Кіріспе
Ulex (көбінесе gorse, furze немесе whin деп аталады) – Fabaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы. Бұл туыс Fabaceae тұқымдасының Faboideae қосалқы туысына жататын тікенді мәңгі жасыл бұталардың шамамен 20 түрін қамтиды. Бұл түрлер Батыс Еуропаның және Солтүстік-Батыс Африканың кейбір аймақтарына тән, олардың көпшілігі Иберияда кездеседі. Gorse қоқыспен тығыз байланысты және олар сияқты жасыл сабақтары мен өте кішкентай жапырақтары бар, құрғақ өсу жағдайларына бейімделген. Дегенмен, ол қоқыстардан тікенділігімен ерекшеленеді, сабақтары бұтақталған тікендерге айналып, жапырақтардың орнына өсімдіктің негізгі фотосинтездік мүшелеріне айналады. Жас өсімдіктердің жапырақтары үш жапырақтан тұрады, ал ересек өсімдіктерде олар қабықшаға немесе кішкентай тікендерге дейін азаяды. Барлық түрлерінің гүлдері сары түсті, әдетте көзге жақын, ал кейбіреулері ұзақ гүлдеу кезеңімен ерекшеленеді.
Ulex (commonly known as gorse, furze, or whin) is a genus of flowering plants in the family Fabaceae. The genus comprises about 20 species of thorny evergreen shrubs in the subfamily Faboideae of the pea family Fabaceae. The species are native to parts of western Europe and northwest Africa, with the majority of species in Iberia. Gorse is closely related to the brooms, and like them, it has green stems, very small leaves and is adapted to dry growing conditions. However, it differs from the brooms in its extreme thorniness, the shoots being modified into branched thorns long, which almost wholly replace the leaves as the plant's functioning photosynthetic organs. The leaves of young plants are trifoliate, but in mature plants, they are reduced to scales or small spines. All the species have yellow flowers, generally showy, some with a very long flowering season.
Түрлер
Улекс түрлерінің ең көп түрлілігі Пиреней түбегінде кездеседі, және көптеген түрлердің таралу аймағы тар. Ең кең таралған түрі – қарапайым шұңғыл (Ulex europaeus): ол Батыс Еуропаның көп бөлігінде өсетін жалғыз түр, күнге толы жерлерде және әдетте құрғақ, құмды топырақта өседі. Бұл ең ірі түр, биіктігіне жетеді; бұл батыс жоңғар (Ulex gallii) үшін әдеттегі биіктікпен салыстырылады. Соңғы түр Атлантика жағалауындағы қатты желге ұшырайтын таулы және жоталы жерлерге тән. Ұлыбританияның шығыс бөлігінде батыс жоңғардың орнын кішкентай шұңғыл (Ulex minor) алады. Ulex minor шамамен биіктікке дейін өседі, бұл құмды жазықтардағы ыстық жерлерге тән қасиет. Қарапайым шұңғыл күздің соңында және қыс бойы аз гүлдейді, көктемде гүлдеу ең жақсы кезеңге жетеді. Батыс жоңғар мен кішкентай шұңғыл жаздың соңында (Ирландия мен Ұлыбританияда тамыз-қыркүйек айларында) гүлдейді. Түрлердің арасында кейбір шұңғылдар әрқашан гүлдеп тұрады, сондықтан халық арасында: "Шұңғыл гүлдемегенде, махаббаттың да мәні қалмайды" деген мақал бар. Шұңғыл гүлдерінің кокосқа ұқсас ерекше иісі бар, оны кейбір адамдар қатты сезінеді, ал басқалары нашар сезінеді.
Таксономиялық мәртебесі белгісіз түрлердің атаулары
Келесі түрлердің статусы белгісіз: және тұқымдық қапшықтарының көп бөлігі өрттен ашылады: осылайша өрттен кейін тез жаңаруына мүмкіндік береді. Күйген діңгектер тамырдан жаңа өрмелер шығарады. Егер өрттен қорғалса, шыбық көбінесе биік өсетін ағаштармен көлеңкеленеді, егер басқа факторлар, мысалы, күнге қабылу сияқты жағдайлар болмаса. Шыбық егістіктерінде өрттің қайталану периоды 5–20 жылды құрайды. Шыбық нашар өсетін аймақтарда және жағдайларда жақсы өседі, соның ішінде құрғақшылықта да; кейде көптеген түрлер өсе алмайтын өте тасты топырақта кездеседі. Сонымен қатар, ол жерді мелиорациялауда кеңінен қолданылады (мысалы, кен қалдықтарында), онда оның азотты бекіту қабілеті басқа өсімдіктердің жақсырақ орналасуына көмектеседі. Шыбық – жануарлар дүниесі үшін құнды өсімдік, құс ұяларын қорғауға өте қолайлы тығыз, тікенді жамылғыны қамтамасыз етеді. Ұлыбританияда, Францияда және Ирландияда ол әсіресе Дартфорд торғайының (Sylvia undata) және еуропалық тасқарлының (Saxicola rubicola) мекендеуімен танымал; whinchat (Saxicola rubetra) деген атауы оның шыбықпен тығыз байланысын көрсетеді. Гүлдерін кейде қос жолақты моланың (Gymnoscelis rufifasciata) құрттары жейді, ал қапшықты моланың (Coleophora albicosta) құрттары тек шыбықпен қоректенеді. Өлі шыбық сабақтарының құрғақ ағашынан Batia lambdella моласының құрттары тамақтанады.
