Кіріспе
Иран провинциясы
Иран провинциясы 2006 жылғы ұлттық халық санағы кезінде 110 515 үй шаруашылығында 530 464 адамды құрады. 2011 жылғы келесі халық санағы 135 499 үй шаруашылығында 557 599 адамды тіркеді. 2016 жылғы халық санағы бойынша провинция халқы 159 310 үй шаруашылығында 580 158 адамды құрады. Қазіргі таңда Илам Ирандағы ең сирек қоныстанған провинция болып табылады.
Iranian province
At the time of the National Census in 2006, the population of Ilam province was 530,464 in 110,515 households. The following census in 2011 counted 557,599 people in 135,499 households. As of the 2016 census, the population of the province was 580,158 people in 159,310 households. Ilam is presently the least populated province in Iran.
Этимология
Иранның Илам провинциясының этимологиясы аймақтың тарихи мұрасына терең байланысты. "Илам" атауы ежелгі Элам өркениетінен бастау алады, ол қазіргі Иранның оңтүстік-батысында 2700 жылдан 539 жылға дейін, екі мың жылдан астам уақыт бойы гүлденген. Қазір Илам деп белгілі аймақ тарихында ұзақ уақыт бойы басқаша аталып келді. Ол "Пошткух" деп аталды, ал "Пишкух"пен бірге үлкен Лорестан аймағының бір бөлігі болды. Бір кезде Хосейн Қолы хан Пошткухты билегенде, ол "Хосейн Абад" деп те аталды. Бұл аймақтың атауларында маңызды өзгеріс 1929 жылдың қыркүйегінде Реза Шах тұсында болды. Бұл өзгеріс сол кездегі Министрлер кабинетінің бекітуімен жүзеге асты. Осы тарихи шешіммен "Хосейн Абад" ауылының атауы ресми түрде "Илам" деп өзгертілді. Бұл атаудың мақсаты – Эламның ежелгі өркениетінің ұлылығы мен маңыздылығына құрмет көрсету болды, ол аймақтың тарихы мен мәдениетінде өшпес із қалдырды. Содан кейін, 1937 жылы Илам ресми түрде қала мәртебесін алды, бұл оның Ирандағы ерекше және маңызды аймақ ретіндегі статусын бекітті. Бұл атауды өзгерту және мойындау әрекеті аймақтың тарихи маңыздылығын ғана емес, сонымен қатар Иламның қазіргі заманғы ұлттық ерекшелігі мен оның даңқты өткені арасындағы байланысты нығайтты, онда Элам өркениетінің мұрасы бүгінгі күнге дейін сақталған.
Демография
Илам провинциясы Ирандағы ең аз халқы бар болса да, түрлі тілдік топтарға ие. Бұл әртүрлілік провинцияның географиялық орналасуымен байланысты, ол күрд және Оңтүстік-Батыс Иран тілдері тобы арасындағы көшкін аймақта жатыр. Басым тіл – күрд тілі, атап айтқанда Оңтүстік күрд тілінің Калхори, Элами, Малекшахи, Лаки диалектілері және Лаки тіліне жақын Кезели диалектісі. Курд тілі Ілам, Мехран, Эйван, Абданан, Сараблех, Лумар және Пахлех қалаларында кең таралған, ал Чешме-йе Ширин Шах Ахмад провинцияның ең оңтүстік күрд тілді елді мекені болып табылады. Лури провинцияның оңтүстік бөлігінде қолданылады және Мурмури, Хафт Чешмех және көптеген кішкентай ауылдарда басым тілді құрайды. Дарре Шахр қаласында лури тілінде сөйлейтін көпшілік және күрд тілінде сөйлейтін азшылық бар. Аймақта екі ерекше лури диалектісі – Хинимини және Шухани де қолданылады. Шахрак-э Чангуле – ең ірі Шухани тілді елді мекен, ал Хинимини Зарангуш және оның төңірегінде таралған.
Күрд тайпалары
Солтүстік бөлігін негізінен күрдтердің Калхури және Фейли тайпалары мекендейді. Фейли тайпаларының ішіне Мәлекшахи, Кезель, Аркауази, Бейрей, Шухан және Әли Шерван тайпалары кіреді.
