбасшыларын) жоюды қамтыды. Соғыс басталғанға дейін, Помераниядағы неміс Selbstschutz Данциг полициясының бастығының басшылығымен тұтқындалатын адамдардың тізімін жасады, кейіннен ол кеңейтілді. 1941 жылдың қарашасында лагерь "еңбекке тәрбиелеу" лагеріне айналды (Дәхау сияқты), оны неміс қауіпсіздік полициясы басқарды. 1942 жылдың қаңтар айында Штутхоф тұрақты концлагерьге айналды. 1943 жылы жаппай өлім жазаларын бастауға қажетті жаңа мүмкіндіктер қосылды, бұл 1944 жылдың маусымында Штутхоф "Түпкілікті шешімге" енгізілген кезде өте уақтылы болды. Газ камерасының ең жоғары сыйымдылығын (бір өлім жазалауға 150 адам) толықтыру үшін қажет болған жағдайда мобильді газ вагондары да пайдаланылды.
The camp was established in connection with the ethnic cleansing project that included the liquidation of Polish elites (members of the intelligentsia, religious and political leaders) in the Danzig area and Western Prussia. Even before the war began, the German Selbstschutz in Pomerania created lists of people to be arrested, under the Danzig police chief, before its subsequent massive expansion. In November 1941, it became a "labor education" camp (like Dachau), administered by the German Security Police. Finally, in January 1942, Stutthof became a regular concentration camp. were added in 1943, just in time to start mass executions when Stutthof was included in the "Final Solution" in June 1944. Mobile gas wagons were also used to complement the maximum capacity of the gas chamber (150 people per execution) when needed.
Қызметкерлер
Лагерь штабы неміс СС күзетшілерінен және 1943 жылдан кейін аймақтың жоғары СС және полиция басшысы Фриц Кацманның СС группенфюрері әкелген украиндық көмекшілерден тұрды. 1942 жылы алғашқы әйел SS Aufseherinnen күзетшілері әйелдер тұтқындарымен бірге Штутхофқа келді. Штутхоф лагерьлер кешенінде барлығы 295 әйел күзетші жұмыс істеді. Есімдері танымал әйел күзетшілердің арасында: Элизабет Бекер, Эрна Бейльхардт, Элла Бергман, Элла Бланк, Герда Борк, Герта Боте, Эрна Боэтчер, Гермин Боэтчер Брюкнер, Стеффи Брилловски, Шарлотта Граф, Шарлотта Грегор, Шарлотта Клейн, Герда Штейнхофф, Ева Парадис және Дженни Ванда Баркман болды. Кейіннен Бекер, Боте, Штейнхофф, Парадис және Баркманн сияқты отыз төрт әйел күзетші адамзатқа қарсы қылмыс жасағаны анықталды. Штутхофтағы СС 1944 жылдың маусым айында Данциг және айналасындағы қалалардан әйелдерді лагерь күзетшілері ретінде дайындауға шақыра бастады, себебі Бдгощ қаласында құрылған Штутхофтың әйелдер қосалқы лагері – Бромберг Ост (Konzentrationslager Bromberg Ost) ашылғаннан кейін олардың саны қатты азайды. Норвегиялық Холокост және діни азшылықтарды зерттеу орталығының аға зерттеушісі Терье Эмберландтың мәлімдемесіне сәйкес, бірнеше норвегиялық Ваффен СС еріктілері скандинавиялық елдерден келген тұтқындарға күзетші немесе оқытушы болып қызмет етті.
The camp staff consisted of German SS guards and, after 1943, the Ukrainian auxiliaries brought in by SS Gruppenführer Fritz Katzmann, the Higher SS and Police Leader of the area. In 1942 the first German female SS Aufseherinnen guards arrived at Stutthof along with female prisoners. A total of 295 women guards worked as staff in the Stutthof complex of camps. Among the notable female guard personnel were: Elisabeth Becker, Erna Beilhardt, Ella Bergmann, Ella Blank, Gerda Bork, Herta Bothe, Erna Boettcher, Hermine Boettcher Brueckner, Steffi Brillowski, Charlotte Graf, Charlotte Gregor, Charlotte Klein, Gerda Steinhoff, Ewa Paradies, and Jenny Wanda Barkmann. Thirty four female guards including Becker, Bothe, Steinhoff, Paradies, and Barkmann were identified later as having committed crimes against humanity. The SS in Stutthof began conscripting women from Danzig and the surrounding cities in June 1944, to train as camp guards because of their severe shortage after the women's subcamp of Stutthof called Bromberg Ost (Konzentrationslager Bromberg Ost) was set up in the city of Bydgoszcz. Several Norwegian Waffen SS volunteers worked as guards or as instructors for prisoners from Nordic countries, according to senior researcher at the Norwegian Center for Studies of Holocaust and Religious Minorities, Terje Emberland.