Инвазивті түрлер
Солтүстік Американың көптеген аймақтарында (әсіресе Калифорния мен Орегон), Оңтүстік Американың оңтүстігінде, Австралияда, Жаңа Зеландияда және Гавайиде бастапқыда сәндік өсімдік немесе қоршау ретінде әкелінген жалпы қараторғай (common gorse) агрессивті тұқым таратуының нәтижесінде инвазивті түрге айналды; оны жою өте қиын және жергілікті мекендеу орталарына зиян келтіреді. Жалпы қараторғай Шри-Ланкадағы Хортон жазық ұлттық паркінің таулы шалғынды жерлерінде де инвазивті түр болып табылады.
Менеджмент
Қолайлы жағдайларда, қараторғай тез арада басым өсімдікке айналады. Егер бұл ауыл шаруашылығы немесе экологиялық себептермен қанажаттандырмаса, оны толығымен жою немесе таралуын шектеу үшін бақылау қажет. Қараторғайдың өсіп тұрған жерлері көбінесе үнемі өртеу немесе шабу арқылы басқарылады, бұл оларға түбірден немесе тұқымнан қайта өсуге мүмкіндік береді. Тығыз қараторғайлы жерлерді бульдозермен тегістеуге болады.
Тамақ
Гурса гүлдері жеуге жарамды, оларды салатқа, шайға қосуға және жүзімнен жасалмаған жеміс шараптарын дайындауға болады. Мал азығы ретінде гурса белокқа бай және басқа жасыл шөптер жеткіліксіз болған кезде, әсіресе қыс айларында малға беріледі. Дәстүрлі түрде, гурса жылқы мен ірі қара малға жем ретінде қолданылып келген. Оны қолмен ұсталатын соқалармен ұрып (жарып), қолмен немесе сумен жұмыс істейтін диірмендерде ұнтақтап, жасыл массаға айналдырып, немесе ұсақтап кесіп, сабанмен араластырып жемдеуге дайындаған. Кейбір малдар, мысалы, жабайы понилер, қыс айларында басқа ештеңе жемейді, олар гурсаны жем ретінде пайдаланады. Понилер күйдірілген гурсаның жіңішке бұтақтарын да жей алады.
Отын
Гурса бұталары өте тез тұтанады; көптеген аймақтарда дәстүрлі нан пештерін жағу үшін гурса шоғырлары қолданылды. Гернси аралында, Канал аралдарында көптеген дәстүрлі шаруашылықтарда гүрсалықтар кездесетін. Гурса мен папоротник көп өсіп, оларды кесіп, кептіріп, отын ретінде пайдалану үшін сақтайтын, ал шаруашылық үйлерде гүрсаны пісіруге арналған арнайы пештер болар еді.
Ағаш
Горса ағашы ұсақ заттар жасауға қолданылады; уытты емес болғандықтан, ол әсіресе асүй құралдарына өте қолайлы. Беріктігіне қарамастан, өсімдік тым кішкентай болғандықтан және оның ағашының бұрылып кетуге бейімділігіне байланысты құрылысқа пайдаланбайды. Горса ауа райына және шіруге төзімді болғандықтан, бақша безендірулері үшін пайдалы.
Альтернативтік медицина
Горса Бах гүлдерінің эссенциясын дайындау үшін қолданылатын 38 түрдің бірі болып тізілген, яғни балама медицинаның бір түрі.
Горсалық символдар
Фурз – Шотландияның Синклер және МакЛеннан тайпаларының таңбасы. Галисия тілінде "хорима" деп аталатын гүл, Испанияның солтүстік-батысындағы Галисияның ұлттық гүлі болып табылады. Гурса сонымен қатар Бретаньдың символы болып табылады және Корнуоллда, әсіресе Сент-Пиран күнінде қайтадан танымалдылыққа ие болып келеді.
Танымал мәдениетте
Горсаның өте тез тұтанатын қасиеті оны жылдам тұтанып, күйіп кететін нәрселердің символына айналдырды. Мысалы, Дойлдың "Сэр Найджл" кітабында сэр Джон Чандос былай дейді: "Олар оттағы фузебуш сияқты жалынданады, бірақ егер қысқа ғана уақытқа ыстығына шыдай берсеңіз, онда салқындауы мүмкін. Егер уэльстіктер фузебуш отындай болса, онда, әрине, шотландтар – торф, олар дымқылдап жанып, олардың соңына ешқашан жете алмайсыз". Ұлыбританияның көптеген аймақтарында, әсіресе Девон мен Корнуоллда, оның шұңқырларда кең таралғандығына байланысты, "горса гүлдеген кезде өбеу сәннен шығады" деген әзіл дәстүрлі болып саналады, себебі қарапайым горсаның әрқашан гүлдеп тұратынына сенеді. Горса бұтақтары – немесе, Батыс аймағында әдеттегідей, фурзе – мамыр айында гүлдің ең жақсы күйінде болатын кезде жас ғашықтар арасында дәстүрлі сыйлық болды.