Флора
Аумағының шамамен 31 пайызы негізінен парсы еменінен тұратын сирек және тығыз орманды жерлермен жабылған Илам, Мазандарн мен Гилан солтүстік облыстарын есептемегенде, Когилуех және Лорестан облыстарынан кейін елде үшінші орында тұр. Облыстың таулы аймақтары мен орманды жерлері Азия қара аюы, қарақал, кавказ ақыртығы, шығыс императорлық бүркіті, алтын бүркіті, қара қарға, қара сарышұқа, тұмсық мүйізді жылан және құрып кету қаупі төнген парсы барысы сияқты көптеген жануарларға мекен етеді. Илам – құйрықты мүйізді удың мекені, бұл бірегей түр тек Илам облысында ғана кездеседі. Облыстың 31 пайызына жуығы, яғни аумағының шамамен үштен бірі сирек және тығыз орманды жерлермен жабылған. Бұл Загрос тауларындағы барлық орманның шамамен үштен бірін құрайды. Бұл орманның басым бөлігін парсы емені құрайды, сонымен қатар жабайы бадам, долана, парсы терпентині, Монпелье жапырақты және Яһуда сияқты басқа да ағаштар кездеседі. Иламға жақын Арғван шатқалы көктемде гүлдейтін Яһуда ағаштарының қызғылт гүлдерімен әйгілі.
Араб билігі
640 жылы Месопотамияны мұсылмандар басып алғаннан кейін арабтар бұл аймақты "Таулар елі" немесе "Джибал" деп атады. Арабтардың билігі тұсында, бас қаласы Сеймар болған Джибал мемлекеті Бағдад пен Басраның бақылауындағы территориялардың бірі болды және 961 жылға дейін сақталды. Рашид халифаты 640 жылы Месопотамияны, ал кейін 643 жылы Сасанид империясының барлық жерін жаулап алды және 661 жылы құлағанға дейін билікті ұстап тұрды. Олардың құлауына дейін халифат азаматтық соғысқа ұшырады, содан кейін Муавия тарапы жеңіске жетіп, Омейяд халифатын құрды. Омейядтар 750 жылға дейін бұл аймақты басқарды, одан кейін Аббасид халифаты билікті өз қолына алып, 945 жылға дейін шамамен екі жүз жыл патшалық құрды. 945 жылы Батыс Иранды басып алғаннан кейін Буйид әулеті бұл аймақты 1055 жылға дейін биледі.
Күрд билігі
1155 және 1424 жылдар аралығында 270 жыл бойы Загрос тауларында, әсіресе Лорестан аймағында билік етті. Хазараспидтер, сондай-ақ Лорестан Атабегтері деп белгілі, екі топтан тұрды: көбінесе Лор тегінен шыққан Кіші Лор және Күрд тегінен шыққан Үлкен Лор Атабегтері. Алғашқысы қазіргі Маркази, Хамедан, Керманшах, Лорестан, Хузестан және Илам провинцияларының бір бөлігін бақылады. 961-1015 жылдар аралығында Хасанвайхидтер династиясы Батыс Иранды Буйидтер династиясының ықпалымен басқарды. Қазіргі Керманшахтың жанындағы Динаварда орналасқан Хасанвайхидтер, күрдтердің Барзикани тайпасымен байланысы бар күрд мұсылмандары, Загрос тауларының орталық аймақтарын бақылады. Династияның ең кең аумағы қазіргі Қоррамбад, Боруджерд, Нахаванд, Асадабад, Ахваз, Илам, Керманшах, Хулуан және Киркук аймақтарын қамтыды. Хасанвайхидтер династиясын Анназидтер құлатты, олар Буйидтер династиясының көмегімен 1116 жылға дейін аймақты басқарды.
Хоршиди әулеті
Кіші Лордың астанасы Шапурхваст, немесе қазіргі Хоррамабад, әсіресе Фалак-ол-Афлак қамалы болды. Кіші Лор Атабегтері немесе Хоршиди әулеті 1184 жылдан 1597 жылға дейін, 412 жылдан астам осы аймақты биледі. Одан кейін Ұлы шаһ Аббас соңғы билеуші Шахверди ханны өлімге кесті және Шахвердидің сіңлі баласы Хосейн Бейг/Ханды оның орнына қойды, осылайша Кіші Лордың билігі аяқталып, Фейли Вали деп те аталатын Вали/Вали әулетінің билігі басталды.