Тұтқындар
1939 жылы 2 қыркүйекте тұтқындалған алғашқы 150 тұтқын соғыс басталғаннан кейін бірден Данцигте тұтқындалған поляктар мен еврейлердің арасынан іріктелді. Басқа дереккөздер лагерь қызметкерлері қалған тұтқындардың көп бөлігін жаппай қырғандығын мәлімдейді. Штутхоф лагеріне тіркелгендердің арасында 28 елдің азаматтары болды, олардың ішінде еврейлер мен поляктардан өзге немістер, чехтар, голландтар, бельгиялықтар, француздар, норвегиялықтар, финдер, даниялықтар, литвалықтар, латыштар, белорустар, орыстар және тағы да басқалары бар еді. 110 000 тұтқынның арасында бүкіл Еуропадан келген еврейлер, Польша астыртқыш қозғалысының мүшелері, Варшава көтерілісі кезінде Варшавадан депортацияланған Польша азаматтары, литвалық және латыш зиялылары, латыш қарсылық күресшілері, психикалық аурулармен ауырғандар, советтік соғыс тұтқындары болды. Бірден атқылауға жіберілген тұтқындар тіркелмеген болуы мүмкін деп есептеледі.
The first 150 inmates, imprisoned on 2 September 1939, were selected among Poles and Jews arrested in Danzig immediately after the outbreak of war. Other sources say that the camp staff shot most remaining inmates in a mass murder. Stutthof's registered inmates included citizens of 28 countries, and besides Jews and Poles – Germans, Czechs, Dutch, Belgians, French, Norwegians, Finns, Danes, Lithuanians, Latvians, Belarusians, Russians, and others. Among 110,000 prisoners were Jews from all over Europe, members of the Polish underground, Polish civilians deported from Warsaw during the Warsaw Uprising, Lithuanian and Latvian intelligentsia, Latvian resistance fighters, psychiatric patients, Soviet prisoners of war, It is believed that inmates sent for immediate execution were not registered.
Шарттар
Лагерьдегі жағдай өте ауыр болды; ондаған мың тұтқын аштық пен аурудан көз жұмды. Көптеген адам 1942 жылғы және 1944 жылғы қыста лагерьті шарпыған тиф эпидемияларынан қайтыс болды; СС күзетшілері жұмыс істеуге тым әлсіз немесе ауыр сырқат деп тапқандар лагерьдегі кішкентай газ камерасында уландырылды.
Conditions in the camp were extremely harsh; tens of thousands of prisoners succumbed to starvation and disease. Many died in typhus epidemics that swept the camp in the winter of 1942 and again in 1944; those whom the SS guards judged too weak or sick to work were gassed in the camp's small gas chamber.
Өлім науқаны
1945 жылдың 25 қаңтарында Штутхоф лагерь жүйесінен тұтқындарды эвакуациялау басталды. Соңғы эвакуация басталған кезде Штутхоф лагерь жүйесінде 50 000-ға жуық тұтқын болды, олардың көпшілігі еврейлер еді. Тұтқындар шығыс Германиядағы Лауэнбург бағытында қадам басқан. Алға жылжып келе жатқан Кеңес әскерлерімен байланысы үзілген немістер аман қалған тұтқындарды Штутхофқа кері қайтаруға мәжбүр етті. 1945 жылдың сәуір айының соңында лагерь толығымен Кеңес әскерлерімен қоршалып алынғандықтан, қалған тұтқындар Штутхофтан теңіз арқылы шығарылды. Тағы да жүздеген тұтқындар теңізге тасталып, атып өлтірілді. 4000-нан астамы шағын қайықтармен Германияға, олардың бір бөлігі Гамбург маңындағы Нойенгамме концентрациялық лагеріне, ал қалғаны Балтық теңізі жағалауындағы лагерлерге жіберілді. 1945 жылдың 5 мамырында аштықтан зардап шеккен тұтқындарға толы баржа Даниядағы Клинтольм Хавн портына буксировкаланды, онда борттағы 370 адамның 351-і құтқарылды. Германия капитуляцияға тап болғанға дейін кейбір тұтқындар Швецияның Мальмё қаласына ауыстырылып, сол бейтарап елдің қамқорлығына берілді. Эвакуацияланған тұтқындардың шамамен жартысы, 25 000-нан астамы, Штутхофтан және оның қосалқы лагерьлерінен эвакуациялау кезінде қаза тапқан деп есептеледі. 1945 жылдың 9 мамырында Кеңес әскерлері Штутхофты азат етіп, жасырынып қалған 100 тұтқынды құтқарып алды.