Қажар дәуірі (1789-1925 жж.)
Қажар дәуірінде Лорестан екі аймаққа бөлінді: Пошткох (қазіргі Илам провинциясы) Илам қаласы орталығымен және Пишкух (қазіргі Лорестан) Хоррамабад қаласы орталығымен. Пошткох сөзбе-сөз "таудың ар жағы" дегенді білдіреді, себебі Илам Загрос тауларының ең батыс бөлігінде орналасқандықтан, елдің қалған бөлігі оны таулардың арғы жағында деп санады. Осы кезден бастап Илам Лорестаннан тәуелсіз басқарылды, ал әкім тікелей орталық үкіметке есеп берді, соның нәтижесінде Илам мен Пошткохтың Лорестанның бақылауы аяқталды. Кейіннен екі аудан "Дех-е Бала" және "Дех-е Па'ин" деп аталып, бұл жоғарғы және төменгі ауылдарды білдіреді. Хосейн Қолы ханның "Дех-е Бала" билігі тұсында (1863-1900 жж.) ол "Хосейн Абад Пошткох" деп өзгертілді. Іламның Вали қамалын келесі Вали, Ғұламреза Хан Фейли 1908 жылы салдырған. Қазір қамал ұлттық мұра ретінде тіркелген және Илам антропология мұражайы болып табылады.
20 ғасыр
1925 жылы Пахлави әулеті құрылғаннан кейін Реза Шах өзінің билігін нығайту үшін жергілікті басқаруларды жойды. 1928 жылы үкімет күштері Поштакухты басып алды, ал соңғы Фейли әкімі Ғұламреза хан Фейли қарсылық көрсетпей Иракқа кетіп, Иламда Фейлилердің 332 жылдық үкімдігін аяқтады. 1937 жылдың 7 қарашасында парламент «Елді әкімшілік-аймақтық бөлу және әкімдердің міндеттері туралы заң» деп аталатын елдің саяси-әкімшілік бөлінуі туралы заңды қабылдады, осылайша елді 6 облысқа және 50 ауданға бөлді. Поштакух аудан ретінде «Батыс облысы» құрамына кірді. 1937 жылғы саяси-әкімшілік бөліну заңы ұзаққа соқпады, және біраз уақыттан кейін, 1938 жылдың 9 қаңтарында елді 10 облысқа және 49 ауданға бөлетін түзету қабылданды. Жаңа бөлініс бойынша «Илам» «Бесінші облыстың» ауданы болды. 1964 жылы Лорестан облысынан Даррехшахр, Абданан және Дехлоран, ал Хузестаннан Мусиан Иламға қосылды, осылайша оның мәртебесі Керманшах облысының құрамындағы «жалпы әкімшілік» деңгейіне көтерілді. Үкімет кабинетінің бекітуінен кейін 2020 жылдың 4 қаңтарында Холейлан ауданы құрылды, ол бұрын Шардавол ауданының бір бөлігі болған, енді облыстың 11-ші ауданына айналды. Шавар ауданы Илам ауданынан бөлініп, аудан мәртебесіне көтерілді. + Илам облысының халқының тарихы Әкімшілік бөлімдері 2006Жер тізіміҚалаХалқы1Илам194,0302Дехлоран32,9413Эйван31,2994Абданан23,9465Даррехшахр21,9006Мехран17,4357Сараблех12,3938Аркаваз11,977
Мәдениет
Иламның алғашқы тұрғындары гити және касситтер болған, ал арийлер Иранға келгеннен кейін мидиялықтар Загрос аймағына қоныстанды. Тарих барысында көптеген халықтар осы аймаққа қоныстанған және билік еткен, нәтижесінде бүгінде Иламда күрдтер, лурлар, лактар және арабтар қоныстанған. Осы себептерге байланысты Иламдықтардың мәдениеті әртүрлі, көбінесе көптеген мәдениеттердің қосылған нәтижесі.
Қолөнер
Эмбосс килимі – кілем тоқу және кілем түйіндерін үйлестіретін өнер, ол Ілам провинциясындағы ең маңызды және ерекше қолөнер саналады. Іламның эмбосс килимі елдің басқа аймақтарынан өзгеше. Сараблах ауданының Занжире ауылының тұрғыны Сахар Чалаңгардың еңбегі арқасында Іламның эмбосс килимі Иранда және әлемде кең танылды. Қазір Ілам провинциясында осы килімнің 4500-ден астам тоқымашысы жұмыс істейді, олар жыл сайын шамамен 3000 шаршы метр өнім шығарады. Ілам провинциясындағы барлық қолөнер шеберлерінің 50%-ы килім тоқумен айналысады деп есептеледі. "Іламның эмбосс килимі" елдің басқа аймақтарынан айырмашылығы, Занжире ауылының (Ілам провинциясының Сараблах қаласының бір бөлігі) тұрғыны Сахар Чалаңгар килімнің бір бөлігінде кілем түйінін пайдаланып, ерекше сурет жасай алады. Осының арқасында эмбосс килімдердің дамуына және танымалдылығына жол ашылды. Іламның эмбосс килимі ұлттық голограммамен қамтамасыз етілді және Ілам провинциясының сувенирі мен бренді ретінде тіркелді. Содан кейін Ілам эмбосс килімінің ұлттық астанасы болып тағайындалды.
Ас мәзірі
Иламның тағамы, оның мәдениеті сияқты, күрд және лур тағамдарының үйлесімі. Жергілікті дәстүрлі тағамдардың бірнешеуі:
Үкімет
Облыстың ең жоғары мемлекеттік билігі - генерал-губернатор, ол Кабинет мақұлдаған Ішкі істер министрі тағайындайды. Генерал-губернатор кейіннен аудан әкімдерін тағайындайды. Қазіргі генерал-губернатор – Қасем Сүлеймани Даштаки, ол 2017 жылдың қазан айынан бері қызметте.
Экономика
2016 жылы Ілам провинциясы ұлттық ЖІӨ-ге шамамен 0,99% үлес қосып, 31 провинцияның ішінде 26-шы орында тұр. Провинцияның экономикалық қызметінің көп бөлігі ауылдық аймақтарда ауыл шаруашылығы мен мал шаруашылығына, ал қалалық аймақтарда шеберлік кәсіптеріне, мемлекеттік және жеке қызметтерге шоғырланған. Өнеркәсіп провинция экономикасында аз үлес алады және онда аз ғана фабрика бар.
Ауыл шаруашылығы
Ілам экономикасының ең ірі секторы – ауыл шаруашылығы, бірақ Иранның басқа провинцияларымен салыстырғанда ол әлдеқайда кішкентай. Ілам провинциясында 55 мыңнан астам фермер бар. Провинциядағы барлық үй шаруашылықтарының шамамен 50%-ы тікелей немесе жанама түрде ауыл шаруашылығы қызметіне қатысады деп есептеледі. 2018 жылғы егін жинау кезінде провинция аумағының 11,1% (Ілам провинциясының аумағы) бидай, арпа, жемдік жүгері, жүгері, қарбыз, қызанақ және қияр сияқты әртүрлі дақылдарға арналды, нәтижесінде барлығы 700 732 тонна өнім алынды, оның 14%-ы құрғақ егіспен өндірілді. Ілам егін жинау көрсеткіші бойынша елдегі соңғы үш провинцияның біріне кіреді, гектарына 3,14 тонна өнім алып, тек Когилуех және Курдистан провинцияларынан ғана озып шықты. Салыстыру үшін, орташа өнімділік гектарына 9,88 тоннаны құрайды, ал ең жоғары көрсеткіш – Алборз провинциясында гектарына 25,64 тонна. Іламның егіншілік жерлері, географиясы сияқты, бөлінген: провинцияның солтүстік және шығыс бөліктері таулы және су ресурстарының болуына қарамастан, өңделетін жерлер тау аралық жазықтармен, тау етегімен және өзендердің жағалауларымен шектеледі. Керісінше, оңтүстік және оңтүстік-батыстағы Хожандан Дашт, Әмір Абад, Мехран, Мосиан, Дехлоран және Дашт Аббас сияқты ыстық климатты жазықтар үлкен аумақты құрайды, бірақ су ресурстарымен шектеулі. 2019 жылғы мәліметтер бойынша, Ілам провинциясындағы барлық жеміс бақтарының жалпы ауданы елдегі ең кішкентай көрсеткішті құрады. Жалпы, бұл баулар 15 409 тонна жеміс өндірді, бұл елдің жалпы өнімінің 0,1%-ын құрайды. Ең көп өсірілетін жеміс-жидек өнімдері: жүзім, жаңғақ, анор, шабдалы, зәйтүн және інжір.