The evacuation of prisoners from the Stutthof camp system began on 25 January 1945. When the final evacuation began, there were nearly 50,000 prisoners, most of them Jews, in the Stutthof camp system. The prisoners were marched in the direction of Lauenburg in eastern Germany. Cut off by advancing Soviet forces, the Germans forced the surviving prisoners to march back to Stutthof. In late April 1945, the remaining prisoners were removed from Stutthof by sea, since the camp was completely encircled by Soviet forces. Again, hundreds of prisoners were forced into the sea and shot. Over 4,000 were sent by small boat to Germany, some to the Neuengamme concentration camp near Hamburg, and some to camps along the Baltic coast. On 5 May 1945, a barge full of starving prisoners was towed into harbour at Klintholm Havn in Denmark where 351 of the 370 on board were saved. Shortly before the German surrender, some prisoners were transferred to Malmö, Sweden, and released into the care of that neutral country. It has been estimated that around half of the evacuated prisoners, over 25,000, died during the evacuation from Stutthof and its subcamps. Soviet forces liberated Stutthof on 9 May 1945, rescuing about 100 prisoners who had managed to hide.
Штутхоф сынақтары
Нюрнбергтік танымал сот процестері үшінші рейх басшылығының соғыс қылмыстары мен адамзатқа қарсы қылмыстарының дәлелі ретінде тек концентрациялық лагерьлерді қарастырды. Кейіннен концлагерь қызметкерлеріне қатысты бірнеше аз танымал сот процестері өтті. Польша Гданьск қаласында бұрынғы күзетшілер мен Штутхоф лагерінің каполарына қарсы төрт сот өткізді, оларға соғыс қылмыстары мен адамзатқа қарсы қылмыстар жасады деген айып тағылды. Алғашқы сот 1946 жылдың 25 сәуірінен 31 мамырына дейін 30 бұрынғы лауазымды тұлға мен лагерь күзетшілеріне қарсы өтті. Кеңес-Польша арнайы қылмыстық соты олардың барлығын айыптау бойынша кінәлі деп тапты. Бұрынғы командир Иоганн Паульс сияқты он бір айыпталушы өлім жазасына кесілді. Қалғандары әртүрлі мерзімге түрмеге жабылды. Екінші сот 1947 жылдың 8 қазанынан 31 қазанына дейін Польшаның арнайы қылмыстық сотында өтті. Сотталған Штутхоф концентрациялық лагерінің 24 бұрынғы қызметкері мен күзетшісі кінәлі деп танылды. Он адам өлім жазасына кесілді. Үшінші сот 1947 жылдың 5 қарашасынан 10 қарашасына дейін Польшаның арнайы қылмыстық сотында өтті. 20 бұрынғы қызметкер мен күзетші сотталды, 19-ы кінәлі деп танылды, ал біреуі ақталды. Төртінші және соңғы сот та Польшаның арнайы қылмыстық сотының алдында 1947 жылдың 19 қарашасынан 29 қарашасына дейін өтті. 27 бұрынғы қызметкер мен күзетші сотталды, 26-сы кінәлі деп танылды, ал біреуі ақталды. 2018 жылдың қарашасында Иоганн Ребогенге кісі өлтіруге көмектескені үшін айып тағылды. Оны нақты өлтіруге қатысқандығына дәлел табылған жоқ, ол лагерде қызмет еткенін мойындаса да, онда адамдар өлтіріліп жатқанын білмегенін айтты. Ол қылмыс жасаған кезде 21 жасқа толмағандықтан, кәмелетке толмаған ретінде айыпталды. Жаңалықтарда оның суреті заңдық себептермен жасырылды. Тағы бір нацистік лагерь күзетшісі, Гамбургтен келген Бруно Дей 2019 жылдың қазан айында 1944 және 1945 жылдар аралығында Штутхоф лагерінде 5230 тұтқынның өлтірілуіне ықпал еткені үшін айыпталды. Ол жасөспірімдер сотында сотталды, себебі ол кезде шамамен 17 жаста болған. 2020 жылдың 23 шілдесінде Гамбург соты оған екі жылға шартты жаза берді. 2021 жылдың шілдесінде КЗ Штутхоф құрамында болған 96 жастағы неміс хатшысы Ирмгард Фурхнер соғыс қылмыстары үшін сотталу үшін тұтқындалды. 2021 жылдың 28 қыркүйегінде Фрау Фурхнер Гамбургтегі үйінен шығып, сот отырысына келмеді. Ол 2021 жылдың 30 қыркүйегінде тұтқындалды және тыңдау 2021 жылдың 19 қазанына ауыстырылды. 2022 жылдың 20 желтоқсанында 97 жастағы Фурхнер Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Штутхоф концентрациялық лагерінде 10 000-нан астам адамды өлтіруге қатысқандығы үшін кінәлі деп танылды. Солтүстік Германиядағы Ицхео штатының соты прокурорлар сұраған екі жылға шартты түрде бас бостандығынан айыру жазасын берді.