Тау-кен өндірісі
Илам провинциясы Загрос шөгінді құрылымының бөлігі болып табылады және әртүрлі жастағы шөгінді тау жыныстарымен толық жабылған. Яғни, провинцияда магматизм және метаморфизм құбылыстары жоқ. Сондықтан провинцияның металл минералдарының қоры мардымсыз. Дегенмен, гипс, әк тас, құмтас, доломит, тақта тас, битум, целестин, құрылыс тасы және қасбеттік тас сияқты пайдалы қазбалардың қоры мол. Провинцияның гипсі 99 пайыздан астам таза, және Абдананның Дехлоран, Мехран және Були аймақтарында көп мөлшерде кездеседі. "Дехлоран гипс зауыты" елдегі жоғары сапалы өнімді өндіруші болып табылады. Әк тас қоры да көлемді және тазалығы жоғары (93-99,9%). 1989 жылы осы кен орындарын пайдалану мақсатында салынған Илам цемент зауыты, Ирандағы ең жақсы цементтердің бірін шығарады және көптеген ұлттық және халықаралық наградаларға ие болған. Дехлоранның солтүстік-батысында үлкен мөлшерде целестин табылған. Целестин мұнай құдықтарын бұрғылау өнеркәсібінде қолданылады. Провинцияның ең құнды минералы – битум. Ол гильсонит түрінде кездеседі және 70 пайыздан астам тазалыққа ие. Битум Эйван, Дехлоран және Малекшахи аудандарында таралған. Провинцияның кейбір аймақтарында сұйық битум жер бетіне шығып, бұлақтарды құрайды. "Дехлоран битум бұлағы" – Ирандағы ұлттық тіркелген табиғи ескерткіш. Зарин Абадтың Балутистан аймағында тұз тас кездеседі. Сонымен қатар, Дашталак (Мимак) және Маджин (Дарре Шахр) маңынан көк тұздың тамырлары табылды. Провинцияның геологиялық ерекшеліктерін ескере отырып, құрылыс тастары да көп мөлшерде кездеседі; Ілам қаласының жанынан ақ және қара мәрмәр тас табылған. 2019 жылы шамамен 2,2 миллион тонна минерал қазылып алынды, ал Иламның жалпы қоры шамамен 1 миллиард тоннаға бағаланады.
Ауа
Еліміздің қалған бөліктерімен салыстырғанда, Илам көлік инфрақұрылымы бойынша аз дамыған. Илам әуежайы – провинциядағы жалғыз әуежай. 2850 ұшу-қону, 215,799 жолаушы және шамамен жүк көлемімен Илам әуежайы елдегі 21-ші орынды және батыс аймағындағы Керманшах әуежайынан кейін 2-ші орынды иеленеді. 1996 жылы салынған Илам әуежайы Тегеран және Машхад қалаларына тұрақты рейстерді жүзеге асырады. 2016 жылы әуежай халықаралық мәртебеге (бақыланатын әуе кеңістігі) ие болды және Наджаф қаласына апталық рейстер басталды.
Футбол
Палайеш Газ Илам әйелдер футбол командасы – Илам провинциясындағы кәсіби деңгейде өнер көрсететін, Иран әйелдер футбол жоғары лигасы деп те аталатын Ковсар әйелдер футбол лигасына қатысатын жалғыз команда.
Көтергіш
Илам провинциясының ең танымал спортшыларының бірі – Можтаба Малеки, ол 2017 және 2018 жылғы Әлемдік пауэрлифтинг чемпионаттарында екі рет алтын медаль жеңіп алған. Оның Азия чемпионаттарында оннан астам алтын медалі бар. Малеки – жабындармен 500 кг салмақты тізе бүгіп көтерген әлемдегі екінші адам.