The well known Nuremberg Trials were only concerned with concentration camps as evidence for war crimes and crimes against humanity committed by the Third Reich leadership. Several lesser known trials followed against the staff of various concentration camps. Poland held four trials in Gdańsk against former guards and kapos of Stutthof, charging them with crimes of war and crimes against humanity. The first trial was held from 25 April to 31 May 1946, against 30 ex officials and prisoner guards of the camp. The Soviet/Polish Special Criminal Court found all of them guilty of the charges. Eleven defendants including the former commander, Johann Pauls, were sentenced to death. The rest were sentenced to various terms of imprisonment. The second trial was held from 8 October to 31 October 1947, before a Polish Special Criminal Court. The arraigned 24 ex officials and guards of the Stutthof concentration camp were judged and found guilty. Ten were sentenced to death. The third trial was held from 5 November to 10 November 1947, before a Polish Special Criminal Court. Arraigned were 20 ex officials and guards judged; 19 then found guilty, with one acquitted. The fourth and final trial was also held before a Polish Special Criminal Court, from 19 November to 29 November 1947. Twenty seven ex officials and guards were arraigned and judged; 26 were found guilty, and one was acquitted. An additional trial was attempted in November 2018, when Johann Rehbogen was accused of being an accessory to murder. There was no evidence to link him to specific killings, and though he admitted to serving at the camp, he said that he was unaware that people were being murdered there. He was charged as a juvenile, as he was under 21 at the time of the offense. Images in the news broadcasts concealed his face for legal reasons. Another Nazi camp guard, Bruno Dey from Hamburg, was charged in October 2019 with contributing to the killings of 5,230 prisoners at Stutthof camp between 1944 and 1945. He was tried in a juvenile court due having been about 17 at that time. On 23 July 2020, he was given a two year suspended sentence by the court in Hamburg. In July 2021, a 96 year old German secretary, Irmgard Furchner, who had been part of KZ Stutthof was arrested to be tried for war crimes. On 28 September 2021, Frau Furchner left her home in Hamburg and failed to show for her hearing. She was captured on 30 September 2021 and the hearing was rescheduled for 19 October 2021. On 20 December 2022 Furchner, then 97, was convicted of being an accessory to murder of more than 10,000 people at Stutthof concentration camp during World War II. A two year suspended sentence in line with that requested by prosecutors was handed down by the Itzehoe state court in northern Germany.
Фильм түсіру орны
1999 жылы Артур Жмиевский Штутгоф концлагерінің газ камераларының бірінде жалаңаш адамдардың қуып-қуу ойнап тұрған видеосын түсірді, бұл көптің наразылығын тудырды.
In 1999, Artur Żmijewski filmed a group of nude people playing tag in one of the Stutthof gas chambers, sparking outrage.